पुटिनले शताब्दीको भयानक त्रासदी भनेको आर्मेनियाली नरसंहार के हो ?

११ वैशाख, काठमाडौं । रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले आर्मेनियाली नरसंहारको १११ औँ स्मृति दिवसका अवसरमा आयोजित कार्यक्रमका सहभागीहरूलाई एक विशेष सन्देश पठाउँदै सो घटनालाई २० औँ शताब्दीको सबैभन्दा भयानक त्रासदीको रूपमा चित्रण गरेका छन् ।

शुक्रबार जारी गरिएको सन्देशमा पुटिनले नरसंहारका हजारौँ पीडितहरूको सम्झनामा श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दै निर्दोष मानिसहरूको सामूहिक हत्या र देश निकालाको कडा शब्दमा निन्दा गरेका छन् ।

राष्ट्रपति पुटिनले आफ्नो सन्देशमा जातीय र धार्मिक घृणा, राष्ट्रवाद तथा जेनोफोबियाको घातक परिणामले तत्कालीन समयमा सिङ्गो सभ्य संसारलाई स्तब्ध बनाएको उल्लेख गरेका छन्।

पुटिनले यस मुद्दामा रुसको अडान सधैँ एकनास रहेको स्पष्ट पार्दै सन् १९१५ मा नै रुस, बेलायत र फ्रान्सले संयुक्त रूपमा यसलाई मानवता विरुद्धको अपराधका रूपमा निन्दा गरेको स्मरण गराएका छन् ।

साथै, सन् १९९५ मा रुसी स्टेट डुमाले पनि यस ऐतिहासिक सत्यलाई पुनः पुष्टि गरेको उनले बताए।

जातीय आधारमा गरिने सामूहिक विनाश र निर्वासनको कुनै पनि बहानामा बचाउ गर्न नसकिने कुरामा जोड दिँदै पुटिनले यस्तो बर्बरता विश्वमा फेरि कहिल्यै नदोहोरियोस् भन्नका लागि अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय एकजुट हुनुपर्ने बताए ।

के हो आर्मेनियाली नरसंहार ?

आर्मेनियाली नरसंहार प्रथम विश्वयुद्धको समयमा (सन् १९१५ देखि १९२३ सम्म) अटोमन साम्राज्य (अहिलेको टर्की) द्वारा आफ्नो नियन्त्रणमा रहेका अल्पसंख्यक आर्मेनियाली नागरिकहरूमाथि गरिएको सुनियोजित र व्यवस्थित आमहत्या तथा जातीय सफाया हो।

यस दर्दनाक घटनामा करिब १० लाखदेखि १५ लाख आर्मेनियालीहरूको ज्यान गएको अनुमान गरिन्छ।

यस घटनाको औपचारिक सुरुवात सन् १९१५ अप्रिल २४ मा भएको मानिन्छ। यस दिन अटोमन सरकारले इस्तानबुल (तत्कालीन कन्स्टान्टिनोपल) मा करिब २५० आर्मेनियाली बुद्धिजीवी, नेता र पत्रकारहरूलाई पक्राउ गरी हत्या गरेको थियो।

आर्मेनियालीहरूलाई उनीहरूको थातथलोबाट जबर्जस्ती निकालियो। लाखौं महिला, बालबालिका र वृद्धवृद्धाहरूलाई सिरियाली मरुभूमितर्फ महिनौंसम्म हिँडाइयो। यस यात्रामा भोक, प्यास, रोग, र सैनिकहरूको चरम यातनाका कारण लाखौंले बाटोमै ज्यान गुमाए।

अटोमन साम्राज्य मुस्लिम बहुल थियो भने आर्मेनियालीहरू इसाई धर्मावलम्बी थिए। प्रथम विश्वयुद्धका क्रममा अटोमन सरकार (जसलाई ‘यंग टर्क’ भनिन्थ्यो) ले आर्मेनियालीहरूलाई साम्राज्यको शत्रु (विशेषगरी रुसी साम्राज्य) सँग मिलेमतो गरेको र राष्ट्रिय सुरक्षामा खतरा रहेको आरोप लगाउँदै उनीहरूको सफाया गर्ने नीति ल्याएको थियो।

पोल्यान्डका वकिल राफेल लेम्किनले सन् १९४३ मा यही आर्मेनियाली घटना र पछि यहुदीहरूको होलोकास्टलाई बुझाउन विश्वमा पहिलोपटक नरसंहार शब्दको निर्माण गरेका थिए।

टर्की (अटोमन साम्राज्यको उत्तराधिकारी राष्ट्र) ले आजसम्म पनि यस घटनालाई औपचारिक रूपमा नरसंहार मान्न अस्वीकार गर्दै आएको छ। टर्कीको दाबी अनुसार, ती मृत्युहरू सुनियोजित जातीय सफाया नभई प्रथम विश्वयुद्धको समयमा भएको द्वन्द्व, भोकमरी र रोगव्याधिका कारण भएका थिए, जसमा टर्किस र आर्मेनियाली दुवै पक्षका मानिसहरू मारिएका थिए।

अमेरिका, फ्रान्स, जर्मनी, क्यानडालगायत विश्वका ३० भन्दा बढी देशहरू र धेरै अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले ऐतिहासिक प्रमाणहरूको आधारमा यसलाई औपचारिक रूपमा ‘नरसंहार’ को मान्यता दिइसकेका छन्।

यस घटनालाई २० औं शताब्दीको पहिलो ठूलो र आधुनिक नरसंहार मानिन्छ, जसले विश्वभर मानवअधिकार र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको बहसमा गहिरो प्रभाव पारेको छ।