गगन-विश्वको अग्निपरीक्षा

१५ औँ महाधिवेशनबाट करिव ९५ प्रतिशत मतका साथ पुनः सभापति निर्वाचित भएपछि गगन थापाले असोज ३१ गते फूलपातीका दिन शपथग्रहण गर्दै कांग्रेसको रूपान्तरण गरी जनताको विश्वास जित्ने पार्टी बनाउने घोषणा गरेका छन् । आफ्नो राजनीतिक जीवनको नयाँ अध्याय प्रारम्भ भएको संज्ञा दिँदै थापाले नयाँ इतिहास बनाउने म्यान्डेट र सामर्थ्य महाधिवेशनबाट पाएको आत्मविश्वासपूर्ण अभिव्यक्ति दिएका छन् ।

यो महाधिवेशनले जनतामा आशाको सन्देश प्रवाह गरेको छ भने कांग्रेसजनमा उत्साहको सञ्चार भएको छ । कांग्रेसको इतिहासमै शक्तिशाली र प्रभावशाली सभापति बनेका थापाको जति चर्चा भएको छ, त्यत्तिकै चर्चा सर्वसम्मत रूपमा वरिष्ठ उपसभापति भएका विश्वप्रकाश शर्माको पनि भएको छ ।

वास्तवमा यो महाधिवेशनमार्फत कांग्रेसजनहरूले पार्टीको बागडोर गगन-विश्वलाई सुम्पिएका छन् । विद्यार्थी राजनीतिको संघर्षपूर्ण मैदानबाट उदाएका गगन-विश्व अहिले कांग्रेसमा करिव सर्वस्वीकार्य र निर्विवाद भएको देखिन्छ ।

२०७९ को निर्वाचनपछि विश्वले गगनको सारथीको भूमिका निर्वाह गर्दै आइरहेका छन् । गगन-विश्वको सहकार्यले नै अहिलेको अनुकूल राजनीतिक वातावरण सिर्जना भएको हो ।

त्यसैले समकालीन राजनीतिका सर्वाधिक चर्चित जोडी गगन-विश्वका एजेन्डा, अवसर र चुनौतीको बारेमा वस्तुनिष्ठ विश्लेषण गर्ने प्रयास गरिएको छ ।

गगन-विश्वले पाएको असाधारण अवसर

कांग्रेसको इतिहासमा गगन-विश्वले अहिले असाधारण विश्वास र अवसर पाएका छन् । कांग्रेसजस्तो परम्परागत, ‘हाइरार्किकल’ र अग्रज पुस्ताका धेरै नेता भएको पार्टीमा यस्तो विश्वास र अवसर पाउने कल्पना स्वयं गगन-विश्वले समेत गरेका थिएनन् ।

यदि जेन-जी विद्रोह भएपछिको विशिष्ट परिस्थितिमा विशेष महाधिवेशन नभएको भए यस्तो अवस्था सिर्जना हुने सम्भावना पनि थिएन ।

कांग्रेसका संस्थापक नेता एवं सैद्धान्तिक-वैचारिक प्रणेता बीपी कोइराला अत्यन्त लोकप्रिय थिए । वास्तवमा बीपीको परिकल्पना अनुसार नै कांग्रेस स्थापित भई शक्तिशाली र लोकप्रिय पार्टी भएको थियो ।
त्यसैले २००७ मा १०४ वर्ष लामो निरंकुश जहानीय राणा शासनको अन्त्य गरी प्रजातन्त्र स्थापना गर्न सफल भएको थियो ।

बीपीबाहेक अहिले गगन-विश्वले पाएको जस्तो असाधारण अवसर र विश्वास कुनै नेताले पाएका थिएनन् । वास्तविकता के हो भने कांग्रेस प्रारम्भदेखि नै सामूहिक नेतृत्वको अवधारणा अनुसार सञ्चालन हुँदै आएको छ ।

