सेप्टेम्बर ११ आक्रमणको २५ वर्ष : अमेरिकी गुप्तचरले के सिक्यो, अझै के सिक्न बाँकी छ ?

सरकारको पहिलो कर्तव्य आफ्ना जनताको सुरक्षा गर्नु हो। दशकौंदेखि अनगिन्ती नेताहरूले यो कुरा भन्दै आएका छन्। सन् २००१ सेप्टेम्बर ११ मा अमेरिका यो कर्तव्य पूरा गर्न नराम्ररी असफल भयो। गुप्तचर सूचनाहरू पहिले नै उपलब्ध थिए। तर कसैले पनि ठीक समयमा ती सूचनाहरूलाई जोड्न सकेनन्।

यस आक्रमणलाई ९/११ नामले चिनिन्छ। यस आक्रमण र यसको प्रतिक्रियाले यो शताब्दीका पहिलो दुई दशकको वैदेशिक, सुरक्षा र गुप्तचर नीतिलाई परिभाषित गरे।

सन् २००१ सेप्टेम्बर ११ मा अल-कायदाका आत्मघाती पाइलटहरूले अपहरण गरिएका विमानहरूलाई वर्ल्ड ट्रेड सेन्टरमा ठोक्काए। त्यो समयमा म मिडल इस्ट ब्युरोमा मेरो खटाइ सक्दै थिएँ। एक जना प्यालेस्टिनी ट्याक्सी चालकले मलाई जेरुसेलमको पश्चिममा रहेका सल्लाका डाँडाहरू हुँदै तेल अवीभको बेन गुरियन एयरपोर्टतर्फ लैजाँदै थिए। उनले अचानक गाडीको रेडियोको आवाज बढाए।

‘अमेरिकामा केही ठूलो घटना घटेको छ,’ उनले भने। त्यस दिन २ हजार ९७७ जना पीडितहरूको मृत्यु भयो।

यी आक्रमणहरू अचानक भएका थिएनन्। सीआईए सन् २००१ भन्दा धेरै वर्षपहिले नै अलकायदा नेटवर्क र यसका निर्वासित साउदी नेता ओसामा बिन लादेनबारे जानकार थियो। उनीहरूसँग ओसामा बिन लादेनको खोजी गर्न एउटा विशेष टास्कफोर्स नै थियो।

सेप्टेम्बर ११ को आक्रमणको नौ दिनपछि तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति जर्ज डब्लु बुसले ‘वार अन टेरर’ को घोषणा गरे।

त्यसपछिका २५ वर्षमा अमेरिका र युरोपलगायत पश्चिमी देशहरूले गुप्तचर क्षेत्रमा धेरै सफलता र असफलता बेहोरेका छन्। शङ्कास्पद व्यक्तिहरू पक्राउ परेका छन्, उनीहरूमाथि मुद्दा चलाइएको छ र दोषी ठहरिएकाहरू जेल परेका छन्।

तर समग्र परिदृश्य के छ ?

अमेरिकी इतिहासकै सबैभन्दा भयानक आतङ्कवादी आक्रमणपछिका २५ वर्षमा गुप्तचर कार्यशैलीमा परिवर्तन आएको छ। काउन्टर-टेररिजममा परिवर्तन आएको छ र रणनीतिक योजनामा पनि परिवर्तन आएको छ।

एक भयंकर गुप्तचर असफलता

९/११ एक भयंकर गुप्तचर असफलता थियो। यसमा कसैले पनि प्रश्न उठाउन सक्दैन। झ स्पष्ट रूपमा भन्नुपर्दा, गुप्तचर निकायले सम्भावित खतराको पूर्वानुमान गर्न नसक्नु यसको ठूलो कमजोरी थियो। त्यस समयमा सीआईए र एफबीआई दुवैसँग केही सूचनाहरू थिए। ती सूचनाहरू सही तरिकाले आदानप्रदान भएका भए यो घटना रोकिन सक्थ्यो।

