नेपाल वेयरहाउजिङ गोदामको अन्न धितोमा किसान र व्यापारीले ऋण पाउने

२७ वैशाख, काठमाडौं । नेपाल वेयर हाउजिङको गोदाममा भएको अन्नलाई धितो मानेर अब किसानले बैंकबाट ऋण पाउने भएका छन् ।

नेपाल वेयरहाउजिङ कम्पनीले लक्ष्मी सनराइज बैंकसँग सहकार्य गरी गोदाममा भण्डारण गरिएको अन्नलाई मात्र धितो मानी कर्जा प्रवाह गर्ने व्यवस्था सुरु भएको छ।

बैंकले शारदा छिन्नमस्ता ट्रेडर्सको पहिलो कर्जा स्वीकृत गरेसँगै गोदाममा भण्डारण गरिएको अन्नलाई मात्र धितो मानेर गोदामघर रसिदमार्फत कर्जा प्रवाह गर्ने कार्य सुरु गरिएको नेपाल वेयर हाउजिङका महाप्रबन्धक नरेन्द्रप्रसाद भट्टले जानकारी दिए ।

‘विकसित देशहरूमा यस्तो किसिमको कर्जा व्यवस्था सामान्य हो’ उनले भने ‘नेपालमा भने पब्लिक वेयरहाउसको अवधारणाअनुरूप वाणिज्य बैंकबाटै कर्जा प्रवाहको व्यवस्था गरिएको यो पहिलो पटक हो।’

यसअघि सानो स्तरमा सहकारी र एनजीओ तथा आईएनजीओको सहयोगमा यस्ता प्रयास भएको उनले बताए ।

उनका अनुसार धितोमा रहेको अन्नको व्यवस्थापन (कोल्याटरल म्यानेजमेन्ट) को काम नेपाल वेयरहाउजिङले गर्नेछ भने सो अन्नलाई धितो मानेर कर्जा प्रवाह गर्ने काम लक्ष्मी सनराइज बैंकले गर्नेछ ।

यस्तो किसिमको कर्जा प्रवाहलाई वेयरहाउस रिसिप्ट फाइनान्सिङ भनिन्छ। नेपालमा नीतिगत रूपमा यसको स्पष्ट व्यवस्था भने नरहेको भट्टले बताए । ‘नीतिगत रूपमा यसको व्यवस्था भएमा वेयर हाउस रिसिप्ट फाइनान्सिङ थप सुलभ र सहज रूपमा प्रवाह गर्न सकिन्छ’ उनले भने ।

यसले कृषि क्षेत्रमा वित्तीय पहुँच विस्तार गर्ने उनले बताए । ‘यो अभ्यासले किसान तथा साना व्यापारीलाई विशेष लाभ पुर्‍याउने छ’ उनले भने ।

नेपालमा बाली उत्पादनको समयमा बजारमा अन्नको आपूर्ति अत्यधिक हुने र त्यसले मूल्य घट्ने जोखिम रहने गरेको छ। जसकारण किसान तथा साना व्यापारीले कम मूल्यमा अन्न बेच्नुपर्ने बाध्यता रहँदै आएको छ।

‘गोदामघर रसिदमार्फत कर्जा प्रवाह भएसँगै किसानले आफ्नो उत्पादन तुरुन्त बेच्नुपर्ने दबाब कम हुने अपेक्षा गरिएको छ’ भट्टले भने ‘उनीहरूले नेपाल वेयरहाउजिङ कम्पनीको गोदाममा अन्न भण्डारण गरेर बैंकबाट कर्जा लिन सक्नेछन् र बजारमा उचित मूल्य प्राप्त भएपछि मात्र अन्न बिक्री गर्न सक्नेछन्।’

किसानबाट सिधा अन्न खरिद गर्ने साना व्यापारीले पनि यस्तो कर्जा उपयोग गर्न सक्नेछन् ।

‘हाल साना व्यापारीसँग पूँजी अभावका कारण किसानबाट अन्न किन्नेबित्तिकै ठूला व्यापारीलाई बिक्री गर्नुपर्ने अवस्था छ’ उनले भने ‘यस किसिमको कर्जाले विशेषगरी साना व्यापारीलाई ठूलो राहत दिने देखिन्छ, जसको सकारात्मक प्रभाव किसानसम्म पनि पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।’

कसरी प्रवाह हुन्छ कर्जा ?

