भ्रष्टाचार र असमानता तोड्न जेनजीले अर्को चुनावी चक्र कुरेनन्

गत वर्षको अक्टोबरमै म यहाँ डा. राममनोहर लोहिया स्मृति व्याख्यान दिन उपस्थित हुनुपर्ने थियो, तर सेप्टेम्बरको जेनजी आन्दोलनपछि नेपालमा विकसित अभूतपूर्व राजनीतिक घटनाक्रमका कारण मैले अन्तिम समयमा भ्रमण रद्द गर्नु परेको थियो। त्यसैले, आज अन्ततः तपाईंहरूका बीचमा यहाँ उपस्थित हुन पाउँदा म अत्यन्तै हर्षित छु।

डा. राममनोहर लोहियाका कालजयी विचार र विरासतमाथि चिन्तन गर्न तपाईंहरूका सामु उभिँदै गर्दा म यस क्षणलाई उच्च सम्मानका साथ हेरिरहेको छु । लोहिया यस्ता दूरदर्शी चिन्तक र अथक अभियन्ता हुनुहुन्थ्यो, जसले हामीलाई न्यायपूर्ण र समान समाजको सपना देख्न मात्र होइन, बरु सक्रिय रूपमा त्यसको कार्यान्वयन गर्न चुनौती दिनुभयो।

मैले ८० को दशकको सुरुतिर जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालयमा पीएचडी गर्दैगर्दा भारतीय समाजवादीहरूका विचारहरू बुझ्ने मौका पाएको थिएँ। सानै उमेरदेखि समानता, न्याय र स्वतन्त्रताका आदर्शहरू मेरा लागि निकै प्रिय थिए। म एक किसानको छोरा थिएँ; मैले मेरो गाउँमा गरिबी र विभेदका विभिन्न रूपहरू देखेको थिएँ र ग्रामीण तथा सहरी क्षेत्र बीचको विशाल खाडललाई नजिकबाट नियालेको थिएँ। ७० को दशकमा दिल्लीको पञ्जाब विश्वविद्यालय र ‘स्कूल अफ प्लानिङ एन्ड आर्किटेक्चर’का कोरिडोरहरूमा हिँड्दै गर्दा, मैले भारतमा रहेका नेपाली विद्यार्थीहरूलाई संगठित गर्दै आफ्नो राजनीतिक सक्रियता सुरु गरिसकेको थिएँ।

जब म जेएनयू पुगेँ, यो स्थान वैचारिक विमर्शको एउटा उत्कृष्ट अन्तर्राष्ट्रिय केन्द्र बनिसकेको थियो। मार्क्सवादी कम्युनिस्ट धारभन्दा बाहिर विश्वमा विद्यमान विभिन्न समाजवादी प्रवृत्तिहरूप्रति म निकै जिज्ञासु थिएँ। त्यसैले, त्यस समयमा म एक प्रकारको स्वतन्त्र चिन्तक थिएँ। जेएनयूमा स्वतन्त्र चिन्तकहरूको एउटा समूह हुन्थ्यो, जुन विभिन्न वामपन्थी विचारहरूको संगमस्थल थियो। तीमध्ये डा. लोहिया, जयप्रकाश नारायण र अन्य नेताहरूद्वारा नेतृत्व गरिएको भारतीय समाजवादी धार निकै लोकप्रिय थियो।

डा. लोहियाका कृतिहरू पढ्दा मलाई ती निकै मौलिक लागे। त्यसबेला म परम्परागत साम्यवाद र उदार लोकतन्त्रभन्दा पर २० औँ शताब्दीको उत्तरार्धका लागि सुहाउँदो विचारधाराको खोजीमा थिएँ। उदारवाद र साम्यवाद दुवैलाई चिर्दै अघि बढेका डा. लोहियाका विचारहरूले मलाई निकै प्रभावित पारे। यद्यपि पछि मैले माओवादी बाटो अङ्गालेँ । विशेष गरी परम्परागत साम्यवादभन्दा भिन्न सांस्कृतिक क्रान्तितिर लागे पनि मेरो बौद्धिक विकासमा डा. लोहियाका धारणाहरूले अमेट छाप छोडेका छन्।