बीपी कोइराला, सुवर्णशमशेर, गणेशमान सिंह र सूर्यप्रसाद उपाध्यायलाई कांग्रेसका चार तारा भनिन्थ्यो । कांग्रेसको झण्डामा चार तारा भएको कारणले चार नेतालाई प्रतिकात्मक रूपमा चार तारा भन्ने गरिन्थ्यो । बीपी पार्टीमा लोकप्रिय र शक्तिशाली भएपनि सामूहिक नेतृत्वको आधारमा नै पार्टी सञ्चालन गरेका थिए ।

बीपीको प्रारम्भमा मातृकाप्रसाद कोइराला र डिल्लीरमण रेग्मीसँग राजनीतिक प्रतिस्पर्धा र सैद्धान्तिक-वैचारिक द्वन्द्व थियो ।

तर राजनीतिक तथा सैद्धान्तिक-वैचारिक दृष्टिले बीपीसँग पराजित भएपछि कोइराला र रेग्मी कांग्रेसबाट पनि पलायन भए । त्यसैले कोइराला र रेग्मीसँगको प्रतिस्पर्धा र द्वन्द्वको अध्याय पनि समाप्त भएको थियो ।

राजनीतिक जीवनको लामो कालखण्डसम्म बीपीलाई सहयोग र समर्थन गर्दै आएको भए पनि उत्तरार्द्धमा बीपी र सुवर्णशमशेरका बीचमा पनि केही असमझदारी र द्वन्द्व भएको थियो । जसको असर कांग्रेसको आन्तरिक जीवनमा समेत परेको थियो ।

तर बीपीले सुवर्णशमशेरसँग संवाद, सहमति र सहकार्य गरेरै कांग्रेसलाई अगाडि बढाउनुपर्ने आवश्यकता भएको वास्तविकता उक्त ऐतिहासिक सन्दर्भले पुष्टि गरेको छ ।

२०३९ मा बीपीको देहावसानपछि त्रय नेता (सर्वोच्च नेता गणेशमान सिंह, कार्यबाहक सभापति कृष्णप्रसाद भट्टराई, महामन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइराला) को अवधारणा अनुसार कांग्रेस चल्यो ।

२०३४ मा भारतको पटनामा भएको कांग्रेसको सम्मेलनमा उक्त प्रस्ताव स्वयं बीपीले नै गरेका थिए । यो अवधारणाको सकारात्मक राजनीतिक परिणाम पनि देखियो । कांग्रेसको नेतृत्वमा भएको जनआन्दोलन सफल भई २०४६ मा लोकतन्त्र पुनर्बहाली भयो र २०४८ को आमनिर्वाचनमा बहुमत हासिल गर्न पनि सफल भयो ।

तर सिंह, भट्टराई, कोइरालाबीच सहकार्य पनि थियो, सत्ता संघर्ष पनि थियो र विवाद पनि थियो । त्यही सत्ता संघर्ष र विवादको कारणले २०५१ मा मध्यावधि निर्वाचन भएपछि कांग्रेसको पतन प्रारम्भ भएको थियो । मध्यावधि निर्वाचनपछि गिरिजाप्रसाद कोइराला र शेरबहादुर देउवाका बीचमा सत्ता संघर्ष र विवादको अर्को दुर्भाग्यपूर्ण कालखण्ड सुरु भयो ।

गणेशमान सिंह र कृष्णप्रसाद भट्टराईलगायत कोइरालाविरोधि समूहको समर्थन हासिल गरेपछि देउवा बलियो शक्तिकेन्द्रको रूपमा स्थापित हुन सफल भए ।

कोइराला-देउवाको त्यस्तो सत्ता संघर्ष र विवाद उत्कर्षमा पुगेपछि २०५९ मा कांग्रेस नै विभाजित भएको थियो । कांग्रेसको यस्तो विवाद र विभाजनले २०४६ को जनआन्दोलनबाट स्थापित लोकतन्त्रसमेत दुर्घटनाग्रस्त भएको थियो ।

