भारतसँगको सैन्य कूटनीति र भूराजनीतिसँग जोडिन्छ मानार्थ प्रधानसेनापति प्रचलन

१ भदौ, काठमाडौं । भारतका स्थल सेनाध्यक्ष धीरज सेठ पाँच सदस्यीय टोलीसहित आइतबार काठमाडौं ओर्लिए ।

प्रधानसेनापति अशोकराज सिग्देलको निमन्त्रणमा काठमाडौं आएका सेठको टोलीलाई स्वागत गर्न त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा नेपाली सेनाका बलाधिकृत रथी प्रदीपजंग केसीसहितको टोली पुगेको थियो ।

चार दिने नेपाल भ्रमणका लागि सेठ आज सोमबार दिनभर व्यस्त रहे । बिहान सैनिक मञ्च टुँडिखेलमा वीर स्मारकमा पुष्पगुच्छा चढाए । टुँडिखेलको कार्यक्रम सकिएपछि सैनिक मुख्यालय जंगी अड्डामा भारतीय सेनाध्यक्ष सेठलाई सम्मान तथा गारद ग्रहण गरेका थिए ।

त्यसपछि भारतीय सेनाध्यक्ष सेठ र नेपाली सेनाका प्रधानसेनापति अशोकराज सिग्देलबीच शिष्टाचार भेटवार्ता भएको सैनिक मुख्यालय जंगी अड्डाले बताएको छ । भेटका क्रममा आपसी हित र पारस्परिक सम्बन्धका विषयमा छलफल भएको सैनिक मुख्यालयले बताएको छ ।

यो भेटवार्तापछि सैनिक मुख्यालय जंगी अड्डामा सेठले वृक्षरोपण गरेका थिए । त्यसपछि जंगी अड्डामै अर्को कार्यक्रम तय भयो । जहाँ भारतीय सेनाध्यक्ष सेठले सैनिक सामग्री र स्वास्थ्य सामग्री नेपाली सेनालाई हस्तान्तरण गरेका थिए । तर उक्त सामाग्रीहरूको परिमाणबारे जंगी अड्डाले केही खुलाएको छैन ।

यसअघिका भ्रमणमा पनि यस्ता सामग्री हस्तान्तरण हुँदै आएको छ । जंगी अड्डाको सोमबारको कार्यक्रम सकेर पूर्वनिर्धारित कार्यक्रम अनुसार सेठ राष्ट्रपति कार्यालय शीतल निवास पुगेका थिए । जहाँ राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले सेठलाई नेपाली सेनाको मानार्थ महारथीबाट सुभोभित गरे ।

यस किसिमको उच्चपदस्थ सैनिक अधिकारीहरूको भ्रमणले दुई देशबीचको सैनिक सम्बन्धलाई अझ विस्तार एंव प्रगाढ बनाउन थप मद्दत पुग्ने नेपाली सेनाका प्रवक्ता तथा सहायक रथी राजाराम बस्नेत बताउँछन् ।

आज दिनभर व्यस्त रहेका सेठले शिवपुरीस्थित नेपाली सेनाको कमान्ड तथा स्टाफ कलेजमा सम्बोधन गर्ने र पोखरामा पूर्वगोर्खा सैनिकहरूसँगको कार्यक्रममा सहभागी हुने बताइएको छ । तर रक्षा मन्त्रीको समेत जिम्मेवारी सम्हालेका प्रधानमन्त्री बालेन शाहसँगको भेटबारे भने सैनिक अधिकारीहरूले केही बताएका छैनन् ।

प्रधानमन्त्री बालेन र भारतीय सेनाध्यक्ष सेठबीच भेटको तारतम्य मिलाउँदै गरिएको बताए पनि यसको औपचारिक जानकारी परराष्ट्र मन्त्रालयदेखि प्रधानमन्त्री कार्यालयसम्मले गरेका छैनन् ।

बुधबार पोखरामा पूर्वगोर्खा सैनिकको कार्यक्रममा सहभागी भएपछि सेठ स्वेदश फिर्ता हुने बताइएको छ । यस्तो किसिमको भ्रमणमा प्रायजसो पूर्वगोर्खा सैनिकसँग पनि भेटघाट हुँदै आएको छ ।