त्यसपछि आएको ९/११ कमिसन रिपोर्टले अमेरिकी सरकारलाई दोषी ठहराएको थियो। रिपोर्टले कल्पनाशीलता, नीति, क्षमता र व्यवस्थापनको असफलता भएको निष्कर्ष निकालेको थियो। सीआईए र एफबीआई गुप्तचर सूचनाहरूको सही मूल्याङ्कन गर्न असफल भए। उनीहरू एकआपसमा सूचना आदानप्रदान गर्न असफल भए र यो षड्यन्त्रलाई भत्काउन पर्याप्त कदम चाल्न असफल भए।

यो सबैभन्दा आधारभूत शिक्षाबाट धेरै हदसम्म सिकिएको छ। यद्यपि यसलाई पूर्ण रूपमा भने सिकिएको छैन। अहिले पश्चिमी गुप्तचर निकायहरूबीचको सूचना आदानप्रदान सन् २००१ को तुलनामा धेरै राम्रो छ।

एमआई५ र प्रहरीको प्रतिआतंकवाद इकाइबीच रहेको पुरानो दूरी र प्रतिस्पर्धा अहिले धेरै हदसम्म अन्त्य भएको छ। सुरुमा युकेभरि क्षेत्रीय फ्युजन सेन्टरहरू स्थापना गरिएका थिए। अहिले सबैभन्दा पछिल्लो समयमा लन्डनमा उच्च सुरक्षायुक्त काउन्टर टेररिजम अपरेसन सेन्टर स्थापना गरिएको छ।

प्रहरी अधिकारीहरू आतङ्कवादी षड्यन्त्र रोक्न प्रत्यक्ष कारबाहीमा संलग्न हुन्छन्। उनीहरूसँगै एफबीआईका संघीय एजेन्ट तथा जीसीएचक्युबाट खटिएका भाषा विशेषज्ञले पनि काम गर्न सक्छन्।

९/११ पछि अमेरिकी गुप्तचर निकायमा व्यापक पुनर्गठन गरिएको छ। वासिङ्टन डीसीबाहिर एउटा नेसनल काउन्टर टेररिजम सेन्टर स्थापना गरिएको छ। १८ वटा छुट्टाछुट्टै अमेरिकी गुप्तचर निकायहरूबीच आवश्यक ठाउँमा सूचना साटासाट हुन्छ। यो कुरा सुनिश्चित गर्न ‘डाइरेक्टर अफ नेसनल इन्टेलिजेन्स’ को व्यवस्था गरिएको छ।

सीआईए र यसको बेलायती समकक्षी सेक्रेट इन्टेलिजेन्स सर्भिस (जसलाई एमआई६ भनेर चिनिन्छ) बीचको सम्बन्ध सायद विश्वकै सबैभन्दा नजिकको हो। यसमा ‘फाइभ आइज’ गठबन्धनले थप सहयोग पुर्‍याउँछ। यो गठबन्धनले अमेरिका, बेलायत, क्यानडा, अस्ट्रेलिया र न्युजिल्यान्डबीच गुप्तचर सूचना आदानप्रदानको काम गर्छ।

एमआई६ को साखमा धक्का

ट्विन टावरमा विमान ठोक्किएपछि पनि गुप्तचर, मूल्याङ्कन र रणनीतिक योजनामा ठूला असफलताहरू भएका छन्। सन् २००३ मा अमेरिकाको नेतृत्वमा भएको इराक आक्रमणअघि एमआई६ ले आफ्नो गुप्तचर सूचनालाई राजनीतिक रूपमा प्रयोग हुन दियो। यसले गर्दा संस्थाको साखमा ठूलो धक्का लाग्यो। सन् १९५० र ६० को दशकमा दोहोरो एजेन्ट किम फिल्बी र अन्य सोभियत सुराकीहरूको धोकापछि यो संस्थाको सबैभन्दा ठूलो असफलता थियो।एमआई६ पनि गम्भीर गुप्तचर विवादमा परेको थियो।