आज हामी २१ औँ शताब्दीमा बाँचिरहेका छौँ । यो यस्तो शताब्दी हो जुन तीव्र प्राविधिक विकास, गहिरो विश्वव्यापी असमानता र मडारिँदो वातावरणीय संकटले घेरिएको छ। यस्तो समयमा हामीले डा. लोहियाका विचारहरूलाई पुनः मन्थन गर्न जरुरी छ।

आज अर्का महान् व्यक्तित्व डा. भीमराव अम्बेडकरको जन्मजयन्ती पनि हो। उहाँको विरासतले भारतमा मात्र नभई नेपाल र बाँकी विश्वमा समेत राजनीतिक आन्दोलन, नीति निर्माण र एउटा वास्तविक समतामूलक समाजको लडाइँलाई निरन्तर प्रभावित पारिरहेको छ।

डा. अम्बेडकर र डा. लोहिया आफ्नै समयको घेरामा मात्र सीमित हुनुहुन्थेन; उहाँहरूका विचारहरू पुस्तान्तरण हुँदै अघि बढेका छन्, जसले असमानतामाथि प्रश्न उठाएका छन्, अन्यायको सामना गरेका छन् र समाजको आमूल पुनर्संरचनाका लागि आह्वान गरेका छन्।

मलाई साँचो अर्थमा के लाग्छ भने, गहन सामाजिक-आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरणको खोजीमा रहेका समकालीन दक्षिण एसियाली युवाहरूले यी दुवै ऐतिहासिक व्यक्तित्वहरूसँग गहिरो रूपमा जोडिनु र उहाँहरूका विचारलाई आत्मसात गर्नु अपरिहार्य छ।

नेपालमा गत सेप्टेम्बरमा हामीले जेनजीको शक्तिशाली विरोध प्रदर्शन देख्यौँ, जसले दुई ठूला दलहरूको गठबन्धन सरकारलाई ढालेरै छाड्यो। डा. लोहियाले कुनै समय चर्चित भनाइ राख्नुभएको थियो,’जिन्दा कौमें ५ साल नहीं इंतजार करती’ अर्थात् एक सचेत र जीवित नागरिक समाजले अर्को चुनावका लागि पाँच वर्ष कुरेर बस्दैन।

म निश्चित रूपमा भन्न त सक्दिनँ कि नेपालका युवाहरूले डा. लोहियालाई पढेका छन् वा छैनन्, तर नेपाली जेनजी युवाहरूले भ्रष्टाचार, कुशासन र फराकिलो बन्दै गएको आर्थिक खाडलका विरुद्ध आवाज उठाउन अर्को चुनावी चक्रलाई पक्कै कुरेनन्। उनीहरूले आफ्नो पूर्ण शक्तिका साथ हस्तक्षेप गरे।

३५ वर्षीय युवा बालेन्द्र शाहको नेतृत्वमा नयाँ सरकार गठन हुनु निकै रोचक विषय हो। त्यस्तै, २६ वर्षीया जेनजी युवा रुबी कुमारी ठाकुर संसदको उपसभामुखमा निर्वाचित हुनु अर्को महत्त्वपूर्ण कोसेढुङ्गा हो।

मेरो बुझाइमा, सन् २०१५ मा धर्मनिरपेक्ष, संघीय लोकतान्त्रिक संविधान जारी भएपछि नेपाल एउटा नयाँ चरणमा प्रवेश गरेको छ। त्यसबेलादेखि नै म नेपालका परम्परागत कांग्रेस र कम्युनिस्ट पार्टीहरूभन्दा माथि उठ्ने एउटा नयाँ वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिको निर्माणका लागि वकालत गर्दै आइरहेको थिएँ। यस्तो शक्ति प्रगतिशील हुनेछ र यसले नेपालका आधारभूत संरचनागत समस्याहरूलाई ती सिद्धान्तहरू मार्फत हल गर्नेछ, जसलाई मैले नेपालीमा ‘५ स’ को रूपमा संश्लेषित गरेको थिएँ –

पहिलो ‘स’: स्वाधीनता वा राष्ट्रिय सार्वभौमिकता; दोस्रो: संघीयता र समावेशिता; तेस्रो ‘स’: सुशासन; चौथो: समतामूलक समृद्धि र अन्तिम ‘स’: समुन्नत समाजवाद।