तर २०६२/०६३ को ऐतिहासिक जनआन्दोलनबाट लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापना भएपछि २०६४ मा कांग्रेस पुन: एकीकरण भयो । एकीकरणपछि कोइराला र देउवा बीचको साझेदारी र समझदारीमा नै कांग्रेस अगाडि बढ्यो । २०६६ मा कोइरालाको देहावसान भएपछि सुशील कोइराला र देउवाबीच संघर्ष र सहकार्यको अर्को चरण प्रारम्भ भएको थियो भने त्यसपछि रामचन्द्र पौडेल र देउवाको ।

२०७८ मा भएको १४ औं महाधिवेशनमा शेखर कोइराला-गगन थापा समूहले देउवालाई चुनौती दिएका थिए । देउवा सभापतिमा निर्वाचित भएपनि पार्टीभित्र प्रतिपक्षी आवाज र जनसमर्थन बलियो थियो ।

गगन-विश्वका एजेन्डा

विगत लामो समयदेखि गगन-विश्वले प्रमुख रूपमा तीनवटा एजेन्डा सशक्त रूपमा उठाउँदै आएका थिए । ती हुन्, सैद्धान्तिक-वैचारिक स्पष्टता, पार्टी पुनर्गठन र पुस्तान्तरणसहितको नेतृत्व हस्तान्तरण । उक्त एजेन्डाप्रति पार्टी कार्यकर्ता, सार्वजनिक सञ्चारमाध्यम, बौद्धिक समुदाय तथा नागरिक समाजको व्यापक समर्थन भएपनि कांग्रेसको आन्तरिक संरचना र पार्टी नेतृत्वको अनुत्तरदायी प्रवृत्तिको कारणले अपेक्षाकृत सफलता हासिल गर्न सकेका थिएनन् ।

तर २०८२ को भदौमा भएको जेन-जी विद्रोहपछि आत्मसमीक्षा, आत्मचिन्तन र आत्माआलोचना गरी क्षमायाचनासहित गगन-विश्वले कांग्रेस पुनर्गठन र रूपान्तरणको निर्णायक पहल र वैधानिक विद्रोह सुरु गरेका थिए । गत वर्ष पुसमा भएको विशेष महाधिवेशन त्यही विद्रोहको वैधानिक स्वरूप थियो ।

अहिले जनता र कार्यकर्ताले मात्रै अनुमोदन गरेका छैनन्, नेपालका अन्य राजनीतिक पार्टीहरूका साथै विदेशी राजनीतिक पार्टीहरूले समेत शुभकामना सन्देश पठाएपछि राष्ट्रिय-अन्तर्राष्ट्रिय वैधानिकता पाएको छ ।

पहिलो, कांग्रेसको सिद्धान्त र विचार, यसको सान्दर्भिकता र भावी दिशाबारे बहस हुँदै आएको थियो । सभापति थापाद्वारा प्रस्तुत ‘राष्ट्रिय जागरण र समुन्नति’ शीर्षकको राजनीतिक प्रतिवेदनमा सैद्धान्तिक-वैचारिक धारको स्पष्ट परिभाषा र व्याख्या मात्रै होइन, परिवर्तित राष्ट्रिय-अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक परिवेशअनुरूप पुनर्परिभाषा र पुनर्व्याख्या पनि गरिएको छ । राष्ट्रियता, लोकतन्त्र र समाजवादलाई मार्गदर्शक सिद्धान्तका रूपमा निरन्तरता दिँदै लोकतान्त्रिक समाजवादलाई थप व्याख्या तथा पुनर्व्याख्या गरिएको छ ।

लोकतान्त्रिक मूल्य-मान्यता, उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र, आर्थिक वृद्धि, प्रतिस्पर्धात्मक निजी क्षेत्र, व्यक्तिगत स्वतन्त्रता, उद्यमशीलता, रोजगारी र सामाजिक न्याय लोकतान्त्रिक समाजवादको परिभाषा र उद्देश्य हो ।

कांग्रेसले परिकल्पना गरेको समुन्नत र समन्यायिक समाज निर्माण गर्न बीपीको सिद्धान्त र विचारलाई निरन्तरता दिँदै परिवर्तित समय र जनताको भावनाअनुसार समयसापेक्ष नीति अनुसरण गर्न खोजेको देखिन्छ ।