इराक र त्यहाँका राष्ट्रपति सद्दाम हुसेनसँग अझै पनि ‘सामूहिक विनाशका हतियारहरू’ छन् भन्ने प्रमाण जुटाउन वासिङ्टनबाट अत्यधिक राजनीतिक दबाब आएको थियो। त्यस पृष्ठभूमिमा एमआई६ ले प्रधानमन्त्री टोनी ब्लेयरको सरकारलाई गलत गुप्तचर सूचना दिएको थियो। इराकमा विगतमा सामूहिक विनाशका हतियारहरू थिए, तर सन् १९९१ को खाडी युद्धपछि ती सबै हतियारहरू नष्ट गरिएका थिए।

सन् २००३ को इराक आक्रमणपछि एमआई६ ले आफ्नो काम गर्ने तरिकामा पूर्ण परिवर्तन गर्‍यो। एजेन्ट परिचालन गर्ने टोलीको काम इरान, उत्तर कोरिया वा अलकायदाजस्ता कठिन लक्ष्यबाट गुप्तचर सूचना सङ्कलन गर्नु हो।

रिपोर्ट टोलीको काम ती सूचनाहरूको जाँच र मूल्याङ्कन गर्नु हो। यो टोलीले धेरै पटक थप प्रमाण माग्दै सूचना फिर्ता पनि पठाउँछ।

‘सन् २००३ को इराक युद्ध पूर्ण रूपमा गलत गुप्तचर सूचनामा आधारित थियो,’ इराकमा डिभिजनल कमान्डरका रूपमा काम गरेका जनरल सर रिचर्ड सिरिफले भने। ‘के हामीले यसबाट केही सिक्यौं त ? मलाई लाग्दैन कि हामीले सिक्यौं … कमान्डरका रूपमा हामी रणनीतिक असफलतातिर जाँदै छौं भन्ने कुरा प्रस्ट थियो।’

इराक आक्रमणपछि फेरि एउटा छानबिन गरियो। त्यसपछि बटलर रिभ्यु सार्वजनिक भयो। ‘इराकको सामूहिक विनाशकारी हतियार कार्यक्रमबारे बेलायतको गुप्तचर सूचना गम्भीर रूपमा गलत रहेको’ निष्कर्ष उसले निकाल्यो। ती सूचनाहरू प्रमाणित नभएका स्रोतहरूमा अत्यधिक आधारित थिए।

एमआई ५ का चुनौती

सुरक्षा निकाय एमआई५ ले धेरै आतङ्कवादी षड्यन्त्रहरू असफल पारेको छ। तर धेरै सफलताहरूका बीच उसले पनि केही असफलताहरू बेहोरेको छ।

‘९/११ पछि बेलायतका लागि अलकायदा र त्यससँग सम्बद्ध व्यक्तिहरू वा समूहहरूको आतङ्कवादी धम्की नै सबैभन्दा ठूलो सुरक्षा चुनौती थियो,’ सन् २००७ देखि २०१३ सम्म एमआई५ चलाएका लर्ड जोनाथन इभान्सले भने।

एमआई५ को निगरानीमा २० हजारभन्दा बढी व्यक्ति थिए। उनीहरूले एकैसाथ धेरै अनुसन्धानहरू चलाइरहेका थिएउनीहरूले एकैपटक ठूलो संख्यामा अनुसन्धान अघि बढाइरहेका थिए। त्यसैले ‘कुन सूचनालाई प्राथमिकता दिने’ भन्ने चुनौती एमआई५ ले सामना गर्‍यो। एमआई५ ले अहिले पनि यो चुनौती सामना गरिरहेको छ। उसले सधैं सही निर्णय लिन सकेको छैन।

सन् २००५ मा लन्डनमा ५२ जनाको ज्यान जाने गरी आत्मघाती बम विस्फोट भयो। एमआई५ ले सो ७/७ आक्रमण रोक्न सकेन। यो घटनाका मुख्य योजनाकार मोहम्मद सिदिक खान थिए। सुरक्षा निकायलाई उनीबारे पहिल्यै जानकारी थियो। तर उनले के गर्न लागिरहेका छन् भन्ने कुरा एमआई५ लाई थाहा थिएन। सन् २०१७ को म्यानचेस्टर एरिना बम विस्फोट अर्को पछिल्लो असफलता थियो।

