हजारौँ माइल टाढाबाट मध्यपूर्व हल्लाइरहेको इरानको इसारामा चल्ने प्रोक्सी फौज

२६ फागुन, काठमाडौं । मध्यपूर्वमा हाल जारी भीषण सैन्य टकरावको केन्द्रमा एउटा यस्तो शक्ति छ, जसले आफ्नो सीमाभन्दा हजारौँ माइल टाढा बसेर युद्धको दिशा बदल्न सक्छ। इरानको ‘इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स’ (आईआरजीसी) अन्तर्गतको ‘एक्सिस अफ रेसिस्टेन्स’ भनिने प्रोक्सी समूहहरूको सञ्जाल अहिले विश्व राजनीतिको सबैभन्दा चर्चित र विवादित विषय बनेको छ। सन् १९७९ को इस्लामिक क्रान्तिदेखि सन् २०२६ को वर्तमान युद्धसम्म यी समूहहरूले मध्यपूर्वको भूगोल र राजनीति परिवर्तन गर्न मुख्य भूमिका खेलेको देखिन्छ।

प्रोक्सी रणनीतिको जग: सन् १९७९ देखि १९९० सम्म

इरानमा शाहको शासन अन्त्य भई आयातोल्लाह खोमेनी सत्तामा आएपछि इरानले ‘क्रान्ति निर्यात’ गर्ने नीति लियो। आफ्नो प्रत्यक्ष सेनालाई जोगाउँदै क्षेत्रीय शत्रुहरू इजरायल र अमेरिकालाई कमजोर बनाउन इरानले स्थानीय लडाकु समूहहरू निर्माण गर्न सुरु गर्‍यो।

यस नीतिको मुख्य उद्देश्य थियो- विशेषगरी शिया समुदायहरूमा इरानको इस्लामिक गणतन्त्रको मोडेललाई अन्य मुस्लिम देशहरूमा फैलाउने र अमेरिका तथा इजरायलजस्ता ‘शत्रु’ शक्तिहरूलाई कमजोर पार्ने। खोमेनीको विचार थियो कि इस्लामिक क्रान्ति केवल इरानमा सीमित रहनु हुँदैन; यो विश्वव्यापी हुनुपर्छ। उनले भनेका थिए, ‘हामीले क्रान्तिलाई विश्वमा निर्यात गर्न प्रयास गर्नुपर्छ।’

यसको पहिलो र सबैभन्दा सफल प्रयोग लेबनानमा भयो। इजरायलले प्यालेस्टाइन लिबरेसन अर्गनाइजेसन (पीएलओ) लाई कमजोर पार्ने उद्देश्य राखेको थियो। यसले लेबनानमा अराजकता बढायो र शिया समुदायमा असन्तुष्टि फैलायो। इरानले यो अवसरलाई प्रयोग गर्‍यो। आईआरजीसीका करिब १५ सय सैनिक प्रशिक्षकहरू बेका उपत्यकामा पठाइयो।

विभिन्न शिया समूहहरूलाई एकीकृत गरी हिजबुल्लाहको स्थापना गरियो। हिजबुल्लाहले खोमेनीको ‘विलायत-ए-फकीह’ (धार्मिक नेतृत्वको सर्वोच्चता) लाई स्वीकार गर्‍यो र इरानको वैचारिक तथा आर्थिक/सैन्य समर्थनमा चल्यो।

सन् १९८३ मा बेरुतमा अमेरिकी सैन्य ब्यारेक र दूतावासमा गरिएका भीषण आत्मघाती विस्फोटहरूले विश्वलाई इरानको यो नयाँ रणनीतिको पहिलो झट्का दियो। यी आक्रमणहरूमा ३०० भन्दा बढी अमेरिकी र फ्रान्सेली कर्मचारी मारिएका थिए, जसले गर्दा पश्चिमी शक्तिहरू लेबनान छोड्न बाध्य भए।

प्रभाव विस्तार र हतियारको विकास

सन् १९९० को दशकमा इरानले प्यालेस्टिनी भूमिमा आफ्नो प्रभाव बढायो। सुन्नी विचारधारा भए तापनि इजरायलविरुद्धको साझा दुश्मनीका कारण इरानले हमास र प्यालेस्टिनी इस्लामिक जिहाद (पीआईजे) लाई आर्थिक र सैन्य सहयोग दिन थाल्यो।

