सुन, अमेरिकाको विगत र सङ्कटको सङ्केत

आज विश्वमा दुईवटा फरक घटनाहरू एकैसाथ भइरहेका छन्।

पहिलो : युरोपका केन्द्रीय बैङ्कहरूले आफ्नो सुनको भण्डार कहाँ सुरक्षित राख्ने भन्ने विषयमा पहिलेभन्दा बढी सावधानी अपनाउन थालेका छन्।

अर्कोतर्फ, अर्को एउटा घटनाले हामीलाई शीतयुद्धको त्यो समयमा पुर्‍याउँछ, जब अमेरिकाले मानिसको व्यवहार र चेतनालाई कसरी नियन्त्रण गर्न सकिन्छ भनेर गोप्य अनुसन्धान गरिरहेको थियो। त्यो अनुसन्धानमा ‘साइलोसाइबिन मसरुम’ को समेत प्रयोग गरिएको थियो।

अहिले फेरि सुन किन यति महत्त्वपूर्ण बन्दै छ त ?

बीबीसी हिन्दीको रिपोर्टअनुसार नेदरल्यान्ड्सको केन्द्रीय बैङ्कले अमेरिका र क्यानडामा रहेको आफ्नो सुनको केही हिस्सा लन्डन सार्ने निर्णय गरेको छ। करिब ३१३ टन सुनमध्ये ८६ टनलाई उत्तरी अमेरिकाबाट हटाएर लन्डन पठाइएको छ। यो निर्णय केवल युद्धको डरले मात्र गरिएको होइन होला। बरु सङ्कटको समयमा सुनलाई सजिलै र छिटो प्रयोग गर्न सकियोस् भन्ने रणनीतिक उद्देश्यले पनि गरिएको हुन सक्छ। लन्डन विश्वकै प्रमुख गोल्ड ट्रेडिङ सेन्टर भएकाले सङ्कटको बेला सुनको खरिद–बिक्री र वित्तीय कारोबार गर्न यो सबैभन्दा उपयुक्त ठाउँ मानिन्छ।

यी दुवै घटनाले वर्तमान परिस्थितिको सङ्केत दिइरहेका छन्। विश्वका शक्तिशाली राष्ट्रहरूले ठूलो सङ्कट आउनुअघि नै आफ्नो शक्ति, सम्पत्ति र नियन्त्रणका साधनहरूलाई सुरक्षित बनाउँछन्।

साइलोसाइबिन र अमेरिकी अनुसन्धानको रहस्य

‘साइलोसाइबिन’ एउटा प्राकृतिक ‘साइकेडेलिक’ (Psychedelic) पदार्थ हो। केही विशेष प्रजातिका च्याउमा यो तत्त्व पाइन्छ। यसको सेवनले मानिसको चेतना, अनुभूति, समयको बोध र सोच्ने शैलीमा अस्थायी रूपमा परिवर्तन ल्याउँछ। मानिसलाई भ्रमित बनाउन सक्छ। हालैका दिनमा यसलाई मानसिक स्वास्थ्य उपचारका लागि वैज्ञानिक रूपमा अध्ययन गरिँदै पनि छ। तर यसको इतिहास भने निकै विवादास्पद छ।

शीतयुद्धको समयमा अमेरिका निकै सतर्क हुँदै थियो। कतै सोभियत सङ्घ र चीनले मानिसको मस्तिष्क र व्यवहार नियन्त्रण गर्ने प्रविधि त विकास गरिरहेका छैनन् भन्ने डरमा थियो। यही डरका बीच अमेरिकी गुप्तचर संस्था सीआईएले मानिसको व्यवहार परिवर्तन गर्ने उपायहरू खोज्न विशेष अनुसन्धान सुरु गर्‍यो।

सन् १९५३ मा सुरु भएको ‘प्रोजेक्ट एमकेअल्ट्रा’ यसैको एउटा हिस्सा थियो। यसको गम्भीरता यति बढी थियो कि सन् १९७७ मा अमेरिकी सिनेटले यस विषयमा औपचारिक सुनुवाइसमेत गर्नुपरेको थियो। सीआईएका सार्वजनिक भएका दस्ताबेजहरूले साइलोसाइबिनको प्रयोग गरिएको स्पष्ट पार्छन्।