त्यसैले गौरवशाली इतिहास र वैचारिक विरासतको निरन्तरता, सैद्धान्तिक-वैचारिक पुनर्व्याख्या र भविष्यको मार्गचित्रलाई वैचारिक पुनर्जागरणको आधारको रूपमा दस्तावेजमा व्याख्या गरिएको छ ।
दोस्रो एजेन्डा हो, पार्टी पुनर्गठन । यदि कांग्रेसलाई पुनर्जीवन दिने हो भने पार्टी प्रणालीलाई मौलिक रूपमा पुनर्गठन गर्न आवश्यक छ । विशेष महाधिवेशनबाट पुनर्गठन प्रक्रिया प्रारम्भ भएको थियो । यो महाधिवेशनबाट रूपान्तरण प्रक्रिया प्रारम्भ भएको छ ।

पार्टी पुनर्गठन र रूपान्तरण भनेको लामो र पेचिलो प्रक्रिया हो । गुटगत भागबण्डा र नेता व्यवस्थापन गरेर पुनर्गठन र रूपान्तरण हुँदैन । अब कांग्रेस गुटगत भागबण्डा र नेताहरूको व्यवस्थापन गर्ने पार्टी होइन, जनताको विश्वास आर्जन गर्ने पार्टीका रूपमा रूपान्तरित गर्न आवश्यक छ । तर पदाधिकारीको सङ्ख्या र केन्द्रीय समितिको आकारको आधारमा विश्लेषण गर्दा पुनर्गठन र रूपान्तरणका दृष्टिले उत्साहजनक देखिँदैन ।

तेस्रो, पुस्तान्तरणसहितको नेतृत्व हस्तान्तरण गगन-विश्वको प्रमुख एजेन्डा हो । विगत लामो समयदेखि कांग्रेसमा नेतृत्व विकास र हस्तान्तरणको प्रक्रिया र एजेन्डा अत्यन्त जटिल र विवादित हुँदै आएको थियो । त्यही कारणले विगतमा केवल विवाद मात्रै भएन, पार्टी नै विभाजन हुने अवस्थासमेत सिर्जना भएको थियो ।

विशेष महाधिवेशनबाट थापा सभापति भएपछि पुस्तान्तरणसहितको नेतृत्व हस्तान्तरणको प्रक्रिया प्रारम्भ भयो । विशेष महाधिवेशनले जेन-जी पुस्ताका युवालगायत समाजका सबै समुदाय, पुस्ता, भूगोल, तह र तप्काको सहभागिता, प्रतिनिधित्व र नेतृत्व विकास सुनिश्चित गरी विधान संशोधन गरेपछि संरचनागत दृष्टिले नै मौलिक परिवर्तन आएको छ ।

अहिले केन्द्रदेखि वडासम्म जनता र जेन-जी पुस्ताको भावनाअनुसार पुस्तान्तरणसहितको नेतृत्व हस्तान्तरण भएको छ ।

कांग्रेसको भविष्य र सान्दर्भिकताका लागि यो अपरिहार्य थियो । यसले कांग्रेसलाई पुनर्जीवन दिने सम्भावना देखिएको छ । त्यसैले यो महाधिवेशन कांग्रेसको इतिहासमा अर्को ‘माइलस्टोन’ भएको छ ।

जमेको जोडी, मिलेको केमेस्ट्री

सार्वजनिक मञ्चदेखि पार्टीका आन्तरिक बैठकहरूमा गगन–विश्वबीच एक-अर्काप्रति सम्मान, आत्मीय र घनिष्ठ सम्बन्ध प्रतिबिम्बित भएको देखिन्छ । गगन-विश्वबीच दाजुभाइ, सहकर्मी र सहयात्रीको सम्बन्ध भएको प्रतीत हुन्छ । त्यसैले गगन-विश्वको जोडी मात्रै जमेको छैन कि केमेस्ट्री पनि मिलेको देखिन्छ ।