आज पनि आतङ्कवादको त्रास हटेको छैन। ‘चित्र अहिले फेरि बदलेको छ। गैरराज्य आतङ्कवाद अझै पनि गम्भीर चिन्ताको विषय हो। तर राज्यस्तरबाट हुने धम्कीहरू झन् गम्भीर बनेका छन्। ती धम्कीहरू गैरराज्य आतङ्कवादजत्तिकै राष्ट्रिय सुरक्षाका लागि ठूला खतरा हुन्।यस्ता धम्की रुस, इरान, उनीहरू समर्थित समूह तथा चीनबाट विभिन्न रूपमा आएका छन्।

यस वर्ष अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानमाथि आक्रमण गर्न इजरायललाई साथ दिने निर्णय गरेका थिए। यो निर्णयलाई पनि गुप्तचर क्षेत्रको कल्पनाशीलताको असफलता मान्न सकिन्छ। इरानले होर्मुज जलडमरुमध्य बन्द गरेर बदला लिन सक्ने गम्भीर जोखिम थियो। खाडी क्षेत्रका सबै अमेरिकी मित्रराष्ट्रहरूलाई यो कुरा थाहा थियो। सबै चेतावनीहरू पहिले नै उपलब्ध थिए। तर इरानले धम्की दिएअनुसार नै कदम चाल्यो। त्यसपछि ट्रम्पसँग कुनै वैकल्पिक रणनीति नभएको देखियो। यसले गर्दा विश्वव्यापी ऊर्जा बजारमा ठूलो हलचल आयो।

९/११ का नैतिक प्रश्न

९/११ को आक्रमणलगत्तै आक्रमणको दोस्रो लहर आउने व्यापक डर थियो। वास्तवमा अलकायदा आफैंले थप भवनहरूमा आक्रमण गर्न ‘विमानहरूको गोलो’ पठाउने वाचा गरेको थियो। यस्ता आक्रमणलाई पहिले नै रोक्ने हतारोमा अमेरिका र उसका मित्रराष्ट्रहरूले धेरै मानव अधिकार उल्लङ्घन गरे। अफगानिस्तान वा पाकिस्तानमा शङ्कास्पद व्यक्तिहरूलाई पक्राउ गरियो। धेरैजसोलाई कमजोर सूचनाका आधारमा समातिएको थियो।

सयौं मानिसहरूलाई बाँधियो। उनीहरूको आँखामा पट्टी बाँधियो। उनीहरूलाई कपडाले बेरियो। उनीहरूलाई हजारौँ किलोमिटर टाढा क्युबाको गुआन्तानामो बेस्थित अमेरिकी नौसैनिक आधारमा पुर्‍याइयो। त्यहाँ बनाइएको अस्थायी खोरजस्तो जेलमा उनीहरूलाई विनामुद्दा थुनियो।

मानव अधिकार समूहहरूले यसलाई ‘अमेरिकाको नैतिक चेतनामाथिको एउटा दाग’ का रूपमा भर्त्सना गरे।इराक र अफगानिस्तानमा अमेरिकी हिरासतमा रहेका कैदीहरूमाथि भएका दुर्व्यवहारका काण्डहरू पछि प्रकाशमा आए। यसमा संलग्न केही व्यक्तिहरूलाई जवाफदेही बनाइयो। तर आलोचकहरूले ‘उच्च पदस्थ व्यक्तिहरू सजायबाट उम्किएको’ बताएका छन्।

यद्यपि अमेरिकाले गुआन्तानामो बेमा अझै पनि विनामुद्दा थुनामा राख्ने काम गरिरहेको छ। उसले सन् २०२५ मा अमेरिकाबाट २०० भन्दा बढी पुरुषहरूलाई एल साल्भाडोरको विवादित टेररिजम कन्फाइनमेन्ट सेन्टरमा देशनिकाला गरेको थियो।

