वैज्ञानिकले पत्ता लगाए बिरुवाको कोषिका नियन्त्रण गर्ने प्रोटिन  

१३ वैशाख, काठमाडौं । बिउ उम्रिएर बिरुवा बन्ने सुरुवाती चरणमा जबसम्म बिरुवाले सूर्यको प्रकाशबाट खाना (प्रकाश संश्लेषण) बनाउन सक्दैन, तबसम्म यो पूर्ण रूपमा आफूभित्र सञ्चित बोसोयुक्त एसिडमा निर्भर रहन्छ ।

यो बोसोलाई ऊर्जामा बदल्न बिरुवाको कोषिकाभित्र ‘पेरोक्सिसोम’ नामक एक विशेष संरचना हुन्छ । राइस विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार, यो संरचना मानव कोषिकामा पनि पाइन्छ र बिरुवाको कोषिका ठूलो हुने भएकाले यसलाई अध्ययन गर्न सजिलो हुन्छ ।

‘पेक्स११’ प्रोटिन : जसले नियन्त्रण गर्छ कोषिकाको आकार

प्राध्यापक बोन्नी बार्टेलको नेतृत्वमा गरिएको अनुसन्धानले ‘पेक्स११’ (PEX11) नामक एउटा सानो प्रोटिनले पेरोक्सिसोमको आकार नियन्त्रण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने पत्ता लगाएको छ । ‘नेचर कम्युनिकेसन्स’ मा प्रकाशित यस अध्ययनअनुसार, यो प्रोटिनले पेरोक्सिसोमलाई विभाजित हुन मात्र मद्दत गर्दैन, बरु बिरुवाको प्रारम्भिक विकासका क्रममा यसलाई अनावश्यक रूपमा बढ्नबाट समेत रोक्छ ।

जब बिरुवामा यो प्रोटिन बनाउने जिनहरूमा फेरबदल गरियो, तब पेरोक्सिसोमहरू असामान्य रूपमा बढेर कोषिकाको एक छेउदेखि अर्को छेउसम्म पुगेको पाइएको छ ।

‘क्रिसपर’ प्रविधि र अनौठो खोज

अनुसन्धानकर्ता नेथन थार्पले ‘क्रिसपर’ (CRISPR) प्रविधिको प्रयोग गरेर PEX11 प्रोटिनसँग सम्बन्धित पाँचवटा विभिन्न जिनहरूको अध्ययन गरेका थिए । अनुसन्धानका क्रममा के देखियो भने, जब यी जिनहरूले काम गर्दैनन्, तब पेरोक्सिसोमभित्र साना थैलीहरू बन्न पाउँदैनन् ।

सामान्य अवस्थामा यी थैलीहरूले पेरोक्सिसोमको बाहिरी झिल्लीका टुक्राहरू सोसेर यसको आकार सन्तुलनमा राख्छन् । यी थैलीहरूको अभावमा पेरोक्सिसोमको वृद्धि अनियन्त्रित हुन पुग्छ, जसले गर्दा बिरुवाको कोषिकाको सन्तुलन बिग्रन्छ ।

मानव र अन्य प्रजातिका लागि महत्त्व

यो अनुसन्धान केवल बिरुवामा मात्र सीमित छैन । वैज्ञानिकहरूले जब इस्टमा पाइने यस्तै प्रकारको प्रोटिनलाई बिरुवाको उत्परिवर्तित कोषिकामा राखे, तब ती कोषिकाहरू पुनः सामान्य अवस्थामा फर्किए ।

यसले के प्रमाणित गर्छ भने यो प्रोटिनको कार्यप्रणाली लाखौँ वर्षदेखि विभिन्न प्रजातिहरूमा एकैनाशले विकास हुँदै आएको छ । बिरुवामा गरिएको यो अध्ययनले मानव कोषिकामा हुने पेरोक्सिसोमसँग सम्बन्धित रोगहरू बुझ्न र बायोइन्जिनियरिङको क्षेत्रमा नयाँ आयाम थप्न ठूलो मद्दत पुर्‍याउने विश्वास गरिएको छ ।

(स्रोत: साइन्स डेली)