सत्यजित रेको ‘टु’ : दुई सामाजिक वर्गको मौन चित्रण

सामान्यतया सत्यजित रे आफ्ना चलचित्रमा संवाद, बङ्गाली साहित्यको प्रभाव र मानवीय सम्बन्धका जटिल पक्षको चित्रणका लागि चिनिन्छन् । तर, सर्ट फिल्म ‘टु’मा उनले कुनै पनि संवादको प्रयोग नगरी विशुद्ध दृश्य भाषा, ध्वनि र संगीतको माध्यमबाट वर्गीय असमानता, पुँजीवादी अहङ्कार र उपभोक्तावादमाथि प्रहार गरेका छन् । १२ मिनेटमा समाज र मानवीय मनोविज्ञानलाई पर्दामा उतारेका छन् ।

रूपरेखा

चलचित्रको कथा निकै सरल र गम्भीर प्रतीकहरूले भरिएको छ । यसमा केवल दुईवटा पात्र छन्- दुई फरक आर्थिक र सामाजिक वर्गका बालक ।

कथाको सुरुआत एउटा ठूलो, सम्पन्न र आधुनिक घरबाट हुन्छ । त्यहाँ एक सम्भ्रान्त परिवारको बालक (रवि किरण) एक्लै छ । उसका आमाबुबा घरमा छैनन् । उसको वरिपरि महँगा, यान्त्रिक र आधुनिक खेलौनाहरूको चाङ छ । ऊ कोका–कोला पिउँदै, मिकी माउसको टोपी लगाएर आफ्ना महँगा खेलौनाहरूसँग खेलिरहेको छ । तर, यति धेरै भौतिक सुखसुविधाका बाबजुद उसको अनुहारमा एक्लोपन, दिक्दारी र छटपटी देखिन्छ ।

यत्तिकैमा उसको ध्यान झ्यालबाहिर जान्छ । घरमुनिको एउटा विपन्न बस्तीमा अर्को सडक बालक (बाबु विश्वास) खुला आकाशमुनि रमाइरहेको छ । त्यो विपन्न बालकसँग कुनै महँगो खेलौना छैन । ऊसँग केवल एउटा बाँसुरी, एउटा सानो ड्रम र एउटा कागजको चङ्गा छ । तर, उसको अनुहारमा स्वतन्त्रता र आत्मसन्तुष्टि देखिन्छ ।

जब धनी बालकले विपन्न बालकलाई बाँसुरी बजाएर रमाइरहेको देख्छ, उसको भित्री अहम् जाग्छ । यहींबाट दुई बालकबीच एउटा निर्वाक् ‘खेलौना युद्ध’ सुरु हुन्छ ।

धनी केटोले विपन्न केटोका हरेक रैथाने र साधारण खेलौनाको जवाफ आफ्ना आधुनिक, ठूला र महँगा यान्त्रिक खेलौना प्रदर्शन गरेर दिन खोज्छ । विपन्न बालकले बाँसुरी बजाउँदा धनी बालक ठूलो आवाज निकाल्ने ब्यान्ड ट्रम्पेट बजाउँछ । विपन्न बालकले साधारण मास्क लगाएर नाच्दा धनी बालक डरलाग्दो राक्षसको मास्क र महँगो खेलौना तरबार देखाएर उसलाई जिस्काउँछ ।

यस प्रतिस्पर्धाको पराकाष्ठा तब पुग्छ, जब विपन्न बालकले आकाशमा एउटा साधारण चङ्गा उडाउँछ । विपन्न बालकको चङ्गा आकाशमा स्वतन्त्रतापूर्वक उडिरहेको देखेर धनी बालकको ईर्ष्या सहनशीलताभन्दा बाहिर जान्छ । ऊ भित्रबाट एउटा एयर राइफल लिएर आउँछ र चङ्गालाई गोली हानेर खसालिदिन्छ ।

आफ्नो चङ्गा च्यातिएर भुइँमा खसेपछि विपन्न बालक निराश हुन्छ र त्यहाँबाट हराउँछ । धनी बालकले आफूलाई ‘विजेता’ महसुस गर्छ र गर्वका साथ आफ्नो कोठामा फर्कन्छ । तर, चलचित्रको अन्त्य सोचेभन्दा निकै फरक हुन्छ । धनी बालक आफ्नो कोठामा फर्कंदा उसको एउटा यान्त्रिक रोबोट खेलौना आफैं ठोक्किएर भुइँमा ढल्छ । यत्तिकैमा बाहिरबाट पुनः त्यही विपन्न बालकको बाँसुरीको मधुर धुन गुञ्जिन थाल्छ ।