यी सिद्धान्तहरूमा उभिएर हामी एउटा नयाँ वैकल्पिक शक्ति निर्माण गर्ने प्रयास गरिरहेका थियौँ। तर, समयक्रमसँगै यसै वर्ष नेपाली समाजका अन्तर्निहित अन्तर्विरोधहरू जेनजी आन्दोलनका रूपमा विष्फोट भए र युवाहरूको नेतृत्वमा एउटा नयाँ राजनीतिक शक्ति सत्तामा आयो। उनीहरूको चिन्तनमा केही अन्तर्विरोध वा अस्पष्टताहरू भए तापनि, वस्तुगत रूपमा यसले पुराना राजनीतिक शक्तिहरूको अन्त्य र नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूको उदयलाई संकेत गर्दछ।

यो ऐतिहासिक मोड व्यापक रूपमा मेरो दृष्टिकोणसँग मेल खान्छ। यद्यपि म यो नयाँ राजनीतिक शक्तिको भविष्यको यात्राबारे पूर्ण रूपमा आश्वस्त पार्न त सक्दिनँ, तैपनि यो समयको माग हो र नेपालमा एउटा नयाँ राजनीतिक इतिहासको सुरुवात हो।

चाहे त्यो नेपालमा होस् वा विश्वको अन्य कुनै भागमा कुनै पनि नयाँ युवा नेतृत्वको वास्तविक सफलता उनीहरूले कति समय सत्ता टिकाउँछन् भन्ने कुरामा नभई उनीहरूले कसको हितमा काम गर्छन् भन्ने कुरामा निर्भर गर्दछ। अर्थात्, के उनीहरूका नीतिहरूले सबैभन्दा तल्लो तहका मानिसहरूको उत्थान गर्छन् र सम्भ्रान्त वर्गभन्दा जनतालाई प्राथमिकता दिन्छन्?

र मलाई के लाग्छ भने, यहीँनिर नयाँ पुस्ताका युवाहरूले डा. लोहिया, डा. अम्बेडकर र अन्य गहन चिन्तकहरूका विचारहरूसँग पुनः जोडिनु आवश्यक छ।

मानव सभ्यताको विकासक्रमदेखि नै हामीले अनगिन्ती युद्धहरूको सामना गरेका छौँ र बीसौँ शताब्दीमा हामीले दुईवटा ठूला विश्वयुद्धहरू झेल्यौँ। आज, व्यापक द्वन्द्व र उच्च भू-राजनीतिक तनावका बीच मध्य-पूर्वमा जसरी तीव्र र शृङ्खलाबद्ध रूपमा तनाव बढिरहेको हामी देखिरहेका छौँ, यस्तो अवस्थामा केवल चिन्तित हुनु मात्र पर्याप्त छैन। हामीले एउटै मानवताका सदस्यका रूपमा एकताबद्ध भएर कदम चाल्न आवश्यक छ।

यस्तो भयावह समयमा डा. लोहिया र उनका समाजवादी, अन्तर्राष्ट्रियवादी एवं मानवतावादी शिक्षाहरू पहिलेभन्दा अझ बढी सान्दर्भिक बनेका छन्।

उनले वैदेशिक प्रभुत्वबाट मुक्तिको कुरा गरेका थिए, जसको अर्थ हाम्रो समयमा एउटा स्वतन्त्र बौद्धिक र आर्थिक पहिचानको विकास गर्नु हो। डा. लोहियाले आर्थिक असमानतालाई पनि निकै स्पष्टताका साथ चुनौती दिएका थिए। उनले धनी र गरिब बीचको खाडललाई बिस्तारै होइन, बरु तत्काल कम गर्नुपर्छ भन्ने तर्क अघि सारेका थिए। उनको दृष्टिकोणले हामीलाई विकासलाई केवल आर्थिक वृद्धिका रूपमा मात्र नभई, स्रोत र अवसरहरूको समतामूलक वितरणका रूपमा पुनर्विचार गर्न प्रेरित गर्दछ।