मेक्सिकन च्याउबाट प्राप्त हुने यस्ता पदार्थहरू प्रयोग गर्न विश्वविद्यालय, अस्पताल र औषधि कम्पनीहरूसँग गोप्य रूपमा सहकार्य गरिएको थियो। अझ भयानक त के छ भने, धेरै अनुसन्धानहरू यस्ता मानिसहरूमा गरियो, जसलाई आफूमाथि परीक्षण भइरहेको भन्ने पत्तै थिएन। सीआईएको प्रतिवेदनले सन् १९५५ देखि अमेरिकी नागरिकहरूमाथि यस्ता गोप्य परीक्षणहरू भएको पुष्टि गरेको छ।

अमेरिकाले मानिसको चेतनालाई रासायनिक पदार्थमार्फत नियन्त्रण गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने कुरालाई एक रणनीतिक विषयका रूपमा हेरेको थियो। यद्यपि, एमकेअल्ट्राले मानिसलाई नियन्त्रण गर्ने कुनै सफल प्रविधि विकास गर्‍यो भन्ने ठोस प्रमाण भेटिँदैन। त्यसैले साइलोसाइबिनलाई विश्व प्रभुत्व जमाउने सफल हतियार बनाउन सकियो भन्नु केवल एउटा अनुमान मात्र हुन्छ।

तर अमेरिकाको वास्तविक शक्ति बुझ्न केवल यस्ता मनोवैज्ञानिक अनुसन्धान मात्र हेरेर पुग्दैन। दोस्रो विश्वयुद्धपछि अमेरिकाले सैन्य शक्ति, डलरको वर्चस्व, वित्तीय प्रणाली, प्रविधि, सञ्चार र बलिया शैक्षिक संस्थाहरूको एउटा विशाल संरचना तयार गर्‍यो। विश्व व्यापारमा डलरको प्रभुत्व बढ्दै गयो र अमेरिकी प्रविधि तथा ज्ञान उत्पादनमा विश्वकै ठूलो प्रभाव रह्यो।

शक्ति भनेको केवल बन्दुक मात्र होइन; ज्ञान, पैसा, प्रविधि, सूचना र मानिसको व्यवहार बुझ्ने क्षमता पनि शक्ति नै हो। एमकेअल्ट्रालाई त यही रणनीतिक सोचको एउटा अँध्यारो अध्यायका रूपमा हेर्न सकिन्छ।

के युरोपले अमेरिकामाथिको विश्वास गुमाउँदै छ त ?

यी घटनालाई केवल ‘युरोपले अमेरिकामाथि विश्वास गर्न छाड्यो’ भनेर मात्र बुझ्नुहुँदैन। यसले एउटा ठूलो रणनीतिक परिवर्तनलाई सङ्केत गर्छ। केन्द्रीय बैङ्कहरू अब आफ्नो सबै सम्पत्ति एउटै देश वा एउटै भौगोलिक क्षेत्रमा राख्न चाहँदैनन्। यसलाई जोखिम विविधीकरण भनिन्छ।

नेदरल्यान्ड्स मात्र होइन, फ्रान्स र जर्मनीले पनि विगतमा आफ्नो सुनको केही हिस्सा विदेशबाट फिर्ता ल्याएका छन्। जर्मनीको बुन्डेसब्याङ्कले न्युयोर्क र पेरिसबाट करिब २१६ टनभन्दा बढी सुन जर्मनी ल्याएको थियो। यसको अर्थ अमेरिकाप्रति तत्काल अविश्वास जागिसक्यो भनेचाहिँ होइन। तर सुरक्षाको दृष्टिकोणले आफ्नो सम्पत्ति आफ्नै नियन्त्रणमा राख्ने विषय भने पक्कै हो। शीतयुद्धका बेला युरोपेली देशहरूले सुरक्षा र अमेरिकी नेतृत्वमाथिको विश्वासका कारण सुन अमेरिकामा राखेका थिए, तर आजको परिस्थिति फरक छ।

