सी चिनफिङले चुरोट छाडे, चीनले छाडेन 

काठमाडौं । सन् २०१२ को वसन्त ऋतुको एक घमाइलो दिनमा चीनका तत्कालीन उपराष्ट्रपति सी चिनफिङले बेइजिङमा बिल गेट्ससँग भेटघाट गरे। बैठक कक्षबाट बाहिर निस्कँदै गर्दा उनीहरूबीचको कुराकानी चुरोट सेवनतर्फ मोडियो । चीन यस्तो देश हो जहाँ विश्वका कुल चुरोटको झन्डै आधा हिस्सा खपत हुने गर्छ।

कुनै समय आफैँ पनि धूम्रपान गर्ने गरेका सीले वर्षौँपहिले चुरोट छोडेपछि आफूलाई धेरै राम्रो महसुस भएको बताएका थिए। गेट्स फाउन्डेसन चीनका तत्कालीन प्रमुख डा. रे यिपका अनुसार सीले सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोगलाई चीनको एउटा गम्भीर समस्याका रूपमा चित्रण गरेका थिए। अर्को वर्ष राष्ट्रपति बन्न लागेका सीले ‘सुर्तीजन्य पदार्थको नियन्त्रणका लागि केही कदम चाल्ने’ वाचासमेत गरेको डा. यिपले स्मरण गरे।

त्यसको केही दिनपछि गेट्स चुरोट विरोधी एउटा कार्यक्रममा चिनियाँ नेताकी श्रीमती एवं चर्चित गायिका पेङ लियुआनसँगै देखिए। दुवैले धूम्रपान विरुद्धको नारा अङ्कित रातो रङको शर्ट लगाएका थिए।

यद्यपि, त्यसपछिका १४ वर्षहरूमा सी चीनका दशकौँयताकै सबैभन्दा शक्तिशाली नेता बनिसक्दा पनि बेइजिङले सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोगलाई नियन्त्रण गर्न वा देशभरिका भित्री सङ्घसंस्था एवं सार्वजनिक स्थलहरूमा (इन्डोर) धूम्रपान निषेध गर्ने कानुन लागू गर्न निकै सुस्त प्रगति मात्र गरेको छ। विश्वका धेरैजसो भागमा चुरोटको बिक्री घटिरहेका बेला चीन भने ठीक विपरीत दिशातिर अघि बढेको छ।

चीनको ‘सेन्टर फर डिजिज कन्ट्रोल एन्ड प्रिभेन्सन’ का पूर्वअधिकारीहरूद्वारा स्थापित एउटा गैरसरकारी संस्थाको प्रतिवेदनअनुसार सन् २००३ देखि २०२३ सम्ममा विश्वका बाँकी देशहरूमा चुरोटको खपत २६ प्रतिशतले घट्दा चीनमा भने ३९ प्रतिशतले बढेको छ। चीनमा वार्षिक रूपमा बिक्री हुने २४ खर्ब (२.४ ट्रिलियन) थान चुरोटले विश्वको कुल खपतको झन्डै आधा हिस्सा ओगट्छ।

पछिल्ला १३ वर्षहरूमा युवापुस्तामा धूम्रपान गर्नेहरूको सङ्ख्या कम भएकाले समग्र धूम्रपान गर्नेहरूको प्रतिशतमा त कमी आएको छ, तर चुरोटको कुल बिक्री भने लगातार बढिरहेको छ। त्यहाँ चुरोटको मूल्य पनि निकै कम छ। एक प्याक चुरोटको औसत मूल्य करिब ३ अमेरिकी डलर पर्छ, जुन अमेरिकाको मूल्यको तुलनामा झन्डै एक तिहाइ मात्र हो।

चुरोटको बिक्री घटाउन असफल हुनुले चीनको ‘स्टेट टोबाको मोनोपोली एडमिनिस्ट्रेशन’ (राज्य सुर्तीजन्य एकाधिकार प्रशासन) को बलियो पकडलाई स्पष्ट पार्छ। यस निकायले एकातिर सुर्तीजन्य उद्योगको नियमन गर्छ भने अर्कोतिर देशकै सबैभन्दा ठूलो चुरोट उत्पादक कम्पनी ‘चाइना नेसनल टोबाको कर्पोरेसन’ समेत सञ्चालन गर्दछ।

