स्ट्रेट अफ होर्मुज ‘अमेरिकाको नयाँ भूभाग’ भएको ट्रम्पको दाबी, सार्वजनिक गरे नक्सा

३ भदौ, काठमाडौं । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले स्ट्रेट अफ होर्मुज (होर्मुज जलडमरूमध्य) को एउटा नक्सा सार्वजनिक गर्दै त्यसलाई ‘अमेरिकाको नयाँ भूभाग’ भनेर दाबी गरेका छन् ।

आफ्नो सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्म ट्रुथ सोसलमार्फत् मंगलबार ट्रम्पले सो दाबी गरेका हुन् ।

पोस्ट गरिएको ग्राफिकमा इरान र ओमानबीच रहेको होर्मुज जलडमरूमध्यलाई घेरिएको छ र त्यसको माथि ‘नयाँ अमेरिकी भूभाग’ लेखिएको देखिन्छ ।

यसअघि न्यूयोर्कमा आयोजित एक कार्यक्रममा ट्रम्पले इरानलाई पूर्णरूपमा पराजित गरेपछि स्ट्रेट अफ होर्मुजलाई अमेरिकाको भूभाग घोषणा गर्ने योजना रहेको बताएका थिए ।

इरानले भने ट्रम्पको दाबीलाई अस्वीकार गर्दै स्ट्रेट अफ होर्मुजमाथि आफ्नो नियन्त्रण कायम रहेको जनाएको छ ।

इरानको सर्वोच्च राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्का प्रमुख मोहसिन रजाईले अमेरिकाले युद्ध र नाकाबन्दी अन्त्य नगरेसम्म, रोक्का गरिएका इरानी सम्पत्ति फिर्ता नगरेसम्म तथा लेबनान र गाजासहित क्षेत्रमा युद्धविरामका लागि सहमत नभएसम्म होर्मुज बन्द रहने बताएका छन् ।

इरानले होर्मुजको ठूलो हिस्सामा नियन्त्रण गुमाएको सीएनएनको दाबी

स्ट्रेट अफ होर्मुज माथि नियन्त्रणका लागि जारी संघर्ष इरान युद्धको प्रमुख केन्द्र बनेको छ ।

पछिल्ला केही महिनायता इरान र अमेरिका दुवै देशले स्ट्रेट अफ होर्मुजमाथि आफूहरूको पकड बलियो रहेको दाबी गर्दै आएका छन् । तर पछिल्लो तथ्यांकले भने अमेरिकी नौसेनाको सक्रिय उपस्थितिबीच इरानले महत्त्वपूर्ण जलमार्गमाथिको आफ्नो नियन्त्रणको ठूलो हिस्सा गुमाउँदै गएको देखाएको सीएनएनले जनाएको छ ।

जहाजको ट्रान्सपोन्डर र स्याटेलाइट डेटामार्फत निगरानी गर्ने कम्पनी केप्लरका अनुसार, पछिल्ला दुई सातामा होर्मुज जलडमरूमध्यबाट भएका जहाज आवागमनमध्ये ८० प्रतिशतभन्दा बढी ओमानतर्फको मार्गबाट भएका छन् । यो संयुक्त राष्ट्रसंघबाट मान्यता प्राप्त सामुद्रिक मार्ग हो, जसको इरानले लामो समयदेखि कडा विरोध गर्दै आएको छ ।

इरानले होर्मुज जलडमरूमध्य आफ्नो नियन्त्रणमा रहेको घोषणा गर्दै ओमानको उत्तरी तट हुँदै जलमार्ग पार गर्न खोज्ने दर्जनौँ जहाजमाथि आक्रमण गरेको छ । तर आक्रमणको जोखिमका बाबजुद पछिल्लो समय अधिकांश जहाजले इरानको चेतावनी बेवास्ता गर्दै अमेरिकी नौसेनाको सुरक्षाको आश्वासनसहित उक्त मार्ग प्रयोग गर्न थालेका छन् ।

केप्लरका कच्चा तेल विश्लेषण प्रमुख होमायुन फलाक्शाहीले इरानले जलडमरूमध्यमाथिको नियन्त्रण कम्तीमा आंशिक रूपमा गुमाएको देखिएको बताएका छन् ।

एक महिनामै बदलियो अवस्था

केप्लरका अनुसार, एक महिनाअघि ओमानतर्फको मार्गबाट लगभग कुनै पनि व्यावसायिक जहाज आवागमन भएको थिएन । तर अहिले यही मार्ग प्रमुख विकल्प बनेको छ ।

इरानले प्राथमिकता दिएको मार्गमा जहाजको आवागमन घटेपछि उसले होर्मुज हुँदै जाने जहाजबाट शुल्क उठाउने अवसरसमेत गुमाएको छ । यसअघि वसन्त ऋतुमा इरानले यस्तो शुल्क उठाउँदै आएको थियो ।

अमेरिका र इरानबीचको समझदारीपत्र (एमओयू) यसै साता समाप्त भएपछि सैद्धान्तिक रूपमा इरानले पुन: जहाजबाट शुल्क लिन सक्ने अवस्था बनेको छ । तर व्यवहारमा उसले त्यस्तो शुल्क उठाउन सकेको देखिएको छैन ।