गगन-विश्वका केही विशेषता र स्वभाव साझा छन् भने केही पृथक । जनता र कार्यकर्तासँग प्रत्यक्ष संवाद गरी आफ्ना विचार स्पष्ट रूपमा राख्न सक्ने गगन–विश्व दुवै कुशल वक्ता हुन् र दुवै लोकप्रिय छन् । गगन–विश्व दुवैले लोकतन्त्रवादी, उदारवादी, बहुलवादी, प्रगतिशील र समावेशीकरणवादी धारको नेतृत्व गर्छन् भने जनताप्रति उत्तरदायी भएर राज्य तथा पार्टी सञ्चालन गर्ने शैली र संस्कार भएको देखिन्छ ।

राष्ट्रिय राजनीतिदेखि पार्टीका आन्तरिक मामलामा गगनले दूरगामी, साहसिक र जोखिमपूर्ण निर्णय पनि लिन्छन् । तर विश्वले परिस्थिति र परिणामको विश्लेषण गरी रणनीतिक आयामलाई प्राथमिकता दिन्छन् । गगन नीतिगत दृष्टिले दृढतापूर्वक अडान लिन्छन् भने रणनीतिक दृष्टिले लचक हुने विश्वको छवि बनेको छ । गगनको प्रस्तुति सैद्धान्तिक र व्याख्यात्मक हुन्छ, विश्वको सूत्रात्मक ।

यसैगरी गगनको विद्रोह र जुझारुप्रधान व्यक्तित्व छ भने विश्वमा शालीनता र भद्रताप्रधान । गगनको पहिचान संघर्षप्रधान छ, विश्वको समन्वयकारी । गगन विचारप्रधान छन्, विश्व भावनाप्रधान । गगनको प्राथमिकता नीति र नेतृत्व छ भने विश्वको रुचि कार्ययोजना । त्यसैले नेतृत्व र व्यक्तित्व दुवै दृष्टिले गगन-विश्व एक–अर्काका प्रतिस्पर्धी होइनन्, परिपूरक हुन् ।

पार्टी सदस्यता, ल्याटरल इन्ट्री, क्रियाशील सदस्यहरूबाटै नेतृत्व छनोट, जुनसुकै तहको जनप्रतिनिधि हुन क्रियाशील सदस्यहरूबीच प्राइमरी इलेक्सन (प्राथमिक निर्वाचन) जस्ता इन्ट्री पोलिसी (प्रवेश नीति) मा गगनको प्राथमिकता छ भने विश्वको एक्जिट पोलिसी (अवकाश नीति) मा । विश्वले एक्जिट पोलिसीलाई यसरी सूत्रात्मक रूपमा व्याख्या गरेका छन् – एक पटक राष्ट्रपति, दुई पटक प्रधानमन्त्री, तीन पटक मन्त्री र चार पटक सांसद ।

गगन-विश्वको सहकार्य तात्कालिक, रणनीतिक र अस्थायी हो, स्थायी, दीर्घकालीन र वैचारिक होइन । अन्ततः उनीहरूबीच पनि प्रतिस्पर्धा मात्रै होइन, संघर्ष नै हुने आशंकापूर्ण भविष्यवाणी पनि गरिएका छन् । सत्ता, शक्ति र पदलाई नै सर्वोच्च प्राथमिकता दिएर धोका, षड्यन्त्र र छलकपटको राजनीति हुँदै आएको पृष्ठभूमिमा त्यस्तो प्रक्षेपण गरिनु अस्वाभाविक पनि होइन ।

तर कुनै पनि पार्टीमा एउटै पुस्ताका नेताहरूले एकले अर्कालाई स्वीकार गरेर सहकार्य गरेको पाइँदैन । उनीहरूबीच अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा छ, आरोप-प्रत्यारोप छ । तर गगन-विश्वको सहकार्यले केवल कांग्रेसमा मात्र होइन, अन्य पार्टीका एउटै पुस्ताका नेताहरूका लागि पनि उदाहरणीय अभ्यास र सकारात्मक सन्देश दिएको छ । उनीहरू बीचको सहकार्य र दीर्घकालीन समझदारीमा नै कांग्रेस र उनीहरूको भविष्य अन्तर्निहित भएको वास्तविकता गगन-विश्व जस्ता स्मार्ट र रणनीतिक सोच भएका नेताले नबुझ्ने प्रश्नै भएन ।