त्यस्तै, भाषिक र सांस्कृतिक गौरवको पक्षमा उहाँले गर्नुभएको वकालत पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण थियो। आफ्नो जरालाई त्यागेर वास्तविक प्रगति सम्भव छैन भन्ने उहाँको विश्वास थियो। बरु, विकासले स्थानीय पहिचान, भाषा र परम्पराहरूलाई समेट्नुपर्छ। यो विचार हामीजस्तो विविधतायुक्त समाजमा निकै गहिरो गरी गुञ्जिन्छ, जहाँ एकता र बहुलता सँगसँगै रहन आवश्यक छ।

मैले नेपालको प्रधानमन्त्रीको हैसियतमा ऐतिहासिक रूपमा दमनमा परेको एउटा आदिवासी भाषिक समूहको भाषा अर्थात् नेवारी (नेपाल भाषा) मा औपचारिक भाषण दिएको त्यो क्षण मलाई अझै सम्झना छ। नेपालको इतिहासमा कुनै पनि कार्यकारी राष्ट्रप्रमुखले आदिवासी भाषामा आधिकारिक भाषण दिएको त्यो पहिलो पटक थियो। त्यस्तै, म प्रधानमन्त्री हुँदा अन्तर्राष्ट्रिय मैथिली सम्मेलनमा पनि मैले मैथिली भाषामै आफ्नो मन्तव्य राखेको थिएँ। त्यसैले, डा. लोहियाले झैँ म पनि भाषिक र सांस्कृतिक प्रभुत्वको विरुद्धमा रहँदै आएको छु।

केन्द्रीकरणले शासनसत्तामा प्रभुत्व जमाइरहेको वर्तमान युगमा, भुइँतहको सशक्तीकरणका लागि डा. लोहियाले गर्नुभएको आह्वानले पुन: विशेष ध्यान पाउनु जरुरी छ। लोकतन्त्र केवल संस्थाहरूमा मात्र सीमित नभई गाउँ, समुदाय र सर्वसाधारण जनताका बीचमा जीवित रहनुपर्छ भन्ने उहाँको विश्वास थियो। राजतन्त्रविरुद्ध लडेको र धर्मनिरपेक्ष संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापनाका लागि आफ्नो जीवन समर्पित गरेको एक व्यक्तिका रूपमा, संवैधानिक समितिको अध्यक्षको हैसियतले एउटा प्रगतिशील संविधानको मस्यौदा तयार गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने अवसर पाएकोमा म गर्व गर्दछु।

यसैको फलस्वरूप, आज हामीसँग पहिलेभन्दा बढी सशक्त महिला, दलित र सीमान्तकृत समुदायका मानिसहरू छन्। आज नेपालको स्थानीय तहमा निर्वाचित ६ हजार ७४३ जना दलित महिला प्रतिनिधिहरू रहेका छन्। प्रत्येक वडाबाट दुईजना महिला निर्वाचित हुनुपर्ने र तीमध्ये एकजना अनिवार्य रूपमा दलित महिला हुनुपर्ने कानुनी व्यवस्था छ।

यद्यपि, भारत र नेपालमा हजारौँ वर्षदेखि जकडिएको यो घृणित जातिप्रथा अन्त्य गर्न यस्ता आंशिक कदमहरू मात्र पर्याप्त छैनन्। यसका लागि हामीले बी. आर. अम्बेडकरको युगान्तकारी कृति ‘एनिहलेसन अफ कास्ट’ (जाति प्रथाको उन्मुलन, १९३६) लाई पुनः अध्ययन गर्नुपर्ने हुन सक्छ। यस क्षेत्रका शासक वर्ग र बुद्धिजीवीहरूलाई मेरो विनम्र आग्रह छ- हाम्रा वेद, स्मृति र अन्य शास्त्रीय ग्रन्थहरूमा जरो गाडेर बसेको यो जातिप्रथालाई सदाका लागि समुल नष्ट गर्ने  कुनै एउटा सम्मानजनक र सर्वमान्य निकास खोजौँ।

हामी सबैलाई थाहा छ, डा. लोहिया आफ्नो ‘सप्त क्रान्ति’ को अवधारणाका लागि प्रसिद्ध हुनुहुन्छ जसले मानव जातिलाई जाति, लिङ्ग, वर्ण र आर्थिक स्थितिका आधारमा हुने असमानताहरूका विरुद्ध लड्न प्रेरित गर्दछ। आज हामीले यो स्वीकार गर्नैपर्छ कि यी क्रान्तिहरू अझै अपूर्ण छन्।