७६ वर्ष पूरानो मानार्थ सम्बन्ध

नेपाल र भारतीय सेनाबीच ऐतिहासिक सम्बन्ध छ । आजभन्दा करिब ७६ वर्षदेखि यी दुई देशका सेनाबीच मानार्थ महारथीको दर्जा दिने चलनसमेत रहँदै आएको छ । सन् १९५० देखि मानार्थ महारथी दिने चलन रहेको सैनिक मुख्यालय जङ्गी अड्डाले बताएको छ ।

नेपाली सेनाका बहालवाला प्रधानसेनापति अशोकराज सिग्देलले पनि भारतीय सेनाको मानार्थ महारथी दर्जा प्राप्त गरिसकेका छन् । २७ मङ्सिर २०८१ मा नयाँ दिललीस्थित राष्ट्रपति भवनमा एक विशेष समारोहबीच राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मुले प्रधानसेनापति सिग्देललाई मानार्थ महारथीको दर्जा प्रदान गरेकी थिइन् ।

३० जुन २०२६ मा भारतीय सेनाध्यक्ष बनेका सेठले भने आज नेपाली सेनाको मानार्थ महारथीको दर्जा प्राप्त गरेका छन् ।

यसअघि ६ मङ्सिर २०८१ मा भारतीय स्थल सेनाध्यक्ष उपेन्द्र द्विवेदीलाई राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले नेपाली सेनाको मानार्थ महारथीको दर्ज्यानी चिह्न प्रदान गरेका थिए । यसले सैनिक सहकार्यमा थप प्रगाढ सम्बन्ध बनाउने नेपाली सेनाका पूर्वउपरथी सुरेश कार्की बताउँछन् ।

‘मानार्थ महारथीको दर्जा दिने पुरानो सैन्य परम्परा हो । यसले दुई देशका सेनाबीच आपसी समझदारी र सहयोग आदानप्रदानमा समेत राम्रो भूमिका खेलेको छ,’ कार्की भन्छन् ।

भारतीय सेनाका पूर्वसेनाध्यक्ष मनोज मुकुन्द नरवणेले नेपाल–भारत सैन्य कूटनीतिको सम्बन्धबारे आफ्नो प्रकाशोन्मुख पुस्तक ‘फोर स्टार्स अफ डेस्टिनी’ मा समेत उल्लेख गरेका छन् ।

डिसेम्बर २०१९ देखि अप्रिल २०२२ सम्म भारतीय सेनाको सेनाध्यक्ष रहेका नरवणेले अवकाशपछि आफ्नो कार्यकालको संस्मरणको रूपमा यो पुस्तक लेखेका थिए । तर यसका केही विषयहरू विवादास्पद भन्दै कुरा उठेपछि अहिलेसम्म यो पुस्तक प्रकाशित हुन सकेको छैन ।

यहीबारे भारतीय क्याराभान म्यागजिनमा ‘नरवणेज मोमेन्ट अफ ट्रुथ’ स्टोरी १ फेब्रुअरी २०२६ मा प्रकाशित छ । जहाँ नरवणेले नेपाल–भारतका सेनाबीच मानार्थ दिने चलन विश्वका अन्य मुलुकहरूमा कतै नरहेको उल्लेख गरेका छन् ।

यति मात्रै होइन, नेपाल–भारतका सेनाबीच बहालवाला साथै पूर्वआर्मी चिफहरूबीच समेत भेटघाट र छलफल हुन थालेको छ । यसको कन्सेप्टसमेत आफ्नो रहेको नरवणेले उल्लेख गरेका छन् ।

आफू भारतीय सेनाध्यक्ष रहेका बेला काठमाडौँ आउँदा तत्कालीन प्रधानसेनापति पूर्णचन्द्र थापाले पूर्वआर्मी चिफहरूसँग भेट गराएको र त्यही बेला यसको कन्सेप्ट जन्मिएको उल्लेख गरेका छन् । अहिले प्रत्येक दुई वर्षको फरकमा पूर्वआर्मी चिफबीच भेट हुन थालेको छ ।

