नेपाली क्रिकेट : सधैँ ‘अम्पायरिङ एरर’, खेलाडीलाई कारबाहीको डर

२४ चैत, काठमाडौं । प्रधानमन्त्री (पीएम) कप एक दिवसीय क्रिकेटअन्तर्गत मधेश प्रदेशविरुद्धको खेलमा अम्पायरको निर्णयमा असन्तुष्टि जनाएपछि लुम्बिनीका कप्तान देव खनालले एक खेलको प्रतिबन्ध बेहोरे ।

खेलको आठौं ओभरको अन्तिम बलमा रूपेश सिंहको बलमा अपर कटको प्रयास गरेका देवलाई विकेटकिपरको क्याचपछि आउट दिइएको थियो । अम्पायरले आउट दिँदा देवले आपत्ति जनाए । र, केहीबेर मैदानमै रहे । त्यसपछि उनलाई कारबाहीस्वरूप म्याच रेफ्रीले एक खेलको प्रतिबन्ध लगाएका हुन् ।

दोस्रो संस्करणको नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल)अन्तर्गत लुम्बिनी लायन्सविरुद्ध चितवन राईनोजका रिजन ढकालले एलबीडब्लुको अपिल गरे । अम्पायरले आउट नदिएपछि उनले असन्तुष्टि जनाए । सोहीकारण उनलाई कारबाही भएको थियो ।

अम्पायरबाट एलपीएलको यो संस्करणबाट कयौं गलत निर्णय भएको भन्दै चर्काे आलोचनासमेत भएको थियो ।

गत वर्षको जय ट्रफीका क्रममा क्रिकेटर सन्दीप लामिछानेले नेपालमा अम्पायरिङको स्तरमा उल्लेख्य सुधार आवश्यक रहेको सामाजिक सञ्जालमार्फत उल्लेख गरेका थिए । उनले लामो समयदेखि अस्तव्यस्त रहेको र आवश्यक कदम चालिएन भने भविष्यमा गलत निर्णयका कारण अनगिन्ती खेलाडीले पीडा भोग्नुपर्नेतर्फ संकेत गरे । त्यसपछि उनलाई एक खेलको प्रतिबन्ध लाग्यो ।

उल्लेखित घटनामा खेलाडीलाई कारबाही हुँदा अम्पायर र अम्पायरको निर्णयमाथि भने कुनै कारबाही भएको छैन । यसबारे नेपाल क्रिकेट संघ(क्यान)ले पनि कुनै क्रिया–प्रतिक्रिया दिने गरेको छैन ।

यसबारे केही अम्पायर समेत असन्तुष्ट सुनिन्छन् । ‘खेलाडीले केही गल्ती गरे कारबाही गर्छाैं । तर, कुनै अम्पायरले पटकपटक गलत निर्णय दिँदा केही भइरहेको छैन,’ एक सिनियर अम्पायर भन्छन्, ‘उनीहरूलाई क्यानले कारबाही नै गर्दैन । अनि कसरी अम्पायरिङको स्तर सुध्रिन्छ त ?’

अम्पायरको स्तरप्रति लुम्बिनी प्रदेशका मुख्य प्रशिक्षक वसन्त शाही पनि सन्तुष्ट छैनन् । उनी भन्छन्, ‘अम्पायरिङको निर्णयमा हामी मात्र होइन, सायद कुनै पनि टिम सन्तुष्ट छैनन् । पीएम कपमा अम्पायरिङको स्तर राम्रो देखिएको छैन । त्यसमा केही सुधार ल्याउनुपर्ने हुन्छ ।’

हरेक खेलमा अम्पायरको निर्णयप्रति प्रत्येक टिमले सुझाव दिएका हुन्छन् । उक्त सुझावका आधारमा गल्ती गर्ने अम्पायरलाई कारबाही र राम्रो गर्ने अम्पायरलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्ने हो । तर, त्यसतर्फ क्यानले ध्यान दिएको देखिँदैन ।

‘हाम्रो अम्पायरिङको स्तर गिरेको छ । हामीले अम्पायरको मुल्यांकन गर्ने स्वतन्त्र समिति बनाएका छैनौं,’  एक सिनियर अम्पायर भन्छन्, ‘जबसम्म सही र योग्य मान्छेलाई अगाडि राख्दैनौं । क्लब, जिल्ला, प्रदेशको मान्छे, कोही सचिव, अध्यक्षको मान्छे भनेर नियुक्ति गर्छौं भने यस्तो समस्या आइरहन्छ ।’