थिम

‘टु’ चलचित्रको सारवस्तुका रूपमा वर्गीय विभाजन रहेको छ । सत्यजित रेले दुई चरित्रलाई वर्गीय आधारमा विभाजन गरेका छन् । धनी बालक घरको माथिल्लो तलामा (उचाइमा) बस्छ, जसले समाजको उच्च वर्गको प्रतिनिधित्व गर्छ । उच्च वर्गले तल्लो वर्गलाई सधैं माथिबाट नियाल्ने गरेको यसले सङ्केत गर्छ । विपन्न बालक भुइँमा (सडकमा) छ, जसले विपन्न वर्गको प्रतिनिधित्व गर्छ ।

धनी बालकको खुसी ‘उपभोग’मा आधारित छ, जहाँ उसलाई खुसी हुन नयाँ वस्तु र नयाँ प्रविधिको आवश्यकता पर्छ । अर्कोतर्फ, विपन्न बालकको खुसी ‘सिर्जना’मा आधारित छ, जहाँ ऊ आफैंले बनाएका वा प्रकृतिले दिएका साधारण वस्तुहरूमा रमाउन सक्छ । रेले मानवीय संवेदना र वास्तविक आनन्द उपभोगसँग असम्बन्धित रहेको देखाएका छन् ।

फिल्ममा देखाइएका खेलौनाहरू वैचारिक प्रतीक हुन् । धनी बालकका खेलौनाहरू बजारबाट किनिएका, यान्त्रिक र आयातित (जस्तैः मिकी माउसको टोपी, कोका–कोला) छन् । यसले पश्चिमा उपभोक्तावादी संस्कृतिको अन्धो अनुकरणलाई सङ्केत गर्छ । विपन्न बालकका खेलौनाहरू प्राकृतिक र स्थानीय छन् (बाँसुरी, माटोको मुकुन्डो), जसलाई बजाउन वा चलाउन मानवीय श्रम र कलाको आवश्यकता पर्छ । भौतिक रूपमा सम्पन्न बालक आफ्नै घरका चार पर्खालभित्र ‘कैदी’ जस्तो छ ।

फिल्म सन् १९६४ मा रिलिज भएको हुनाले धेरै समीक्षकले यसलाई तत्कालीन भियतनाम युद्ध र शीतयुद्धको प्रतीकात्मक कृतिका रूपमा हेर्ने गर्छन् । धनी बालकले शक्ति राष्ट्रको प्रतिनिधित्व गर्छ । विपन्न बालकले भियतनाम वा तेस्रो विश्वका साना, सङ्घर्षशील देशहरूको प्रतिनिधित्व गर्छ, जो आफ्ना सीमित स्रोतसाधनका बाबजुद मौलिकता जोगाउन लडिरहेका छन् ।

प्राविधिक पक्ष

झ्याललाई विभाजक रेखाका रूपमा प्रयोग गरिएको छ, जसले धनी र विपन्न संसारलाई अलग गर्छ । क्यामेराले धनी बालकको अनुहारका क्लोजअप शटमार्फत उसको अहङ्कार, ईर्ष्या र एक्लोपनलाई समातेको छ । जब ऊ चङ्गालाई गोली हान्छ, क्यामेराले उसको क्रूरता देखाउँछ । तर, चङ्गा भुइँमा खसेपछिको सन्नाटाले दृश्यलाई निकै गम्भीर बनाउँछ ।

रेले ध्वनिलाई संवादको प्रतिस्थापनका रूपमा प्रयोग गरेका छन् । धनी बालकको कोठामा यान्त्रिक खेलौनाहरूका ‘ट्याङ–ट्याङ’, ‘चूँ–चूँ’ जस्ता कृत्रिम र कर्कश आवाज सुनिन्छन्, जसले आधुनिक जीवनको यान्त्रिकता दर्शाउँछन् । यसको विपरीत, विपन्न बालकको बाँसुरीको धुन प्राकृतिक र सुमधुर छ । यसले जीवनको जैविक र प्राकृतिक लयलाई बुझाउँछ । अन्त्यमा गुञ्जिने बाँसुरीको आवाजले मानवीय हार्दिकताको शाश्वतता प्रमाणित गर्छ ।