यस कर्जा सुविधा अन्तर्गत ग्राहकले सुरुमा नेपाल वेयरहाउसिङ कम्पनी सँग भण्डारण गर्ने अन्नको परिमाणबारे सम्झौता गर्नुपर्दछ । त्यसपछि आवश्यक कागजातसहित बैंकमा गई कर्जाको स्वीकृति लिनुपर्छ।

जब अन्न वेयरहाउसको साइलोमा भण्डारण गरिन्छ त्यसकै आधारमा नेपाल वेयरहाउजिङ कम्पनीले गोदामघर रसिद जारी गर्छ। यही रसिदलाई धितो मानी लक्ष्मी सनराइज बैंकले भण्डारण गरिएको अन्नको बजार मूल्यको ७० प्रतिशतसम्म कर्जा उपलब्ध गराउँछ।

ग्राहकले अन्न बिक्री गर्न चाहेमा पहिले कर्जा चुक्ता गर्नुपर्छ। त्यसपछि बैंकले धितो फुकुवा गर्न वेयरहाउसलाई जानकारी दिएपछि मात्र अन्न निकाल्न वा बिक्री गर्न पाइन्छ। यसमा किस्ताबन्दीमा कर्जा लिन तथा तिर्न सकिने सुविधा पनि रहेको बैंकले जनाएको छ ।

यदि १ हजार मेट्रिक टन अन्न भण्डारण गर्ने सर्तमा १ करोड रुपैयाँ कर्जा स्वीकृत भएको छ भने ५ सय मेट्रिक टन भण्डारण गर्दा ५० लाख रुपैयाँ बैंकबाट निकासा हुन्छ। बाँकी ५ सय मेट्रिक टन थप भण्डारण गरेपछि थप ५० लाख रुपैयाँ प्राप्त गर्न सकिन्छ। त्यसैगरी, आधा कर्जा चुक्ता गरेपछि भण्डारण गरिएको आधा अन्न बिक्री वा निकासीका लागि फुकुवा गर्न समेत सकिन्छ।

हालका लागि व्यक्तिगत ग्राहकलाई अधिकतम १५ लाख रुपैयाँ र संस्थागत ग्राहकलाई २ करोड रुपैयाँसम्म कर्जा प्रवाह गर्ने व्यवस्था भएको छ। भविष्यमा यसको प्रयोग र प्रभावकारिताका आधारमा कर्जाको सीमा बढाउने योजना रहेको भट्टले बताए ।

स्पष्ट नीतिको अभाव 

विश्वका विभिन्न देशमा वेयरहाउस रिसिप्टमार्फत कर्जा प्रवाह नीतिगत रूपमा व्यवस्थित भइसकेको भए पनि नेपालमा यससम्बन्धी स्पष्ट नीति अभाव छ। हालको लागि बैंकले यसलाई चालु पूँजी कर्जाको मापदण्डभित्र राखेर कार्यान्वयन गरिरहेको छ, जसले गर्दा प्रक्रिया केही जटिल बन्न पुगेको छ।

‘यस्तो कर्जा सेयर धितो कर्जाजस्तै सरल हुनुपर्ने भए पनि नीतिगत अस्पष्टताका कारण अनावश्यक प्रक्रिया अपनाउनुपर्ने अवस्था छ’ उनले भने ‘जसले ग्राहकलाई सरल र सहज रूपमा कर्जा प्रवाह गर्न कठिनाई भएको छ। ’

यदि नेपाल राष्ट्र बैंकले यससम्बन्धी स्पष्ट नीतिगत व्यवस्था गरिदिएमा कर्जा प्रवाह अझ सहज हुने, किसान तथा साना व्यापारीले उचित मूल्य नपुग्दासम्म अन्न बिक्री गर्नुपर्ने बाध्यता हट्ने र बैंकिङ प्रणालीमा समेत कर्जा प्रवाहको नयाँ आयाम थपिने उनको भनाइ छ ।

धितोपत्र बोर्डले वस्तु विनिमय बजार सञ्चालनको अनुमति प्रदान गर्न सकेमा नेपालमा नियमनसहितको कमोडिटी बजार सञ्चालनमा आउने छ । नेपाल वेयरहाउजिङ कम्पनी पनि कमोडिटी बजारको एक अभिन्न अंग हो । यद्यपि कमोडिटी बजार सञ्चालन अनुमति प्रक्रियामै रहेकाले हालसम्म प्रत्यक्ष रूपमा आबद्ध हुन सकेको छैन ।

कमोडिटी बजार सञ्चालनमा आएपछि ग्राहकहरूले खरिद–बिक्री गरेको वस्तुको भौतिक हस्तान्तरण गरी सेटलमेन्ट गर्न चाहेमा गोदामघर रसिद प्रणाली आवश्यक पर्नेछ ।

यस्तो अवस्थामा विक्रेताले गोदामघर रसिद खरिदकर्तालाई हस्तान्तरण गर्नेछ भने खरिदकर्ताले उक्त रसिदमार्फत वस्तुलाई गोदाममै सुरक्षित राख्ने वा वस्तुको भुक्तानी लिने भन्ने निर्णय गर्न सक्नेछ ।