यस कम्पनीले सन् २०२५ मा मात्रै करिब २४४ अर्ब अमेरिकी डलर नाफा र कर राजस्व आर्जन गरेको थियो। यो रकम राष्ट्रिय सरकारको कुल राजस्वको करिब ७ प्रतिशत हो । यो रकम चीनले आफ्नो रक्षा क्षेत्रमा गर्ने भनी सार्वजनिक गरेको खर्चकै हाराहारीमा हुन आउँछ।

आर्थिक वृद्धिदर सुस्त बन्दै गएको र घरजग्गा व्यवसायमा आएको मन्दीका कारण स्थानीय सरकारहरूको जग्गा बिक्रीबाट हुने आम्दानी घटिरहेको वर्तमान अवस्थामा सुर्तीजन्य पदार्थबाट आउने राजस्व झनै अपरिहार्य बनेको छ। यस एजेन्सीले आफ्नो नाफालाई राष्ट्रपति सीका कतिपय रणनीतिक प्राथमिकताहरूलाई सहयोग गर्न समेत परिचालन गरेको छ।

गत वर्ष मात्रै यसले देशको वित्तीय प्रणालीलाई बलियो बनाउन चीनको एउटा ठूलो बैंकमा १ अर्ब डलरभन्दा बढी लगानी गरेको थियो। यसका साथै, यो निकाय १०० अर्ब डलरको राष्ट्रिय सेमिकन्डक्टर लगानी कोषको पनि मुख्य समर्थक रहँदै आएको छ।

यो बलियो वित्तीय हैसियत राजनीतिक प्रभावमा समेत रूपान्तरित भएको छ। यस एजेन्सीका प्रमुख प्रशासकको पद सरकारी उपमन्त्री सरह हुन्छ। भ्रष्टाचारको आरोपमा विगत सात वर्षमा यस निकायका सात जना पूर्वउच्च प्रशासकहरू पक्राउ परिसकेका छन्।

सन् २०२२ मा यस एजेन्सीले भेपलाई समेत आफ्नो दायरामा ल्याएर अधिकार क्षेत्र विस्तार गर्‍यो र यसको बिक्री वितरण गर्ने स्थानहरू तोक्ने तथा विभिन्न फ्लेभरका उत्पादनहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने जस्ता कडा नियमहरू लागू गर्‍यो। अन्य देशहरूको विपरीत, चीनमा भेपिङको बढ्दो प्रयोगले चुरोटको मागलाई घटाउन सकेको छैन। बेइजिङले सन् २००५ मै विश्व स्वास्थ्य संगठनको सुर्तीजन्य नियन्त्रण सन्धिलाई अनुमोदन गरे पनि यसका कडा प्रावधानहरूलाई भने कहिल्यै कार्यान्वयनमा ल्याएको छैन।

यस प्रशासनको सबैभन्दा स्पष्ट विजय सन् २०१७ को आसपासमा देखिएको थियो, जब यसले देशभरका भित्री सङ्घसंस्था एवं सार्वजनिक स्थलहरूमा (इन्डोर) धूम्रपान निषेध गर्ने वर्षौँदेखिको प्रयासलाई रोकिदियो। त्यसपछि यो जिम्मेवारी स्थानीय सरकारहरूमा सारियो, जहाँ यसको कार्यान्वयन प्रायः फितलो हुने गर्दछ।

आजका दिनमा धेरैजसो स्थानीय धूम्रपान नियमहरू ठूलो रूपमा प्रभावहीन छन् । तिनले  विशेष गरी देशका कम विकसित क्षेत्रहरूमा सेकेन्डह्यान्ड स्मोकबाट निकै कम सुरक्षा प्रदान गर्छन्। अमेरिका र अन्य पश्चिमा देशहरूमा चुरोटका बट्टाहरूमा बेवास्ता गर्नै नसकिने खालका स्वास्थ्य चेतावनीहरू राखिएका हुन्छन्। तर, चीनमा भने पाण्डा र ‘गेट अफ हेभन्ली पिस’ (तियानआनमेन गेट) जस्ता राष्ट्रिय प्रतीकका तस्बिरहरूसँगै केवल एक लाइनको सामान्य चेतावनी मात्र छापिएको हुन्छ।

चीनको सीडीसीद्वारा सन् २०२२ मा प्रकाशित एक अध्ययनले निष्कर्ष निकालेको थियो कि देशमा धूम्रपान नियन्त्रण गर्न नसकिनुको मुख्य कारण राज्यको एकाधिकारवादी निकायको हस्तक्षेप र सुर्तीजन्य पदार्थप्रतिको सरकारको ‘अस्पष्ट दृष्टिकोण’ नै हो।