विश्वचर्चित जोडीका उदाहरणीय सहकार्य

समान तथा फरक पुस्ताका नेताहरूको सहकार्यले पार्टीको जीवनमा कति महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ भन्ने जीवन्त उदाहरण बेलायतको लेबर र भारतको बीजेपी हुन् । बेलायतको लेबर पार्टीका टोनी ब्लेयर र गोर्डन ब्राउन तथा बीजेपीका नरेन्द्र मोदी र अमित शाहको जोडी विश्वचर्चित मानिन्छ । ब्लेयर र ब्राउनको सहनेतृत्व र सहकार्यमा नै लेबर पार्टीलाई सैद्धान्तिक तथा वैचारिक दृष्टिले रूपान्तरण गरी नयाँ लेबरका रूपमा स्थापित गर्न सफल भएका थिए । राजनीति र उमेर दुवै दृष्टिले ब्लेयरभन्दा ब्राउन अग्रज थिए । तर ब्लेयरको भिजन, लोकप्रियता र सांगठनिक क्षमता भएका कारणले ब्राउनले नै ब्लेयरलाई नेताका रूपमा प्रस्ताव गरेका थिए ।

विश्वको सबैभन्दा ठूलो पार्टी बीजेपीका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी र गृहमन्त्री अमित शाहको जोडीले अर्को नजिर स्थापित गरेको छ ।

सन् २०१० को दशकदेखि सुरु भएको मोदी-शाह जोडीको सहकार्यले बीजेपीलाई लोकप्रिय पार्टीका रूपमा मात्रै स्थापित गरेको छैन, भारतीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले मोदी-शाह जोडीलाई ‘इलेक्सन मेसिन’ (चुनाव जित्ने यन्त्र) को संज्ञा दिएका छन् ।

बीजेपीको आइडियोलोजी र मोदी–शाहको राज्य सञ्चालन प्रक्रियाप्रति फरक दृष्टिकोण वा असहमति हुन सक्छ । पंक्तिकारको पनि असहमति छ । तर पार्टी सञ्चालनका दृष्टिले यो पनि विश्वचर्चित सफल जोडी मानिन्छ ।

सायद अग्रज भएर पनि ब्राउनले ब्लेयरलाई अगाडि सारे जस्तै भिजन, लोकप्रियता र छविको मूल्यांकन गरेर होला, विश्वले पनि गगनलाई सहर्ष नेता प्रस्ताव गरेका छन्, जुन संस्कार अनुकरणीय छ ।
के ब्लेयर-ब्राउन तथा मोदी-शाहको जस्तै दीर्घकालीन साझेदारी र भावनात्मक सहकार्य गरी गगन-विश्वको जोडी पनि सफल होला ?

निष्कर्ष

गगन-विश्वप्रति जनता र कार्यकर्ताको आशा उच्च छ । अब उक्त आशालाई विश्वासमा रूपान्तरण गर्नुपर्छ । अहिले गगन-विश्वसँग अवसर र चुनौती दुवै छन् । अब चुनौतीलाई पनि अवसरमा रूपान्तरण गर्न सक्नुपर्छ । विशेष महाधिवेशनसम्म प्रश्न गर्दै आएका थिए, अब परिणाममुखी काम गर्नुपर्छ । गगन-विश्वले हालसम्म ‘बेनिफिट अफ डाउट’ पाउँदै आएका छन् ।

तर अब यदि, तर, यद्यपि, तथापि नभनी पूर्वप्रतिबद्धता अनुसार डेलिभरी गर्नुपर्छ । अब गगन-विश्वसँग न कुनै बहाना छ, न विगतमा जस्तो असफल हुने छुट । तर समय भने सीमित छ । कांग्रेसका लागि यो अन्तिम अवसर हो भने गगन-विश्वका लागि अन्तिम परीक्षा । गगन-विश्वका लागि यो यस्तो अन्तिम परीक्षा हो, जुन अग्निपरीक्षासमेत हो ।