‘जेलेन्स्की युद्ध रोक्न होइन, सत्ता टिकाउन लागिपरेका छन्’

युक्रेनी राष्ट्रपति भोलोदिमिर जेलेन्स्कीकी पूर्व-प्रवक्ता युलिया मेन्डेलले उनीमाथि सत्ताको दुरुपयोग, भ्रष्टाचार र जबर्जस्ती युद्ध लम्ब्याएको गम्भीर आरोप लगाएकी छन् । अमेरिकी सञ्चारकर्मी टकर कार्लसनसँगको विशेष अन्तर्वार्तामा बोल्दै उनले बाहिर क्यामेरामा देखिने जेलेन्स्की र वास्तविकतामा धेरै फरक रहेको बताएकी छन् ।

 पूर्व-प्रवक्ता मेन्डेलका अनुसार, जेलेन्स्की भावनात्मक रूपमा अनियन्त्रित र शङ्कालु छन्, जसले शान्तिको बाटोमा सबैभन्दा ठूलो बाधकको रूपमा काम गरिरहेका छन् । सन् २०२२ मा युद्ध समाप्त गर्ने दुईवटा अवसर भए पनि उनले त्यसलाई बेवास्ता गरेको र देशमा तानाशाही लादेर आफ्ना आलोचकहरूलाई जेल हाल्ने वा मृत्युको मुख (फ्रन्टलाइन) मा पठाउने गरेको दाबी उनले गरेकी छन् ।

 युक्रेन लोप हुने सँघारमा पुगिसक्दा पनि जेलेन्स्कीले आफ्ना व्यक्तिगत महत्त्वाकाङ्क्षा र भ्रष्टाचारका कारण युद्धको त्रासदीलाई व्यापार बनाइरहेको उनको आरोप छ । प्रस्तुत छ, उक्त लामो वार्ताको सम्पादित अंशः

म अचम्मित छु । मैले जेलेन्स्कीको यति नजिक रहेर काम गरेको व्यक्तिसँग यसरी आमनेसामने बसेर कुरा गर्न पाउँछु भनेर कहिल्यै सोचेको थिइनँ। अझ मुख्य कुरा, तपाईं ठूलो जोखिम मोलेर यो सत्य उजागर गरिरहनुभएको छ। त्यसैले म तपाईंको यो साहसको उच्च कदर गर्छु। तपाईं वास्तवमै राष्ट्रपति जेलेन्स्कीको आधिकारिक प्रेस सेक्रेटरी (प्रवक्ता) हुनुहुन्थ्यो?

हजुर, बिल्कुल। सबैभन्दा पहिले त मलाई आफ्नो कार्यक्रममा आमन्त्रण गर्नुभएकोमा तपाईंलाई धेरै धन्यवाद। मैले पनि कुनै दिन यहाँ बसेर राष्ट्रपति जेलेन्स्कीको भित्री चरित्रका बारेमा यसरी खुला कुरा गर्नेछु भनेर कहिल्यै कल्पनासमेत गरेकी थिइनँ। मैले उहाँको सञ्चार टोलीको नेतृत्व गर्दै सन् २०१९ देखि २०२१ सम्म करिब दुई वर्षसम्म निकै नजिक रहेर काम गरेँ।

तपाईं त्यस्तो उच्च र संवेदनशील ओहोदामा कसरी पुग्नुभयो? अर्थात्, जेलेन्स्कीको मुख्य प्रवक्ता बन्ने अवसर कसरी पाउनुभयो?

सन् २०१९ मा भोलोदिमिर जेलेन्स्की राष्ट्रपति निर्वाचित भएपछि उहाँले आफ्नो मुख्य प्रेस सेक्रेटरी पदका लागि फेसबुकमार्फत खुला विज्ञापन आह्वान गर्नुभएको थियो। त्यो देखेपछि देशभरका मानिसहरूले धमाधम आवेदन दिन थाले।

सुरुमा त मलाई यसमा आवेदन दिने इच्छा थिएन । मलाई लागेको थियो कि, राजनीतिमा जस्तै उहाँले पनि आफ्नो कोही नजिकको मान्छे वा नातावाद र कृपावादको आधारमा पहिले नै कसैलाई पर्दा पछाडि छानिसक्नुभएको होला। तर पछि बुझ्दै जाँदा त्यो पूर्ण रूपमा निष्पक्ष र खुला प्रतिस्पर्धा थियो।