९/११ पछिको प्रारम्भिक समयमा बेलायतका लागि पनि मानव अधिकारका क्षेत्रमा दागहरू लागेका थिए। सन् २००४ मा एमआई६ एक लिबियाली इस्लामवादी अब्देलहाकिम बेल्हाज र उनकी श्रीमतीको अपहरण तथा हस्तान्तरणमा संलग्न थियो। उनीहरूलाई थाइल्यान्डबाट लिबिया पुर्‍याइएको थियो। त्यहाँ उनले वर्षौंसम्म जेलमा बिताए।

गद्दाफी सरकारले उनलाई यातना दिएको कुरा पछि खुल्यो। यसैकारण सन् २०१८ मा महान्यायाधिवक्ताले संसद्‌मा सार्वजनिक माफी नै मागे। यस्तै घटनाले गर्दा अहिले यी निकायहरूमा वकिलहरूको सङ्ख्या तीव्र रूपमा बढिरहेको बताइन्छ।

रुस र चीनको उदय

‘हामीले यो शताब्दीको पहिलो २० वर्ष पूर्ण रूपमा काउन्टर-टेररिजम र काउन्टर-इन्सर्जेन्सीमा बितायौं,’ सन् २०१४ देखि २०२० सम्म सेक्रेट इन्टेलिजेन्स सर्भिसका प्रमुख रहेका सर एलेक्स यङ्गरले भने। एमआई६ का पूर्वप्रमुखले आफ्नो पद छाडेलगत्तै एक साहित्य महोत्सवमा मलाई यो कुरा भनेका थिए। उनले थपे, ‘हामीले सैन्य शक्ति र रणनीतिक चुनौतीका रूपमा चीनको उदयलाई ध्यान दिन सकेनौं।’

त्यसैगरी जनरल सिरिफले सन् २०१६ मा ‘वार विथ रसिया’ नामक राजनीतिक थ्रिलर पुस्तक लेखेका थिए। उक्त पुस्तकमा उनले रुसले युक्रेनमाथि गर्ने पूर्ण आक्रमणको भविष्यवाणी गरेका थिए।

९/११ को घटना र त्यसपछिको ‘वार अन टेरर’ पछि पश्चिमी देशहरू तालिबान र आईएसआईएससँग लड्न व्यस्त रहे। उनीहरू इराकको कब्जालाई व्यवस्थित गर्न व्यस्त रहे। यही समयमा रुस र चीनले विशाल पुनर्हतियार कार्यक्रम सुरु गरे। उनीहरूले हाइपरसोनिक मिसाइलजस्ता आधुनिक हतियार बनाए। यसले गर्दा नेटोले विगतमा पाएको सैन्य फाइदालाई गम्भीर रूपमा घटाएको छ।

‘९/११ पछि पश्चिमको गल्ती काउन्टर-टेररिजममा मात्र अल्झिनु थिएन,’ सुरक्षा गुप्तचर संस्था सिबिलिनका मुख्य विश्लेषक स्याम ओल्सेनले भने। उनले थपे, ‘पश्चिमले चीनको उदयको प्रकृतिलाई पनि गलत रूपमा बुझ्यो। आर्थिक एकीकरणले राजनीतिक समानता ल्याउनेछ भन्ने उनीहरूले ठानेका थिए।’

इरान, रुस र उत्तर कोरियाजस्तै चीनलाई पनि गुप्तचर सूचना सङ्कलनका लागि ‘हार्ड टार्गेट’ मानिन्छ। सन् २००१ मा बायोमेट्रिक डेटाको प्रयोग सुरुवाती अवस्थामा थियो। तर अहिले अनुहार, आँखाको नानी र हिँडाइ पहिचान गर्ने प्रविधिको प्रयोग बढेको छ। यसले गर्दा एजेन्ट र एजेन्ट खटाउनेहरूलाई कसैले नथाहा पाउने गरी सीमापार गराउन आज ठूलो चुनौती बनेको छ।

त्यसो भए पश्चिमी गुप्तचर निकायहरूले चीनलाई कत्तिको राम्ररी बुझेका छन् त ?