ऊर्जा विज्ञ डान पिकरिङका अनुसार मध्यपूर्वका अधिकांश पक्ष इरानलाई यस्तो शुल्क तिर्न इच्छुक छैनन् । त्यसैले ओमानतर्फको मार्ग नै जहाजका लागि सबैभन्दा व्यावहारिक विकल्प बनेको छ ।

तेल ट्यांकरले अपनाए ‘डार्क ट्राफिक’

कुवेत, साउदी अरब र यूएईले विश्वकै ठूला तेल ट्यांकरमध्ये पर्ने ‘भेरी लार्ज क्रुड क्यारियर’ (भीएलसीसी) चार्टर गरी फारसको खाडीबाट होर्मुज जलडमरूमध्य हुँदै तेल बाहिर पठाइरहेका छन् । उनीहरूले खाडीको जोखिमपूर्ण क्षेत्रभन्दा बाहिर ओमानको खाडीमा ग्राहकका ट्यांकरमा तेल स्थानान्तरण गर्ने गरेका छन् ।

इरानी आक्रमणबाट बच्न कतिपय ट्यांकरले आफ्नो ट्रान्सपोन्डर बन्द गर्ने गरेका छन् । यस्तो गतिविधिलाई ‘डार्क ट्राफिक’ भनिन्छ ।

ट्रान्सपोन्डर बन्द गरिएका कारण परम्परागत जहाज निगरानी प्रणालीले यस्ता जहाजको आवागमन पूर्ण रूपमा पहिचान गर्न कठिन हुन्छ । यद्यपि, केही जहाजलाई स्याटेलाइटमार्फत पहिचान गर्न सकिन्छ ।

अमेरिकाले भने होर्मुज जलडमरूमध्यमा ठूलो सैन्य शक्ति परिचालन गरेको छ । अमेरिकी अधिकारीहरूले परम्परागत अनुमानभन्दा जलमार्गमा तेल ढुवानीको मात्रा निकै बढी रहेको बताएका छन् ।

अमेरिकी ऊर्जा सचिव क्रिस राइटले गत साता होर्मुज हुँदै र वैकल्पिक मार्गबाट ढुवानी भइरहेको तेलको संयुक्त मात्रा एक साताको अवधिमा दैनिक करिब १ करोड ५० लाख ब्यारेल रहेको बताएका थिए । युद्ध सुरु हुनुअघि दैनिक औसत करिब २ करोड ब्यारेल तेल ढुवानी हुने गरेको थियो ।

अमेरिकाको ‘पूर्ण नियन्त्रण’ दाबीमा प्रश्न

यही तथ्यांकका आधारमा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले सोमबार अमेरिकाले होर्मुज जलडमरूमध्यमाथि ‘पूर्ण नियन्त्रण’ कायम गरेको दाबी गरेका थिए । उनले यसअघि पनि पटक–पटक यस्तै दाबी गर्दै आएका छन् ।

तर इरानले अझै पनि जहाजमाथि आक्रमण गरिरहेको र तेलको आवागमन युद्धअघिको स्तरभन्दा निकै कम रहेकाले अमेरिकाले जलडमरूमध्यमाथि पूर्ण नियन्त्रण कायम गरेको दाबीमा प्रश्न उठेको छ ।

विश्लेषकहरूका अनुसार, जलडमरूमध्यमा न त इरानको पूर्ण नियन्त्रण छ, न त अमेरिकाको ।

ऊर्जा विज्ञ पिकरिङका अनुसार इरानको उद्देश्य जलडमरूमध्यमाथि पूर्ण नियन्त्रण कायम गर्नु भन्दा आफ्नो प्रभाव र प्रतिरोध क्षमता देखाउनु हुन सक्छ । उनका अनुसार इरानले अझै पनि जहाजहरूलाई केही हदसम्म रोक्न सक्ने क्षमता राखेको छ ।

तर यदि अमेरिकाले दाबी गरेजस्तै ठूलो मात्रामा तेल ट्यांकरहरू होर्मुज हुँदै आवतजावत गरिरहेका छन् भने, एक–दुई महिनाअघिको तुलनामा इरानको प्रतिरोध क्षमता र जलडमरूमध्यमाथिको नियन्त्रण स्पष्ट रूपमा कमजोर भएको देखिन्छ ।

यसैबीच, ओमान र इरानले अमेरिकी सहभागिताबिना होर्मुज जलडमरूमध्यमा स्वतन्त्र सामुद्रिक आवागमन पुन:स्थापित गर्ने विषयमा वार्ता गरिरहेका छन् । यस वार्ताले जलमार्गबाट हुने तेल ढुवानी र त्यसको नियन्त्रणमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने अझै स्पष्ट भइसकेको छैन ।

सीएनएनले लेखेको छ, ‘तेल बजार विश्लेषक एन्डी लिपोका अनुसार होर्मुजको अवस्थाबारे आएका सबै दाबी र समाचारलाई सावधानीपूर्वक हेर्न आवश्यक भए पनि इरानले जलडमरूमध्यमाथिको आफ्नो नियन्त्रण आंशिक रूपमा गुमाएको निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुन्छ ।’