मैले देशैभरिका करिब ४ हजार आवेदकहरूसँग प्रतिस्पर्धा गरेँ र विभिन्न चरणका परीक्षा पार गरेँ। त्यसपछि अन्तर्वार्ताका क्रममा मैले आफूलाई प्रमाणित गर्नुपर्ने थियो कि म यो चुनौतीपूर्ण काम कुशलतापूर्वक सम्हाल्न सक्छु र राष्ट्रपतिले ममाथि पूर्ण विश्वास गर्न सक्नुहुन्छ। अन्ततः उहाँ र मबीच कार्यशैली र विचारमा एउटा साझा विन्दु फेला पर्‍यो र म छानिएँ।

त्यसपछि काम गर्ने क्रममा म उहाँको विचार र नीतिप्रति निकै बफादार रहेँ। मैले उहाँको कार्यकालभरि सञ्चार क्षेत्रबाट पूर्ण रूपमा समर्थन गरेँ, र पछि सन् २०२२ मा जब रुसले युक्रेनमाथि भीषण र ठूलो सैन्य आक्रमण सुरु गर्‍यो, त्यतिबेला पनि म उहाँकै पक्षमा दृढतापूर्वक उभिएँ।

देशका लाखौँ आम युक्रेनी नागरिकहरू जस्तै म पनि सुरुवाती संकटका दिनमा राष्ट्रपति जेलेन्स्की आफ्नो ज्यान जोगाउन विदेश नभागेर देशभित्रै बंकरमा बसेकोमा उहाँप्रति निकै आभारी र नतमस्तक थिएँ।

उहाँ कस्तो व्यक्ति हुनुहुन्छ ?

सबैभन्दा पहिलो कुरा, क्यामेरामा तपाईंले जसलाई देख्नुहुन्छ उहाँ त्यो व्यक्ति होइन। उहाँ एकदमै फरक व्यक्ति हुनुहुन्छ। उहाँले हरबखत आफ्नो चरित्र फेरिरहनुहुन्छ। उहाँ भावनात्मक रूपमा अनियन्त्रित हुनुहुन्छ, आफ्नो भावनालाई नियन्त्रण गर्न सक्नुहुन्न। उहाँ प्रायः ‘हिस्टेरिकल’ हुनुहुन्छ। उहाँ हरेक व्यक्तिलाई प्रयोग गरेर फाल्न मिल्ने (डिस्पोजेबल) ठान्नुहुन्छ। उहाँमा अभिनय गरेजस्तो समानुभूति छैन। उहाँ एकदमै उत्कृष्ट अभिनेता हुनुहुन्छ। त्यसैले हामीलाई सन् २०२२ कहालीलाग्दो, डरलाग्दो र सङ्कटपूर्ण परिस्थितिमा धेरै समर्थन दिलायो। तर उहाँको अभिनयमा कुनै वास्तविकता छैन। उहाँले भनिरहेका कुराहरू वास्तविकताभन्दा धेरै टाढा छन्। र, उहाँले बोल्ने अधिकांश कुराहरू या त छलकपट हुन्, या सन्दर्भबाट बाहिर निकालिएका तथ्य हुन्, या त विशुद्ध झुट हुन्।

लाखौँ मानिस अझै पनि जेलेन्स्कीलाई समर्थन गर्नु भनेको युक्रेनलाई समर्थन गर्नु हो भन्ने विश्वास गर्छन्। तर आज परिस्थिति फरक छ। यसको अर्थ यो होइन कि, म यहाँ रुसी आक्रमणलाई सही सावित गर्न आएकी हुँ। म यहाँ पुटिनलाई जोगाउन आएकी होइन। रुसी सेनाले युक्रेनमा जे गरिरहेको छ, त्यो मानवता विरुद्धको अपराध हो। तर यो युद्ध अब कालो र सेतो मात्र रहेन। हामी पुटिनलाई एउटा खराब व्यक्तिको रूपमा मात्र देख्छौँ। तर जेलेन्स्की पनि उस्तै खराब व्यक्ति हुनुहुन्छ। उहाँले आफ्नो कुतत्व लुकाएर राख्नुभएको छ, फरक त्यति मात्र हो। रुस-युक्रेन युद्धअघि युक्रेन आउने लगभग हरेक पश्चिमी नेता र प्रतिनिधिमण्डलले जेलेन्स्कीलाई एक प्रताडित राजनीतिज्ञको रूपमा व्यवहार गर्थे। उनीहरू उहाँलाई कम पढेको, अयोग्य र गहिराइ नभएको व्यक्ति मान्थे।