विगतको तुलनामा हामीले ठूलो प्रगति त गरेका छौँ। यद्यपि, शक्ति संरचनाका श्रेणीहरू नयाँ स्वरूपमा पुनर्जीवित भइरहेका छन्। विज्ञान र प्रविधिमा अभूतपूर्व उपलब्धिहरू हासिल भए तापनि, हामीले अझै पनि त्यस्ता विभेदहरू देखिरहेका छौँ जसले लाखौँ मानिसहरूलाई आत्मसम्मान र अवसरबाट बञ्चित गरिरहेका छन्।

यस मोडमा आइपुग्दा, म विनम्रताका साथ एउटा यस्तो चिन्तन प्रस्तुत गर्न चाहन्छु, जसले डा. लोहियाको दृष्टिकोणलाई २१ औँ शताब्दीको यथार्थसँग जोड्दै त्यसलाई अझ विस्तार गर्नेछ भन्ने मेरो विश्वास छ र त्यो हो, वैज्ञानिक मानवतावाद।

मेरो बुझाइमा वैज्ञानिक मानवतावाद केवल एउटा प्राज्ञिक अवधारणा मात्र होइन, बरु यो हाम्रो समयका लागि एउटा मार्गदर्शक दर्शन हो। यसले वैज्ञानिक स्वभाव, तर्कसंगत खोज र तथ्यमा आधारित नीति निर्माणको वकालत गर्दछ, जबकि यसको जग भने मानवीय गरिमा, करुणा र सामाजिक न्यायमा दरिलोसँग गाडिएको हुन्छ।

आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स, बायोटेक्नोलोजी र डिजिटल रूपान्तरण जस्ता तीव्र प्राविधिक परिवर्तनले आकार दिइरहेको आजको विश्वमा हामीले नयाँ प्रकारका असमानता र नैतिक द्विविधाहरूको सामना गरिरहेका छौँ। यदि प्रविधिलाई अनियन्त्रित छाडिदियो भने यसले विभेदको खाडललाई अझ गहिरो बनाउन सक्छ। तर, जब यसलाई मानवीय मूल्य र मान्यताले निर्देशित गरिन्छ, तब यो समावेशिता र सशक्तीकरणको एउटा शक्तिशाली औजार बन्न सक्छ।

त्यसैले, वैज्ञानिक मानवतावादले दुईवटा अत्यावश्यक पक्षहरू बीच सेतुको काम गर्न खोज्छ: विज्ञानको शक्ति र मानवताको उद्देश्य।

यसले हामीलाई कुनै कट्टरपन्थ वा संकुचित स्वार्थका आधारमा होइन, बरु तर्क, प्रमाण र विश्वव्यापी मानव कल्याणका आधारमा निर्णय लिन आग्रह गर्दछ। साथै, यसले हामीलाई यो पनि स्मरण गराउँछ कि करुणा बिनाको प्रगति अपूर्ण हुन्छ र नैतिकता बिनाको आविष्कार खतरनाक हुन सक्छ।

धेरै अर्थमा, यो डा. लोहियाकै चिन्तनको एउटा स्वभाविक विस्तार हो। समानता, विकेन्द्रीकरण र सामाजिक न्यायमा उहाँले दिनुभएको जोड ज्ञान र प्रविधिले केवल सीमित विशेषाधिकार प्राप्त वर्गको मात्र होइन, बरु सबैको सेवा गर्नुपर्छ भन्ने विचारसँग निकट रूपमा मेल खान्छ।

यदि लोहियाले हामीलाई आफ्नो समयको श्रेणीबद्ध भेदभाव र पदक्रमहरू भत्काउन चुनौती दिनुभएको थियो भने, वैज्ञानिक मानवतावादले हामीलाई हाम्रो युगमा उब्जिरहेका नयाँ पदक्रमहरूको सामना गर्न चुनौती दिन्छ जस्तै, ज्ञानमा पहुँच हुने र नहुनेहरू बीचको खाडल, वा प्रविधिद्वारा सशक्त बनेका र यसबाट वञ्चित गरिएकाहरू बीचको दूरी।

