ह्वीस्कीको कथा : किन जति पुरानो उति महंगो ?

हरेक पटक नयाँ सुपर प्रिमियम स्कच सिंगल माल्ट व्हिस्की सार्वजनिक हुँदा ठूलो चर्चा हुने गर्छ । सामाजिक सञ्जाल र व्हिस्की पिउने समुदायमा सधैंजसो उस्तै प्रतिक्रिया सुनिन्छन् — ‘हेर्न त राम्रो छ, तर अत्यन्त महँगो ।’ ‘यस्तो मूल्य त अचम्मकै हो ।’ ‘पूरै ठगी हो ।’

तर के यस्ता टिप्पणीमा साँच्चै केही सत्यता छ ? वा यी प्रतिक्रिया व्हिस्की उद्योगको अर्थतन्त्र नबुझेका कारण आएका हुन् ? आखिर पुराना व्हिस्कीको मूल्य किन यति धेरै हुन्छ ?

व्हिस्कीको मूल्य कुन कुराले निर्धारण गर्छ ?

व्हिस्कीको मूल्य निर्धारण गर्ने धेरै कारण हुन्छन् । तीमध्ये उमेर र दुर्लभता सबैभन्दा ठूलो पक्ष हुन् । ४० वा ५० वर्ष पुरानो व्हिस्की अत्यन्त कम मात्रामा बाँकी रहन्छ, किनकि धेरैजसो व्हिस्की ब्रान्डहरूले आफ्नो मुख्य उत्पादनका लागि पहिले नै छुट्याइसकेका हुन्छन् । यति लामो समयसम्म टिक्ने केवल उत्कृष्ट कास्कहरू मात्र हुन्छन् ।

कास्कको (काठको ठूलो ब्यारेल) प्रकारले पनि मूल्यमा प्रभाव पार्छ । केही कास्क अरूभन्दा महँगा र दुर्लभ हुन्छन् । व्हिस्कीको अल्कोहल मात्रा पनि अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो । बढी शक्तिशाली व्हिस्कीमा कर पनि बढी लाग्छ, जसको असर अन्तिम मूल्यमा पर्छ ।

सिर्फ तरल पदार्थ मात्र होइन

यस्तो उच्च स्तरको व्हिस्की खरिद गर्दा तपाईंले केवल भित्रको तरल पदार्थ मात्र किन्नुभएको हुँदैन । यस्ता दुर्लभ स्पिरिटलाई सामान्य बोतल वा साधारण प्याकेजिङमा प्रस्तुत गर्न ब्रान्डहरूले सक्दैनन् । उपभोक्ताको अपेक्षा नै त्यस्तो हुन्छ कि यस्तो उत्पादनमा केही प्रतिष्ठा, आकर्षण र विशेष प्रस्तुति हुनुपर्छ ।

तपाईंले खरिद गर्ने वस्तु वास्तवमा विभिन्न सीप र मेहनतको संयुक्त परिणाम हो- दशकौँअघि व्हिस्की बनाउने दक्ष जनशक्ति, चार–पाँच दशकसम्म त्यसलाई संरक्षण गर्ने डिस्टिलरीका कामदार, हातले बनाइएको काँचको डिक्यान्टर, अनि विशेष रूपमा तयार गरिएको प्रदर्शन क्याबिनेट । यस्तो सम्पूर्ण कलात्मक श्रम र समयको आफ्नै मूल्य हुन्छ ।

व्हिस्की लगानीप्रति बढ्दो आकर्षण

यी सबै पक्षलाई विचार गर्दा प्रश्न उठ्छ– आफ्नो सबैभन्दा दुर्लभ उत्पादनको मूल्य ब्रान्डहरूले आफूलाई उचित लागेअनुसार किन नलिने ? हरेक व्यवसायले आफ्ना वस्तुको मूल्य आफैं निर्धारण गर्छ । पुराना र दुर्लभ व्हिस्कीको मूल्य पछिल्लो दशकमा निकै बढेको छ । यसको मुख्य कारण व्हिस्की लगानी, अक्सन बजार र अन्य आर्थिक प्रभावहरू हुन् ।

धेरै व्हिस्की विज्ञ र ब्रान्डहरू भन्छन् कि पुरानो व्हिस्की लामो समयसम्म वास्तविक मूल्यभन्दा निकै सस्तोमा बेचिएको थियो । विशेष गरी १९८० र ९० को दशकमा स्कच सिंगल माल्टको बिक्री कमजोर हुँदा यस्तो अवस्था थियो । त्यसबेलाका पुराना बोतलहरूमा अहिले जस्तो विलासी प्याकेजिङ वा प्रतिष्ठाको छवि थिएन । यस्तो ‘प्रिमियम’ प्रस्तुति आधुनिक समयको प्रवृत्ति हो ।

अब मूल्य झन् बढ्ने मात्र हो

पुराना र दुर्लभ व्हिस्कीको मूल्यलाई लिएर मानिसहरू किन यति असन्तुष्ट हुन्छन् भन्ने कुरा अनुमान मात्र गर्न सकिन्छ । प्रायः आलोचनासँग कुनै व्यवहारिक समाधान हुँदैन । यदि सुझाव आउँछन् भने पनि ती अव्यवहारिक वा घाटा हुने खालका हुन्छन् । आखिर यस्तो विलासी र दुर्लभ वस्तुको मूल्य कसरी निर्धारण गर्ने ? के डिस्टिलरीहरूले आफ्ना अत्यन्त सीमित उत्पादन बेचेर नाफा नै नगर्नुपर्ने ?

अन्त्यमा एउटा कुरा सोच्न सकिन्छ– सायद यस्ता विलासी, पुराना र दुर्लभ व्हिस्की ती मानिसहरूका लागि बनाइएकै हुँदैनन्, जो सबैभन्दा धेरै आलोचना गर्छन् । जसरी सुपर कार बालबालिकालाई स्कुल पुर्‍याउनका लागि किनिँदैन, त्यसैगरी यस्ता व्हिस्की पनि सबैका लागि लक्षित हुँदैनन् ।

के यो ईर्ष्या हो ? डाहा ? किन्न नसक्ने निराशा ? वा अरू केही ? जे भए पनि एउटा कुरा निश्चित छ प्रिमियम स्कच व्हिस्कीको मूल्य अब केवल माथि मात्रै जानेछ ।