तर, त्यसपछि रातारात उहाँ लोकतन्त्रको यो महान अनुहारमा परिणत हुनुभयो। यस्तो लाग्छ- पश्चिमले यो ‘मिथ’ सिर्जना गर्‍यो र त्यसैको ब्यूहमा फस्यो। जेलेन्स्कीको शौर्ययुक्त भाषणको पछाडि उहाँले सत्ता कसरी कब्जा गरिरहनुभएको छ भन्ने तथ्यलाई बेवास्ता गरिरहेको छ। उहाँले तिनै मानिसहरूलाई भित्रभित्रै खोक्रो बनाइरहनुभएको छ, जसलाई उहाँ जोगाएको दाबी गर्नुहुन्छ।

त्यसैले त, आज यहाँ अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा बसेर उहाँ वास्तवमा पर्दापछाडि कस्तो व्यक्ति हुनुहुन्छ र उहाँको वास्तविक अनुहार के हो भनेर विश्वसामु ओकल्नु पर्दा मलाई आफ्नै मन निकै अनौठो, पीडा र निराशाले ग्रसित भइरहेको छ ।

म स्पष्ट पार्न चाहन्छु कि उहाँसँग मेरो कुनै पनि व्यक्तिगत रिसइबी, शत्रुता वा गुनासो कत्ति पनि छैन। तर तितो यथार्थ के हो भने, उहाँ आजका दिनमा युक्रेनमा जारी यो विनाशकारी युद्ध रोक्न र शान्तिको बाटो पहिल्याउन सबैभन्दा ठूलो बाधक बनेर उभिनुभएको छ। सिङ्गो देश खण्डहर भइरहँदा पनि उहाँ आफ्नो हठ छोडिरहनुभएको छैन। त्यसैले एक जिम्मेवार नागरिक र पूर्वअधिकारी हुनुको नाताले, संसारलाई जेलेन्स्कीको यो भ्रमपूर्ण वास्तविकता र सत्य बताउनु मैले आफ्नो परम कर्तव्य ठानेर नै आज यहाँ आएकी हुँ।

यो निकै गम्भीर आरोप हो !

यदि तपाईं युक्रेनलाई समर्थन गर्न चाहनुहुन्छ भने युक्रेनलाई समर्थन गर्ने एउटै मात्र तरिका शान्ति सम्झौताको लागि दबाब दिनु हो। यो नै युक्रेनीहरू लोप हुने संघारमा छन्। अझै दुई-तीन वर्ष युद्ध चल्छ भन्ने अनुमान मानिसहरूले गरिरहेका छन्।

म सहमत छु। म युक्रेनी होइन, र म यो सबैको उद्देश्य बुझ्दिनँ। यस विषयमा धेरै प्रश्नहरू भएका छन्। तर युक्रेन एक राष्ट्रको रूपमा लोप हुँदैछ भन्ने कुरा निसन्देह छ। युरोपको सबैभन्दा ठूलो देश भएकाले यो महत्वपूर्ण विषय हो। जब तपाईंले सन् २०१९ मा जेलेन्स्कीको लागि काम गर्न सुरु गर्नुभएको बेला युक्रेनमा कति युक्रेनीहरू थिए?