सन् २००३ मा अमेरिकाले इराकमाथि आक्रमण गरेपछि इरानका लागि नयाँ अवसर खुल्यो। इराकमा रहेका शिया मिलिसियाहरू जस्तै बद्र अर्गनाइजेसन र पछि कताइब हिजबुल्लाहलाई इरानले तालिम र ‘आईईडी’ जस्ता हतियारहरू उपलब्ध गरायो।

यी समूहहरूले इराकमा रहेका अमेरिकी सेनालाई एक दशकसम्म थकित बनाए। सन् २००६ मा हिजबुल्लाह र इजरायलबीचको ३४ दिने युद्धले इरानका प्रोक्सीहरू अब कुनै सानो विद्रोही समूह मात्र नभएर आधुनिक सेनासँग लड्न सक्ने शक्ति बनिसकेका थिए भन्ने प्रमाणित गरिदियो।

‘प्रिसिजन’ युग र क्षेत्रीय प्रभुत्व: सन् २०१० देखि २०२३ सम्म

सन् २०११ मा सुरु भएको सिरियाली गृहयुद्ध इरानको प्रोक्सी सञ्जालका लागि अर्को ठूलो परीक्षा थियो। राष्ट्रपति बसार अल-असदको सत्ता जोगाउन इरानले केवल हिजबुल्लाहलाई मात्र होइन, अफगानिस्तान र पाकिस्तानका शिया लडाकुहरूलाई पनि सिरियामा उतार्‍यो।

यो अवधिमा इरानले आफ्ना प्रोक्सीहरूलाई ‘प्रिसिजन गाइडेड’ (सटीक निशाना लगाउने) मिसाइल र ड्रोन प्रविधि हस्तान्तरण गर्न सुरु गर्‍यो।

यसैबीचमा यमनका हुथी विद्रोहीहरू इरानको नयाँ र खतरनाक अस्त्रका रूपमा उदाए। इरानको सहयोगमा हुथीहरूले साउदी अरबका तेल प्रशोधन केन्द्र र विमानस्थलहरूमा ड्रोन र मिसाइल प्रहार गरेर क्षेत्रीय सन्तुलन नै खल्बलाइदिए। सन् २०२० मा अमेरिकी ड्रोन हमलामा इरानी जनरल कासिम सुलेमानीको मृत्यु भएपछि यो सञ्जाल अझ बढी आक्रामक बन्यो।

सन् २०२३ देखि २०२६ को वर्तमान सङ्कट: बहु-मोर्चा युद्ध

अक्टोबर ७, २०२३ मा हमासले इजरायलमाथि गरेको आक्रमणले मध्यपूर्वमा एउटा नयाँ र भयानक अध्यायको सुरुवात गर्‍यो। यो युद्धमा इरानले आफ्ना सबै प्रोक्सीहरूलाई एकसाथ परिचालन गर्‍यो।

यस युद्धमा हमासले इजरायली सेनालाई स्थलगत युद्धमा अल्झायो। हिजबुल्लाहले इजरायलको उत्तरी सिमानामा दैनिक आक्रमण गरेर हजारौँ इजरायली नागरिकलाई विस्थापित गर्‍यो। त्यस्तै हुथीहरूले लालसागरमा व्यापारिक जहाजहरूमाथि आक्रमण गरेर विश्वव्यापी आपूर्ति व्यवस्थामा अवरोध पुर्‍याए। शिया मिलिसियाहरूले अमेरिकी सैन्य अखडाहरूमा सयौँपटक ड्रोन र रकेट प्रहार गरे।

आजको मितिसम्म आइपुग्दा, इरानका यी प्रोक्सीहरूले केवल ‘छापामार युद्ध’ मात्र गरिरहेका छैनन्, बरु साउदी अरब, यूएई र कतारमा रहेका अमेरिकी सैन्य सम्पत्तिहरूमाथि प्रत्यक्ष प्रहार गरेर ठूलो क्षेत्रीय युद्धको जोखिम निम्त्याएका छन्।

इरानको यो रणनीतिले आज अमेरिका र इजरायलका लागि इरानलाई प्रत्यक्ष रूपमा आक्रमण गर्नु एउटा जटिल चुनौती बनेको छ। इरानमाथि गरिने एउटा प्रहारले पूरै मध्यपूर्वमा रहेका उसका प्रोक्सीहरूलाई सक्रिय बनाइदिन्छ। (एजेन्सीहरूको सहयोगमा)