कोभिड-१९ महामारीपछि ‘स्टेट टोबाको मोनोपोली एडमिनिस्ट्रेशन’ का स्थानीय शाखाहरूको प्रभाव अझ गहिरियो, किनकि व्यापक परीक्षणको खर्चका कारण धेरै स्थानीय सरकारहरू वित्तीय संकटमा परेका थिए। तिनीहरूको ‘लविङ’ विशेष रूपमा प्रभावकारी हुने गर्छ, किनभने चुरोट उत्पादन र खपतमा लाग्ने कर स्थानीय बजेटका लागि महत्त्वपूर्ण आधार हुन्।

बेइजिङस्थित ‘यूनिभर्सिटी अफ इन्टरनेसनल बिजनेस एन्ड इकोनोमिक्स’ का प्राध्यापक झेङ रोङको एक अध्ययनले चिनियाँ उत्पादकहरूले बिक्री गर्ने प्रत्येक चुरोटबाट उठ्ने राजस्वको झन्डै आधा हिस्सा सरकारी कोषमा जाने गरेको देखाएको छ।

चीनका सबैभन्दा ठूला सुर्ती उत्पादक क्षेत्रहरूमा यो निर्भरता निकै चर्को छ। दक्षिण-पश्चिमी चीनको युनान प्रान्तको राजधानी कुनमिङमा सन् २०२४ मा चुरोट करले सहरको कुल बजेटको आधाभन्दा बढी हिस्सा ओगटेको थियो। मध्य चीनको हुनान प्रान्तको चाङ्दे सहरमा सन् २०२२ मा चुरोट करले त्यहाँको कुल कर राजस्वको २० प्रतिशत हिस्सा ओगटेको थियो।

यही कारणले गर्दा स्थानीय सुर्तीजन्य ब्युरोहरू सामान्य खालका चुरोट विरोधी अभियानहरूलाई समेत निष्प्रभावी बनाउन लागिपर्ने गर्छन्।

अनलाइनमा राखिएका आधिकारिक दस्ताबेजहरूका अनुसार जियाङ्सी प्रान्तको सिनयु सहरमा त्यहाँको स्थानीय स्वास्थ्य आयोगले केही सार्वजनिक क्षेत्रहरूलाई “धूम्रपान निषेधित” क्षेत्र तोक्ने प्रस्ताव गरेको थियो।

सबै सार्वजनिक भित्री स्थलहरू (इन्डोर) धूम्रपानमुक्त हुनुपर्ने विश्व स्वास्थ्य संगठनको सिफारिसविपरीत सो प्रस्तावमा रेस्टुरेन्ट र बारहरूलाई पहिले नै बाहेक गरिएको थियो। तर, स्थानीय सुर्तीजन्य ब्युरोले धूम्रपानमुक्त विद्यालयहरूको परिभाषालाई अझ साँघुरो बनाउँदै यसलाई प्राथमिक र निम्न माध्यमिक विद्यालयहरूमा मात्र लागू गर्न सुझाव दियो। यद्यपि, जनआक्रोश चर्किएपछि ब्युरोको यो प्रयास असफल भयो।

सरकारी प्रयासहरू सुस्त बनेपछि युवाहरू, विशेष गरी महिलाहरूले आफ्नै स्तरबाट अभियानहरू सङ्गठित गर्न थालेका छन्।

२३ वर्षीया इन्फ्लुएन्सर अल्भा झाङले सामाजिक सञ्जालमा एउटा अकाउन्ट र ‘वीच्याट’ ग्रुपहरू बनाएकी छन् जसले आफ्ना फलोअर्सहरूलाई सार्वजनिक स्थलमा धूम्रपान गर्नेहरूको प्रतिवाद गर्न र अधिकारीहरूसमक्ष उजुरी दर्ता गर्न प्रोत्साहित गर्छ।

“यससम्बन्धी केही नियमहरू त छन् तर तिनमा जरिवानाको व्यवस्था नगण्य भएकाले मैले र म जस्ता धेरैले आक्रोश र असहायपन महसुस गरेका छौँ,” झाङले भनिन्।

यस्ता अभियानमा जनसमर्थन पनि बढ्दै गएको देखिन्छ। अरूको वास्ता नगरी धूम्रपान गर्नेहरूको व्यङ्ग्य गर्दै प्रस्तुति दिएपछि एक महिला कमेडियनले देशव्यापी ध्यानाकर्षण र स्वास्थ्य संस्थाहरूबाट प्रशंसा पाइन्। चीन सरकारका विभिन्न सर्वेक्षणहरूमा सयौँ मानिसले धूम्रपानसम्बन्धी अझ कडा नियमहरू ल्याउन आफ्ना प्रस्तावहरू पठाएका छन्।