आधिकारिक रूपमा, युक्रेन ४ देखि ४.२ करोड मानिसहरूको देश हो। तर हामीले अन्तिम जनगणना, सायद सन् २००० वा २००१ मा गरेका थियौँ। र, हामीले अर्को जनगणना गर्न सकेनौँ। त्यसैले जब म सरकारको लागि काम गर्दै थिएँ, जेलेन्स्कीसहित सरकारी अधिकारीहरूले उनीहरूलाई लागेको सङ्ख्या प्रयोग गर्थे: देशमा करिब ३.४ देखि ३.७ करोड युक्रेनीहरू।

अहिले, १ करोडभन्दा बढी युक्रेनीहरू शरणार्थी बनेर पश्चिमतिर गएका छन्। कोही अधिग्राहित पूर्वी क्षेत्रमा बसेका छन्, र कोही रुसमा पनि छन्। त्यसैले सायद देशमा करिब साढे २ करोड युक्रेनीहरू मात्र बाँकी छन्।

सबैभन्दा नराम्रो कुरा के हो भने, तिनीहरूमध्ये १ करोड १० लाख त सेवानिवृत्त मानिसहरू छन्। यी निवृत्त मानिसहरू महिनाको ७५ डलरदेखि १८० वा २०० डलरसम्मको पेन्सनमा बाँचिरहेका छन्। युक्रेन महँगो देश हो। यति पैसाले बाँच्न धेरै नै गाह्रो हुने गर्छ।

मात्र दुई वा तीन हप्ताअघि, युक्रेनमा एक निवृत्त चलचित्र निर्देशक आफ्नै घरमा मृत्यु भएको एउटा भयानक खबर आएको थियो। उनको छिमेकीअनुसार उनको मृत्यु भोक र चिसोले भएको थियो। युक्रेनमा अत्यधिक चिसो थियो र उनलाई मद्दत गर्ने कोही थिएन। युक्रेनमा चिसो र अवसरको अभावमा कति मानिसको मृत्यु भयो भन्ने तथ्याङ्क हामीले सायद कहिल्यै थाहा पाउने छैनौँ।

यसको अर्थ युक्रेनमा अहिले सायद डेढ करोड वा त्योभन्दा कम काम गर्ने उमेरका मानिसहरू छन् जो वास्तवमा सिङ्गो देशभरि काम गरिरहेका छन्?

बच्चाहरूलाई गणना गर्नु नमिल्ला। बच्चाहरूले काम गर्दैनन्, होइन र? त्यसैले मलाई थाहा छैन, १८ वर्षमुनिका कति बच्चाहरू छन्। तर सायद यदि हामीसँग करिब १ करोड काम गर्ने मानिसहरू छन् भने, त्यो सङ्ख्या सही हुन सक्छ।

युद्धमा कतिको ज्यान गएको छ, तपाईंलाई थाहा छ?

सङ्ख्याहरू धेरै फरक छन् र अहिले गणना गर्न धेरै गाह्रो छ। संयुक्त राष्ट्र सङ्घद्वारा प्रमाणित आधिकारिक तथ्याङ्क करिब १५ हजार सर्वसाधारणको छ। सेनामा भर्ती भएकाहरूको सङ्ख्या थाहा छैन। त्यसैले जान्न धेरै गाह्रो छ। तर मारिउपोलमा मात्र करिब २० हजार युक्रेनीहरूको चिहान रहेको कुरा जानकारीमा छ। त्यसैले मलाई लाग्छ मृत्यु हुनेहरूको सूची लाखौँमा छ। र, हामीले त्यो सङ्ख्या कहिल्यै थाहा पाउने छैनौँ।

यो संख्या त एकदमै भयानक छ। तर मलाई अचम्म लाग्छ, किन यस युद्धको लागि धेरै पैसा लगानी गरेको अमेरिकी सरकार, युक्रेनी सरकार वा रुसी सरकारबाट किन सिधा र स्पष्ट जवाफ पाउन सकिरहेका छैनौँ। अर्थात्, मृतकहरूको वास्तविक सङ्ख्या पत्ता लगाउन कसैलाई पनि चासो नभएको जस्तो देखिन्छ।

युद्धमा अधिग्राहित क्षेत्रहरूबाट विवरण संकलन गर्न असम्भवप्रायः हुने भएकाले यो काम निकै गाह्रो छ। अर्को पक्षसँग हाम्रो कुनै सम्बन्ध छैन, जसका कारण यो जानकारी लिन सकिँदैन। रुसी पक्ष स्पष्ट रूपमा मृतकको सङ्ख्या लुकाउन चाहन्छ, त्यसैले म प्रमाणित भनिएका सङ्ख्याहरूमा विश्वास गर्दिनँ।