अम्पायरलाई पनि खेलाडी जसरी नै रिपोर्टअनुसार मुल्यांकन गर्नुपर्ने लुम्बिनीका मुख्य प्रशिक्षक शाहीको तर्क छ । ‘खाली खेलाडीलाई मात्रै कारबाही गरिन्छ । तर, म्याच रिपोर्टका आधारमा अम्पायरको पनि मुल्यांकन हुनुपर्छ । राम्रो गर्नेलाई अगाडि बढाउनुपर्‍यो, नराम्रो गरिराख्नेलाई तल राखेर नयाँलाई अवसर दिनुपर्‍यो,’ उनले भने । नत्र यहीप्रकारले अम्पायरिङ र क्रिकेटको स्तर कहिले नसुध्रिने उनको समीक्षा छ ।

क्रिकेट अम्पायर तथा स्कोरर संघ नेपाल (कुसान)का अध्यक्ष समीर खान पनि अम्पायरबाट गल्ती भइरहेको स्वीकार गर्छन् । उनी भन्छन्, ‘इरर भइराखेको छ । यसलाई इन्कार गर्न मिल्दैन । त्यो हुनु हुँदैन । त्यसलाई कसरी न्यूनीकरण ध्यानाकर्षण भएको छ ।’

नेपालमा सञ्चालन हुने प्रतियोगिताहरूमा डिसिजन रिभ्यु सिस्टम (डीआरएस) लागु हुन सकेको छैन । त्यसकारण पनि नेपालमा अम्पायरबाट गल्ती हुने गरेको कुसानका अध्यक्ष खानको अनुभव छ । ‘यो नेचुरल प्रक्रिया नै हो । विश्व क्रिकेट जगतमा पनि यहाँभन्दा धेरै इरर भइराखेको छ । अम्पायर पनि मान्छे हो । केही सेकेन्डमा नै निर्णय दिनुपर्दा कहिलेकाहीँ गल्ती हुन जान्छ,’ उनी भन्छन् । त्रुटि घटाउन विभिन्न कार्यक्रम भइरहेको उनको दाबी छ ।

खेलाडीजस्तै तत्कालै कारबाही गर्ने प्रावधान नभए पनि गलत निर्णय दिने अम्पायरलाई कारबाही हुने गरेको खानको दाबी छ । ‘खेलाडीलाई जस्तो अम्पायरलाई इमिडिएट कारबाही त हुँदैन । प्रतियोगितापछि बोर्डले म्याच रिपोर्टअनुसार अम्पायरलाई कारबाही गर्नसक्छ,’ उनी भन्छन् ।

लुम्बिनीका मुख्य प्रशिक्षक शाहीले अम्पायरलाई पनि खेलाडी जसरी प्रदर्शनका आधारमा जिम्मेवारी दिनुपर्ने उल्लेख गरे । ‘नेपाली टोलीमा कोही नराम्रो खेलिराखेर बस्न सक्दैन नि त । प्रदर्शन दिएरै बस्ने हो । प्रदर्शन नभए त अर्काे आइहाल्छन् नि,’ उनी भन्छन्, ‘त्यो अम्पायरको हकमा भएन । क्यानले त्यो किसिमको वातावरण बनाइदियो भने अम्पायरलाई पनि मैले पाएको जिम्मेवारी इमानदारीपूर्वक पूरा गर्नुपर्छ भन्ने हुन्छ ।’

‘मुल्यांकनका आधारमा ग्रेडिङ गर्दैछाै‌ं’

अम्पायरको गल्तीका बारेमा क्यान जानकार नभएको पनि होइन । तर, विवादमा आउँदा चासो लिने र पछि बिर्सने परम्पराले नेपाली क्रिकेट अम्पायरको स्तर माथि उठ्न सकेको देखिँदैन ।

अम्पायरको विषयमा हालै भएको क्यान बोर्ड बैठकमा पनि कुरा उठेको थियो । अहिले क्यानले काम र योगदानका आधारमा अम्पायरको ग्रेडिङ गर्ने तयारी क्यानको छ ।

क्यानका प्रवक्ता छुम्बी लामाले अम्पायरको गुणस्तर वृद्धि गर्न पहिलोपटक ग्रेडिङ गर्न लागिएको जानकारी दिए । ‘अम्पायरको विषय बैठकमा पनि उठेको थियो । क्यानमा एउटा टेक्निकल कमिटी छ । त्यसले दिएको रिपोर्टमा रहेर क्यानले अम्पायरको ग्रेडिङ गर्छ । त्यसो हुँदा अम्पायरको क्वालिटीमा पनि वृद्धि हुन्छ,’ उनले भने ।

टेक्निकल कमिटीले अम्पायरले गरिरहेको प्रदर्शनको मुल्यांकन गरिरहेको लामाले बताए । ‘टेक्निकल कमिटीले अम्पायरको प्रदर्शनको निगरानी गरिराखेको छ,’ उनले भने, ‘म्याच रेफ्रीसँगको छलफल र रिभ्यूका आधारमा कसरी अगाडि बढाउँदा ठिक हुन्छ भनेर उक्त कमिटीले क्यानलाई रिपोर्ट दिन्छ ।’