नेपाली खेलकुद रूपान्तरणको ऐतिहासिक जिम्मेवारी

नेपालको खेलकुद क्षेत्र सम्भावनाले भरिएको छ, तर यथार्थ भने त्यति उत्साहजनक छैन। संरचनागत कमजोरी, व्यवस्थापनमा पेशागत अभाव र स्रोतको असन्तुलित उपयोगले गर्दा हाम्रो खेलकुद अझै पनि आफ्नो क्षमता अनुसार अघि बढ्न सकेको छैन ।

अब राष्ट्रिय खेलकुद परिषद् (राखेप) को नेतृत्वमा आउने सदस्य सचिव वा प्रमुख कार्यकारी (सीईओ) का लागि यो केवल पद सम्हाल्ने समय होइन यो खेलकुदमार्फत राष्ट्र रूपान्तरण गर्ने जिम्मेवारी बोकेको समय हो ।

खेलकुद: राष्ट्र निर्माणको आधार

खेलकुदलाई हामीले लामो समयसम्म केवल मनोरञ्जन वा प्रतियोगिताको रूपमा मात्र हेर्‍यौं। तर आजको विश्वमा खेलकुद राष्ट्रिय पहिचान, सामाजिक एकता र आर्थिक विकाससँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ।

एउटा खेलाडीले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा झण्डा फहराउँदा त्यसले केवल पदक जित्दैन, राष्ट्रको आत्मविश्वास पनि उचाल्छ। त्यसैले अब खेलकुदलाई खर्चको रूपमा होइन, राष्ट्रिय विकासको रणनीतिक लगानीको रूपमा बुझ्नुपर्छ।

पूर्वाधार: पहुँचयुक्त र वैज्ञानिक विकास

नेपालका अधिकांश खेल पूर्वाधार राजधानी वरिपरि सीमित छन्। कतिपय जिल्लामा खेल मैदानको आधारभूत संरचना पनि छैन भने कतै बनेका रंगशालाहरू प्रयोगविहीन छन्। यो समस्या आकस्मिक होइन। यसको जडमा योजना विना गरिएको निर्माण, दीर्घकालीन दृष्टिकोणको अभाव र मर्मतसम्भारमा उदासीनता छ।

अबको नेतृत्वले प्रदेशगत आवश्यकताको वैज्ञानिक अध्ययन गर्दै पूर्वाधार विकास गर्नुपर्छ। हिमाली क्षेत्रका लागि विन्टर स्पोर्ट्स, तराईका लागि एथ्लेटिक्स र पहाडी क्षेत्रका लागि एड्भेन्चर स्पोर्ट्स जस्ता विशेषीकरणले खेलकुदलाई स्थानीय सन्दर्भसँग जोड्न सक्छ। सार्वजनिक–निजी साझेदारीमार्फत पूर्वाधार निर्माण र व्यवस्थापनलाई दिगो बनाउन सकिन्छ।

कीर्तिपुर क्रिकेट मैदान: सम्भावनाको केन्द्र

कीर्तिपुरस्थित त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदान नेपालको खेलकुद भविष्यको प्रतीक बन्न सक्ने स्थान हो। तर अहिले यसको अवस्था अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार छैन। दर्शक सुविधा, प्रसारण प्रविधि, खेल मैदानको गुणस्तर- सबै क्षेत्रमा सुधार आवश्यक छ ।

यदि यसलाई आधुनिक प्रविधिसहित स्तरोन्नति गरियो भने नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट प्रतियोगिता आयोजना गर्न सक्छ, जसले आर्थिक र कूटनीतिक दुवै लाभ दिन्छ । यो केवल एउटा मैदानको सुधार होइन, यो नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय खेल नक्शामा स्थापित गर्ने अवसर हो ।

क्रिकेट कूटनीति: सानो देश, ठूलो प्रभाव

नेपाल क्रिकेट संघ (क्यान) को पछिल्लो सफलताले विश्वको ध्यान नेपालतर्फ तानेको छ । क्रिकेट अब केवल खेल मात्र होइन, कूटनीतिक माध्यम पनि बन्न सक्छ । भारत, पाकिस्तान, अफगानिस्तान जस्ता देशसँग द्विपक्षीय शृंखला आयोजना गर्दा खेलकुदसँगै कूटनीतिक सम्बन्ध पनि सुदृढ हुन्छ ।