आफ्नो कार्यकालको सुरुवाती दिनहरूमा राष्ट्रपति सी सुर्तीजन्य उद्योगलाई चुनौती दिन इच्छुक देखिएका थिए।

सन् २०१३ मा उनी सत्तामा आएपछि केन्द्र सरकारले सरकारी गतिविधिहरू वा सार्वजनिक स्थलहरूमा अधिकारीहरूलाई धूम्रपान गर्न निषेध गर्ने निर्देशिका जारी गरेको थियो। यसले अधिकारीहरूलाई ती नियमहरूको ‘उदाहरणीय पालना’ गर्न आह्वान गरेको थियो।

गेट्स फाउन्डेसनका पूर्वअधिकारी डा. यिपका अनुसार सो निर्देशिका सम्भवतः सीधै राष्ट्रपति सीका तर्फबाट आएको थियो र यसले बेइजिङमा भित्री स्थलहरूमा (इन्डोर) धूम्रपान प्रतिबन्ध लगाउने कार्यलाई तीव्रता दियो। यससँगै चिनियाँ राजधानी यस्तो नियम लागू गर्ने पहिलो प्रमुख सहरमध्ये एक बन्यो।

त्यसको दुई वर्षपछि, सन् २०१५ मा चीनले सुर्तीजन्य पदार्थको कर बढायो । जसका कारण चुरोटको मूल्य १० प्रतिशतभन्दा बढीले वृद्धि भयो।

तर, देशभरि नै इन्डोर धूम्रपान प्रतिबन्ध लागू गर्ने अभियानले सोही समय आसपास आफ्नो गति गुमायो। चीनकी प्रथम महिला पेङ लियुआनले सार्वजनिक रूपमा धूम्रपान विरोधी प्रयासहरूको समर्थन गरेको पनि त्यो अन्तिम पटक नै थियो, जतिबेला उनी मानिसहरूलाई चुरोट छुटाउन मद्दत गर्ने अनुसन्धानको समीक्षा गर्न सियाटलमा पुनः बिल गेट्ससँगै देखिएकी थिइन्।

डा. यिप र अन्य विज्ञहरू चीनको धूम्रपान विरोधी अभियानको दिशा परिवर्तन हुनुको एउटा मुख्य कारण औंल्याउँछन्। सन् २०१५ देखि चीनले विदेशी गैरसरकारी संस्थाहरूमाथि आफ्नो कडा निगरानी र प्रतिबन्ध बढाउन थाल्यो, जुन संस्थाहरू धूम्रपान विरोधी अभियानका लागि कोष (फन्डिङ) का प्रमुख स्रोत थिए।

चीनमा धूम्रपानको बानीबारे अध्ययन गरिरहेका स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयका प्राध्यापक म्याथ्यू कोहर्मनका अनुसार देशको आर्थिक मन्दीले धेरै मानिसहरूलाई ‘मुड ठीक राख्ने माध्यम’ का रूपमा निकोटिनतर्फ आकर्षित गरेको हुन सक्छ। यसका साथै, धूम्रपानसम्बन्धी प्रतिबन्धहरूको फितलो कार्यान्वयनले सार्वजनिक स्थलहरूमा चुरोट सेवन गर्न झनै सजिलो बनाइदिएको छ।

महामारीयता राष्ट्रिय स्वास्थ्य आयोगले सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोग नियन्त्रण गर्नुभन्दा रोग नियन्त्रणलाई बढी प्राथमिकतामा राखेको छ। यद्यपि, चीनले अझै पनि आधिकारिक रूपमा सन् २०३० सम्ममा धूम्रपानको दरलाई हालको २३ प्रतिशतबाट घटाएर २० प्रतिशतमा झार्ने लक्ष्य राखेको छ।

राष्ट्रिय स्वास्थ्य आयोगका अधिकारी वु सियाङ्तियानले सन् २०२४ मा यो लक्ष्य हासिल गर्न कति कठिन हुनेछ भन्ने कुरालाई स्वीकार गरेका थिए।

उनले भनेका थिए, “इमानदारीपूर्वक भन्नुपर्दा, हामीमाथि यसको दबाब अत्यधिक छ।”

– न्यूयोर्क टाइम्सबाट