यस किसिमका भेटहरूले परम्परा कायम राख्न मात्र नभई सैन्य कूटनीतिमार्फत कतिपय असहज गाँठाहरू फुकाउन सहज पुग्ने विश्वास सैन्य मामलाका जानकारहरूको छ ।

सेनाध्यक्ष सेठको पहिलो नेपाल भ्रमणको सन्देश

भारतको ३१औं स्थल सेनाध्यक्ष भएपछि सेठले गरेको पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय भ्रमण नै नेपाल हो । उनको यो भ्रमणलाई मुख्यगरी दुई कोणबाट बुझ्नु पर्ने नेपाली सेनाका पूर्वउपरथी बिनोज बस्न्यात बताउँछन् ।

पहिलो सैन्य परम्परा : विगत लामो समयदेखि दुई देशका सेनाबीचको सम्बन्ध र प्रधानसेनापतिलाई दिइने मानार्थ महारथीको रूपमा यो भ्रमणलाई बुझ्नुपर्ने उनको सुझाव छ । ‘सैन्य परम्परा र मानार्थ महारथीको दर्जाको परम्परा भएकाले यसलाई त्यो रूपमा बुझ्न सकिन्छ,’ उनी भन्छन् ।

दोस्रो भू–राजनीतिक कोण : सेठको नेपाल भ्रमण पहिलो हुनु र अहिलकोे राजनीतिक अवस्थाका कारणलाई यसलाई भू–राजनीतिक रूपमा पनि विश्लेषण गर्न सकिने उनको बुझाइ छ ।

‘भू–राजनीतिक मामला, नेपालसहित दक्षिण एसियामा भएको जेनजी आन्दोलन र त्यसको प्रभाव लगायतका कोणबाट पनि यो भ्रमणलाई हेरिनु पर्छ,’ पूर्वउपरथी बस्न्यातले अनलाइनखबरसँग भने ।

अहिले भारतमा पनि जेनजी आन्दोलन भइरहेकोले भारतीय सेनाध्यक्षले नेपालको जेनजी आन्दोलनको बारेमा विशेष चासो राखेर जानकारी लिन सक्ने बताइन्छ । भारतमा पनि पछिल्लो समय चर्किंदै गएको जेनजी आन्दोलनबाट नेपालले सिक्नुपर्ने विषयहरू भएकाले सेठको भ्रमणबाट लाभ लिन सक्नुपर्ने उनी बताउँछन् ।

यसका अलवा लिपुलेक, कालापानी विवादका विषयहरू, सीमा सुरक्षाका साथै सैन्य कूटनीति, आदानप्रदानका विषयहरू स्वाभाविक रूपमा जोडिएर आउने बताइन्छ ।

त्यसैगरी, पोखरामा पूर्वगोर्खाको कार्यक्रममा सहभागी हुने बताइएकाले अग्नीपथको विषय पनि उठ्न सक्ने बताइन्छ । सन् २०२२ पछि नेपालबाट भारतीय सेनामा गोर्खा भर्ती रोकिएको छ ।

भारतीय रक्षा मन्त्री राजनाथ सिंहले सन् २०२२ को जुन महिनामा अग्निपथ योजना सार्वजनिक गरेका थिए । यस योजनाअन्तर्गत भारतीय सैनिकमा १७ देखि २३ वर्ष उमेर समूहका युवालाई चार वर्षका लागि भर्ना गरिने छ । सेनामा भर्ती भएकाहरूलाई ‘अग्निवीर’ भनिने छ ।

भर्ती भएको चार वर्षपछि २५ प्रतिशत सेनामा स्थायी जागिरे हुने छन् भने ७५ प्रतिशतको जागिर समाप्त भई घर फर्कने छन् । यो चार वर्षे अवधि र २५ प्रतिशतमात्रै स्थायी हुने व्यवस्थाबारे नेपालले असहमति जनाउँदै पुरानै व्यवस्थाअनुसार भर्ती गर्नुपर्ने धारणा राख्दै आएको छ ।

गोर्खा भर्तीको विषय पनि सैन्य इतिहास, अर्थतन्त्र र दुई देशबीचको भावानात्मक सम्बन्धसँग जोडिएको छ ।