यसरी क्रिकेटलाई रणनीतिक रूपमा प्रयोग गर्न सके नेपालले आफ्नो अन्तर्राष्ट्रिय छवि मजबुत बनाउन सक्छ । सानो देश भए पनि ठूलो प्रभाव पार्न सकिने क्षेत्र यही हो ।

खेलाडी पलायन रोक्ने: संरचनात्मक सुधार आवश्यक

नेपालका धेरै प्रतिभाशाली खेलाडीहरू आफ्नो भविष्य सुरक्षित गर्न विदेशिन बाध्य छन् । कारण स्पष्ट छ— नियमित प्रतियोगिता छैन, पारिश्रमिक सुनिश्चित छैन, र खेलबाट जीवन धान्न सक्ने अवस्था छैन ।

यदि वर्षभरि सञ्चालन हुने लिग प्रणाली, केन्द्रीय करार र समयमै पुरस्कार वितरणको व्यवस्था गरियो भने खेलाडीहरूले खेललाई पेशाको रूपमा लिन सक्नेछन् । खेलाडीलाई सुरक्षा, सम्मान र स्थायित्व दिनु नै खेलकुद विकासको पहिलो शर्त हो ।

संघहरूको अवस्था: समस्या र यथार्थ

नेपालका खेलकुद संघहरू: जस्तै फुटबल, क्रिकेट, भलिबल, एथलेटिक्स, बक्सिङ लगायत—देशको खेल विकासको मेरुदण्ड हुनुपर्ने संस्थाहरू हुन् । तर व्यवहारमा यी संस्थाहरू अहिले पनि अपेक्षित रूपमा प्रभावकारी बन्न सकेका छैनन्। खेलाडी, प्रशिक्षक र सरोकारवालाहरूले दैनिक रूपमा भोगिरहेका समस्याहरूले यसको वास्तविक अवस्था स्पष्ट पार्छन् ।

सबैभन्दा ठूलो समस्या राजनीतिक हस्तक्षेप हो । संघहरूको नेतृत्व प्रायः खेलकुद दक्षता वा व्यवस्थापन क्षमताको आधारमा होइन, राजनीतिक पहुँचका आधारमा तय हुने गरेको देखिन्छ । यसले निर्णय प्रक्रियालाई प्रभावित पार्छ र खेलकुदको दीर्घकालीन हितभन्दा व्यक्तिगत वा समूहगत स्वार्थ हावी हुन्छ। यसको समाधानका लागि खुला प्रतिस्पर्धाबाट पेशागत नेतृत्व चयन गर्ने र सीईओ आधारित व्यवस्थापन प्रणाली लागू गर्ने अपरिहार्य छ ।

दोस्रो, वित्तीय अपारदर्शिता गम्भीर समस्या बनेको छ। धेरै संघहरूमा बजेट कसरी खर्च भयो भन्ने स्पष्ट जानकारी सार्वजनिक हुँदैन । यसले विश्वासको संकट सिर्जना गर्छ र निजी क्षेत्रको लगानी पनि आकर्षित हुन सक्दैन। यसको समाधानका लागि डिजिटल वित्तीय प्रणाली, अनिवार्य वार्षिक प्रतिवेदन र स्वतन्त्र लेखापरीक्षण लागू गर्नुपर्छ ।

तेस्रो, दीर्घकालीन योजना र संरचना अभाव छ। धेरै संघहरू कार्यक्रम केन्द्रित छन्, प्रणाली केन्द्रित छैनन् । प्रतियोगिता आयोजना गरिन्छ, तर त्यसले खेलाडी विकासको स्पष्ट मार्ग तयार गर्दैन । समाधानका रूपमा ग्रासरुटदेखि इलाइट स्तरसम्मको स्पष्ट मार्ग, वार्षिक प्रतियोगिता क्यालेन्डर र परफरमेन्स बेस्ड योजना आवश्यक छ । चौथो, वैज्ञानिक प्रशिक्षण र प्रविधिको अभाव देखिन्छ। खेलाडीहरू अझै पनि आधुनिक डाटा विश्लेषण, खेलकुद विज्ञान र चोट व्यवस्थापन (डाटा एनालाइसिस, स्पोर्टस् साइन्स, न्युट्रेशन र इन्जुरी म्यानेजमेन्ट)बाट वञ्चित छन् । यसलाई सुधार गर्न खेल विज्ञानको एकीकरण, डिजिटल प्रदर्शन ट्र्याकिङ र प्रशिक्षकहरूको अन्तर्राष्ट्रियस्तरको तालिम अनिवार्य बनाउनुपर्छ ।