रुससँगै चीन पनि आज एमआई६ को मुख्य गुप्तचर निसान बनेको छ। ‘पश्चिमी गुप्तचर निकायले चीनबारे धेरै कुरा बुझेको छ,’ सिबिलिनका स्याम ओल्सेनले भने। ‘सबैभन्दा ठूलो खतरा भनेको उनीहरूले साना टुक्राहरू देख्छन् तर ती टुक्राहरू मिलेर के बन्छ भन्ने कुरा उनीहरूले सधैं बुझ्दैनन्। चीनको शक्ति अब पानीजहाज, मिसाइल र सैनिकमा मात्र सीमित छैन; यो सेमीकन्डक्टर, महत्त्वपूर्ण खनिज, ब्याट्री, बन्दरगाह, दूरसञ्चार र औद्योगिक क्षमतामा बढ्दै गएको छ। त्यसैले समस्या प्रायः गुप्तचर सूचना सङ्कलनको असफलता होइन, यो रणनीतिक व्याख्याको असफलता हो।’

पच्चीस वर्षअघि ९/११ आक्रमणको दिनमा अमेरिकी गुप्तचर एजेन्टहरूसँग गुप्तचर सूचनाका टुक्राहरू थिए। गुप्तचरहरू यसलाई पजलको टुक्रासँग तुलना गर्न मन पराउँछन्। तर सामूहिक रूपमा उनीहरूले ती टुक्राहरूलाई जोड्न सकेनन्। उनीहरूले अगाडि के हुँदै छ भन्ने कुरा स्पष्ट रूपमा देख्न सकेनन्। रणनीतिक निर्णय लिन ती सूचना प्रयोग गर्न सकिँदैन भने धेरैभन्दा धेरै गुप्तचर सूचना सङ्कलन गर्नुको खास अर्थ हुँदैन।

चिन्नै नसकिने गरी बदलिएको संसार

न्युयोर्कको त्यो सफा र नीलो सेप्टेम्बरको बिहानपछिका २५ वर्षमा गुप्तचर र काउन्टर-टेररिजमको दुनियाँ पूर्ण रूपमा बदलिएको छ। एआई र क्वान्टम कम्प्युटिङको आगमनसँगै यो अझै बदलिँदै जानेछ। केही क्षेत्रमा यो तीव्र गतिमा बदलिनेछ।

विभिन्न भ्रामक दाबी र स्वार्थहरूले भरिएको संसारमा पश्चिमी देशहरूसँग मात्र असफलता हुँदैन। रणनीतिक गल्ती र असफलता पश्चिमी देशहरूले मात्र बेहोरेका छैनन्। अन्य उल्लेखनीय घटनाहरूमा सन् २०२२ मा रुसले युक्रेनमाथि गरेको विनाशकारी आक्रमण पर्छ।

सन् २०२३ अक्टोबर ७ मा गाजाबाट हमासको नेतृत्वमा भएको आक्रमण पनि यसैमा पर्छ। केहीले यसलाई इजरायलको ‘आफ्नै ९/११’ का रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

अन्ततः ठूला र रणनीतिक राष्ट्रिय निर्णयहरूमा अझै पनि प्रश्नहरू उठिरहेका छन्। राष्ट्रपति बुसको इराक आक्रमणमा बेलायत सामेल हुनु सही थियो ? अफगानिस्तानमा अमेरिकाको नेतृत्वमा रहेको ‘अपरेसन इन्ड्युरिङ फ्रिडम’ मा सामेल हुनु सही थियो ? दुई दशकपछि हतारमा बाहिरिँदा यो देशलाई तालिबानको हातमा छाड्नु सही थियो ? यी र यस्ता धेरै प्रश्नहरू अझै पनि गुञ्जिरहेका छन्।(बीबीसीबाट)