आजको विश्व ‘बहुध्रुवीय’ हुँदै गइरहेको छ। विश्व गोल्ड काउन्सिलका तथ्याङ्कअनुसार पछिल्ला वर्षहरूमा केन्द्रीय बैङ्कहरूले भारी मात्रामा सुन खरिद गरिरहेका छन्। सन् २०२२ देखि २०२४ सम्मको औसत हेर्दा, केन्द्रीय बैङ्कहरूले प्रतिवर्ष करिब १ हजार टन सुन थप्ने गरेका छन्; जुन सन् २०१०–२०२१ को औसत (करिब ४७३ टन) भन्दा निकै बढी हो।

यसका पछाडि भूराजनीतिक तनाव, मुद्रास्फीति, डलरमाथिको निर्भरता घटाउने चाहना र आर्थिक प्रतिबन्धको जोखिमजस्ता कारण रहेका हुन सक्छन्।

आफ्ना विदेशी सम्पत्तिहरू ‘फ्रीज’ हुने डरले पनि बैङ्कहरू सचेत भएका हुनुपर्छ। सङ्कटको समयमा ऋणपत्र वा दायित्व बेहोर्नुपर्ने स्थिति हुँदा तुरुन्तै प्रयोग गर्न सकिने ‘रणनीतिक सम्पत्ति’ का रूपमा सुन सबैभन्दा भरपर्दो विकल्प हो।

विश्वको शक्ति संरचना बदलिँदै गरेको स्पष्ट सङ्केत देखिन्छन्। रुसमाथि लगाइएका प्रतिबन्धहरूले गर्दा विदेशी सञ्चित सम्पत्ति कुनै पनि राजनीतिक निर्णयको सिकार हुने डर छ। त्यसैले विश्वका केन्द्रीय बैङ्कहरू सचेत बनेका हुनुपर्छ। यदि कुनै देशको विदेशी मुद्रा वा वित्तीय सम्पत्ति अर्को शक्तिशाली राष्ट्रको नियन्त्रणमा छ भने, सङ्कटको बेला त्यसको प्रयोग गर्न गाह्रो हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा सुन एक स्वतन्त्र र सुरक्षित विकल्प हो। त्यसैका कारण विभिन्न देशहरूले सुन किनिरहेका छन्। साथै, त्यो सुन कहाँ राख्ने भन्ने विषय पनि अहिले उत्तिकै संवेदनशील बनेको छ।

डलर अहिले विश्वका प्रमुख मुद्राहरूमध्ये एक हो। अमेरिकाको वित्तीय बजार अत्यन्तै बलियो छ, सैन्य शक्ति विश्वव्यापी छ र प्रविधिदेखि शिक्षासम्म उसको प्रभाव निकै गहिरो छ। तर इतिहासले ‘शक्ति कहिल्यै स्थायी हुँदैन’ भन्ने पुष्टि गरेको छ।

ब्रिटिस साम्राज्यको उदाहरण हाम्रो सामु छ। ‘कहिल्यै सूर्य नअस्ताउने साम्राज्य’ भनिन्थ्यो। आज विश्वमा खासै ठूलो प्रभुत्व जमाउन सकिरहेको छैन। कमजोर हुँदै गएको छ।

आज चीन, भारत, रुस र युरोपेली सङ्घजस्ता उदीयमान शक्तिहरूले विश्व व्यवस्थामा आफ्नो प्रभुत्व बढाउँदै गएका छन्। त्यसैले अहिले सुनको भण्डारण बढ्नुलाई मात्र ‘अमेरिकी प्रभुत्व समाप्त भयो’ भनेर निष्कर्ष निकाल्नु अतिशयोक्ति हुन्छ। तर यसलाई विश्वको शक्ति सन्तुलनमा भइरहेको क्रमिक परिवर्तनको सङ्केतका रूपमा भने पक्कै हेरिनुपर्छ।