पाँचौं, प्रतियोगिता र अवसरको कमीका कारण खेलाडीहरूको क्षमता पूर्ण रूपमा विकास हुन पाउँदैन । नियमित लिग प्रणाली नहुँदा खेलाडीहरू निरन्तर प्रतिस्पर्धामा रहन सक्दैनन्। यसको समाधान वर्षभरि सञ्चालन हुने लिग प्रणाली (इयर राउन्ड लिग), फ्रेन्चाइज मोडेल र केन्द्रीय सम्झौता प्रणाली हो, जसले खेलाडीलाई स्थायित्व र प्रेरणा दिन्छ।

यी सबै समस्याहरूको जडमा एउटा साझा कारण छ— कमजोर गभर्नेन्स र उत्तरदायित्वको अभाव। जबसम्म संघहरूलाई स्पष्ट जिम्मेवारी, मापनयोग्य लक्ष्य (केपीआई) र मूल्यांकन प्रणालीमा बाँधिंदैन, तबसम्म सुधार सतही मात्र रहन्छ।

अतः अबको सुधार केवल संरचनात्मक परिवर्तन मात्र होइन, संस्कृति परिवर्तन पनि हुनुपर्छ। जहाँ खेलकुद संस्थाहरू शक्तिकेन्द्र होइन, सेवा केन्द्र बन्छन्। जहाँ नेतृत्व पद होइन, जिम्मेवारी बन्छ; र जहाँ खेलाडी नै प्रणालीको केन्द्रमा रहन्छ।

यदि यी सुधारहरू इमानदारीपूर्वक लागू गर्न सकियो भने, आज समस्यामा रहेको संघ संरचना नै भोलि नेपालको खेलकुद विकासको सबैभन्दा बलियो आधार बन्न सक्छ।

समाधान: वैज्ञानिक र संरचनात्मक सुधार

समस्या जटिल भए पनि समाधान स्पष्ट छन्। पहिलो, खेल प्रशासनलाई पूर्ण रूपमा पेशागत बनाउनुपर्छ। प्रमुख कार्यकारी (सीईओ) आधारित प्रणालीले जिम्मेवारी र उत्तरदायित्व दुवै सुनिश्चित गर्न सक्छ।

दोस्रो, खेलकुदलाई डेटा र प्रविधिसँग जोड्नुपर्छ। खेलाडीको प्रदर्शन मापन, प्रतिभा पहिचान र प्रशिक्षण प्रणालीलाई वैज्ञानिक बनाउनुपर्छ।

तेस्रो, वित्तीय पारदर्शिता सुनिश्चित गर्न डिजिटल प्रणाली र स्वतन्त्र लेखापरीक्षण आवश्यक छ । यससँगै, नियमित प्रतियोगिता संरचना र मानव स्रोत विकास कार्यक्रमले खेलकुदलाई दीर्घकालीन रूपमा सुदृढ बनाउँछ।

खेलकुद हब बन्ने अवसर

नेपालको भौगोलिक विविधता, सांस्कृतिक समृद्धि र प्राकृतिक स्रोतले यसलाई दक्षिण एशियाको खेलकुद हब बन्ने सम्भावना दिन्छ। यदि अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिता आयोजना, खेल पर्यटन र प्रशिक्षण केन्द्रहरू विकास गर्न सकियो भने नेपालले क्षेत्रीय नेतृत्व लिन सक्छ। “प्ले इन नेपाल” भन्ने अवधारणा केवल नारा होइन, यो आर्थिक र कूटनीतिक रणनीति बन्न सक्छ।

निष्कर्ष: अबको बाटो

नेपालको खेलकुद अहिले निर्णायक मोडमा छ। अबको नेतृत्वले यदि राजनीतिक हस्तक्षेप अन्त्य गर्दै पेशागत, पारदर्शी र वैज्ञानिक प्रणाली लागू गर्न सके भने नेपालले खेलकुद क्षेत्रमा नयाँ इतिहास लेख्न सक्छ ।

खेलकुद केवल पदक जित्ने माध्यम होइन— यो राष्ट्र निर्माणको शक्तिशाली औजार पनि हो।

(नेपाल शारीरिक सुगठन तथा फिटनेस महासंघका उपाध्यक्ष महर्जन शारीरिक सुगठनका राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय निर्णायक समेत हुन्। उनीसँग खेलविज्ञ तथा सूचनाप्रविधिको क्षेत्रको लामो अनुभव छ।)