वैज्ञानिक मानवतावादको दार्शनिक जगमा उभिएर नै मैले ‘समुन्नत समाजवाद’को एउटा राजनीतिक-आर्थिक कार्यक्रम प्रस्ताव गरेको थिएँ। यसलाई ‘समुन्नत’ यस अर्थमा भनिएको हो कि यो नयाँ प्रकारको समाजवाद हिजोको विकृत ‘वैज्ञानिक समाजवाद’का कमजोरीहरूबाट मुक्त हुनेछ।

वैचारिक रूपमा, यो भाग्यवादी ढङ्गले एक-रेखीय दिशामा मात्र अघि बढ्ने छैन, बरु भौतिक, जैविक, सामाजिक र संज्ञानात्मक विज्ञानका पछिल्ला खोज र संश्लेषणहरू अनुरूप भौतिकवादी द्वन्द्वात्मक ढङ्गले बहु-रेखीय दिशामा अघि बढ्नेछ।

आर्थिक रूपमा, यो अत्यधिक केन्द्रीकृत आधुनिकतावादी मार्गमा हिँड्ने छैन, बरु केन्द्रीय मार्गदर्शनमा स्थानीय पहलद्वारा निर्देशित ‘आलोचनात्मक आधुनिकतावादी’ (क्रिटिकल मोडर्निस्ट) बाटोमा अघि बढ्नेछ।

राजनीतिक रूपमा, यो कुनै खास वर्ग वा समूहको एकल अधिनायकवादमा आधारित हुने छैन, बरु विभिन्न वर्ग, लिङ्ग र सामाजिक समूहहरूको बहुलवादी, समावेशी र सहभागीमूलक लोकतन्त्रमा आधारित हुनेछ।

सारमा, यो नयाँ समुन्नत समाजवाद प्रगतिशील लोकतन्त्रको उच्चतम स्वरूप हुनेछ। यो आधारभूत रूपमा गतिशील, होरिजेन्टल, स्व-सञ्चालित र खुला प्रणाली हुनेछ, जुन विद्यमान पुँजीवाद र ‘साम्यवाद’ भन्दा धेरै उन्नत हुनेछ। यो नयाँ युगमा मानव समाजको संगठन र व्यवस्थापनका लागि एक मार्गदर्शक संयन्त्र बन्नेछ। यसका संक्रमणकालीन स्वरूपहरू सम्बन्धित स्थान (देश) र समयको विविधता एवं आवश्यकता अनुसार फरक-फरक हुन सक्छन्।

म पनि कुनै समय तपाईंहरू जस्तै ठाउँमा उभिएको थिएँ। एक युवक, जो भारतका उत्कृष्ट संस्थाहरूमा आर्किटेक्चर र प्लानिङ अध्ययन गर्दै थियो।

मसँग प्रणालीको बारेमा केवल गुनासो गरेर किनारामा बस्ने विकल्प थियो, तर मैले त्यसको सट्टा कर्मलाई रोजेँ। गरिबी, असमानता र अन्यायको म मूकदर्शक बनेर बसिरहन सकिनँ। मैले यो बुझेँ कि वास्तविक परिवर्तन ल्याउनका लागि काम गर्ने साहस चाहिन्छ, चाहे त्यसको अर्थ असफलताको जोखिम मोल्नु नै किन नहोस्।

अब, म तपाईंहरूलाईआजको युवा पुस्तालाई त्यसै गर्न आह्वान गर्दछु। चाहे त्यो सानो होस् वा ठूलो कदम चाल्नुहोस्; आफ्नो भविष्यको स्वामित्व आफैँ लिनुहोस्।

अम्बेडकर र लोहियाका महान् विरासतहरूको वास्तविक भावनालाई आत्मसात् गर्दै, आउनुहोस् हामी एकजुट बनौँ र मानवताका लागि एउटा राम्रो भविष्य निर्माण गरौँ।

(आईटीएम युनिभर्सिटीद्वारा आयोजित ‘डा. राममनोहर लोहिय स्मृति व्याख्यान‘ कार्यक्रममा प्रमुख वक्ताको रूपमा पूर्वप्रधानमन्त्री भट्टराईले मंगलबार भारतको नयाँ दिल्लीमा राखेको मन्तव्यको भावानुवाद)