यहाँ ‘साइलोसाइबिन’ को प्रसङ्ग जोड्दा विषय अझै रोचक हुन पुग्छ। शीतयुद्धको समयमा अमेरिकाले मानिसको व्यवहार र चेतनालाई कसरी नियन्त्रण गर्न सकिन्छ भनेर अनुसन्धान गरेको थियो। आजका केन्द्रीय बैङ्कहरूले पनि आफ्नो सम्पत्ति र सार्वभौमिकता जोगाउन खोजिरहेका छन्। त्यतिबेला अमेरिकाले मानिसको मस्तिष्क बुझ्ने शक्ति खोजेको थियो भने अहिले आर्थिक सङ्कटबाट जोगिन सम्पत्ति सुरक्षित राख्ने उपाय खोजिँदै छ।

यी दुवै घटनालाई एउटै षड्यन्त्र भन्न मिल्दैन; तर दुवैले एउटै प्रकारको भूराजनीतिक अनिश्चिततालाई सङ्केत गर्छन्। शक्तिशाली राष्ट्रहरू सधैं भविष्यको जोखिमलाई ध्यानमा राखेर अघि बढ्छन्।

आजको मुख्य प्रश्न अमेरिकाले के गर्दै छ भन्ने मात्र होइन। बरु युरोप, चीन, भारत र रुसले के सोचिरहेका छन् भन्ने पनि हो। युरोप के सोच्दै छ ? चीन के गर्दै छ ? भारत कता ढल्कँदै छ ? रुसको तिकडम कस्तो छ ? र साना देशहरूले कस्तो फन्दा महसुस गरिरहेका छन् ?

सुनको भण्डार बढ्नु केवल मूल्यवृद्धिको कारण मात्र होइन, यो विश्वका केन्द्रीय बैङ्कहरूले भविष्यको जोखिमलाई नयाँ ढङ्गले मूल्याङ्कन गरिरहेको सङ्केत हो। विश्व गोल्ड काउन्सिलले पनि २०२६ सम्म भूराजनीतिक र आर्थिक अस्थिरताका कारण सुनको महत्त्व कायम रहने बताएको छ। त्यसैले लन्डनतर्फ सरेको केही सुनलाई मात्र हेरेर निष्कर्ष निकाल्नुहुँदैन; बरु विश्वभरका बैङ्कहरूले सुन जम्मा गरिरहेको यो व्यापक लहरलाई बुझ्नुपर्छ।

अमेरिकी शक्ति टुट्यो भन्नु अहिले हतारको निर्णय हुन्छ। तर विश्व पहिलेको जस्तो एकध्रुवीय रहनेछैन भन्ने सङ्केतहरू प्रस्ट छन्। शीतयुद्धको समयमा अमेरिकाले एमकेअल्ट्राजस्ता विवादास्पद कार्यक्रममार्फत मानिसको चेतना प्रभावित पार्ने प्रयास गरेको थियो। अहिले डिजिटल प्रविधि, सामाजिक सञ्जाल र कृत्रिम बुद्धिमत्ताले त्यही काम अझ सूक्ष्म तरिकाले गरिरहेको छ।

नयाँ उपनिवेशको खतराबीच च्याउदेखि एआईसम्म

विगतमा मानिसको चेतना परिवर्तन गर्न रासायनिक पदार्थ र मिडियामार्फत ‘मेनुफेक्चरिङ कन्सेन्ट’ प्रयोग गर्ने प्रयास गरिन्थ्यो। आज मानिसको हातमा मोबाइल छ, जसले संसारको सूचना त दिन्छ, तर त्यसैले मानिसको ध्यान र सोचलाई पनि नियन्त्रण गर्छ। उसले के पढ्ने, कुन भिडियो हेर्ने र कुन समाचारलाई विश्वास गर्ने भन्ने कुरामा एल्गोरिदमको भूमिका बढ्दै गएको छ।

पहिले औषधि वा मनोवैज्ञानिक प्रयोग चाहिन्थ्यो, तर आज एउटा भाइरल भिडियो वा एउटा आकर्षक नारा नै काफी छ। हजारौं बोट र एआई प्रयोग गरिएका अकाउन्टहरूले एउटै सन्देश दोहोर्‍याइरहे भने त्यो वास्तविक जनमतजस्तो देखिन सक्छ।

यही सन्दर्भमा जेनजीको आन्दोलनलाई पनि नयाँ दृष्टिकोणबाट हेर्नुपर्छ। युवाहरूले सामाजिक सञ्जाललाई राजनीतिक आवाज बनाउनु स्वाभाविक लोकतान्त्रिक प्रक्रिया हो; जसलाई केवल विदेशी षड्यन्त्र भन्नु गलत हुन्छ। तर, के कुनै शक्ति राष्ट्रले यस्तो स्वाभाविक असन्तोषलाई एआई र सूचना अभियानमार्फत आफ्नो फाइदाको लागि प्रयोग गर्न सक्छ त ? यो प्रश्न पनि उत्तिकै जायज छ।

एआईले ठूलो सङ्ख्यामा सामग्रीहरू बनाउन सक्छ। फरक–फरक व्यक्तिलाई फरक–फरक सन्देश दिन्छ। झुटो समाचारलाई पनि सत्यजस्तो देखाउने क्षमता राख्छ। त्यसैले भविष्यको उपनिवेश पुरानो शैलीको नहुन सक्छ। पहिले सेना आउँथ्यो, जमिन कब्जा हुन्थ्यो र स्रोतहरू लुटिन्थे। तर नयाँ उपनिवेशमा सेना नआउन पनि सक्छ; त्यहाँ डेटा, एल्गोरिदम, ऋण, प्रतिबन्ध र सूचनाको माध्यमबाट मानिसको सोच र देशको संरचना नै परिवर्तन गरिदिन सक्छ।

त्यसैले भेनेजुएला, अफगानिस्तान, लिबिया र इराकका घटनाहरूलाई केवल सैनिक युद्धका रूपमा मात्र हेर्नु अधुरो बुझाइ हुन जान्छ। ऊर्जा, भूराजनीति र ठूला शक्तिहरूको रणनीतिक स्वार्थका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ। अहिले इरानको सन्दर्भमा देखिएको सैन्य र आर्थिक तनावले पनि यही प्रश्नलाई थप गम्भीर बनाएको छ।

शक्तिले कसरी काम गर्छ भन्ने कुरा बुझ्न यी सबै पक्षलाई जोडेर हेर्नुपर्ने हुन्छ। मुख्य प्रश्न यही हो। आज सुन सुरक्षित स्थानतर्फ सर्दै छ, केन्द्रीय बैङ्कहरूले आफ्नो रिजर्भ विविधीकरण गर्दै छन् र राष्ट्रहरूले आफ्नो आर्थिक सुरक्षालाई नयाँ ढङ्गले हेर्न थालेका छन्। अर्कोतिर, एआई र सामाजिक सञ्जालले सूचना र जनमत निर्माण गर्ने शक्ति केही ठूला प्रविधि कम्पनी र राज्यहरूको हातमा सीमित बनाउँदै छ। त्यसैले भविष्यको वास्तविक सङ्घर्ष केवल भूभागका लागि मात्र नभएर अर्कै रूपमा हुन सक्छ।

शीतयुद्धको समयमा ‘साइलोसाइबिन’ को प्रयोग एउटा परीक्षणको प्रतीक थियो। आज एआईले मानिसको चेतना पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्न सक्छ भनेर प्रमाणित गर्न त सकिँदैन, तर एआईले मानिसको सूचनाको दायरा र निर्णय प्रक्रियामा अभूतपूर्व प्रभाव पार्न सक्ने सम्भावनाप्रति सचेत हुन जरुरी छ।

(सामाजिक-राजनीतिक विषयमा रुचि राख्ने बेल्वासे लेखक एवं पत्रकार हुन् ।)