अहिले सेनामा रहेका धेरै मानिसहरू पहिले सामान्य जीवन बिताइरहेका इन्जिनियर, आईटी विज्ञ र पत्रकार जस्ता सर्वसाधारण नागरिक थिए, जो पछि सैनिकमा परिणत भए। उनीहरू सिपाही त हुन्, तर सँगसँगै मानिस पनि हुन् र उनीहरू मरिरहेका छन्। मैले फ्रन्टलाइनबाट धेरै कथाहरू सुनेको छु।

जस्तै, युद्धभूमिमा कसैको टाउकोमा गोली लागेर मृत्यु हुन्छ र उसको शव फिर्ता ल्याइन्छ, तर स्थानीय सरकारी अधिकारीहरू उसलाई युद्धमै मरेको भनेर सूचीकृत गर्न चाहँदैनन्। उदाहरणका लागि, उनीहरूले मृत्युको कारण हृदयाघात भनिदिन्छन्। यो युद्ध हो र हरेक युद्धमा यस्तै भइरहेको हुन्थ्यो। मलाई लाग्छ, हामीले वास्तविक सङ्ख्या कहिल्यै थाहा पाउने छैनौँ, तर त्यहाँ धेरै मानिसहरूले कष्ट भोगिरहेका छन्। मैले तपाईंलाई निवृत्त मानिसहरू कति लज्जास्पद र कम पेन्सनमा बाँचिरहेका छन् भन्ने भयानक कथा सुनाइसकेको छु।

जब म जेलेन्स्कीको बारेमा कुरा गर्छु, म एक ‘इन्साइडर’ का रूपमा बोलिरहेकी हुन्छु। म उहाँका लागि काम गरिसकेका वा अझै पनि काम गरिरहेका धेरै मानिसहरूसँग कुरा गर्छु। स्पष्ट रूपमा भन्नुपर्दा, उहाँ धेरै सम्पत्ति शुद्धीकरण (मनी लान्ड्रिङ) का योजनाहरू पछाडि हुनुहुन्छ।

यसको एउटा उदाहरण छ- मेरो एकजना साथी यो ठूलो आक्रमणको समयमा सामाजिक नीति मन्त्रीको पदका लागि छोटो सूची (सर्टलिस्ट) मा पर्नुभएको थियो। उहाँलाई फोन गरेर पाँचजना उम्मेदवारमध्ये एक परेको जानकारी दिँदै राष्ट्रपति जेलेन्स्की र चिफ अफ स्टाफ मिस्टर येर्माकले अन्तर्वार्ता लिने बताइएको थियो। अन्तर्वार्ताकै क्रममा उहाँलाई सामाजिक नीति मन्त्रालयबाट सञ्चालन गर्न मिल्ने गरी सम्पत्ति शुद्धीकरणका योजनाहरू लिएर आउन भनिएको थियो।

सामाजिक नीति मन्त्रालय भनेको पेन्सनको जिम्मेवारी हेर्ने मन्त्रालय हो। एकातिर गरिब पेन्सनवालाहरूको यस्तो दयनीय अवस्था छ, अर्कोतिर जेलेन्स्की आफैँले सम्पत्ति शुद्धीकरणका योजनाहरू स्वीकृत गर्नुहुन्छ। यो तथ्य थाहा पाएपछि के उहाँ दोषी हुनुहुन्छ? म चाहन्छु कि यसको जवाफ तपाईंका दर्शकले दिउन्। के तपाईं मेरो यो निराशा बुझ्न सक्नुहुन्छ?

मलाई लाग्छ, यो अन्तर्वार्ता हेरिरहेका अधिकांश मानिसहरू युक्रेन लामो समयदेखि एउटा भ्रष्ट मुलुक रहेको र जेलेन्स्कीको शासन विशेष रूपमा भ्रष्ट छ भन्ने मान्छन्। अमेरिकीहरू यो कुरा विश्वास गर्छन्, तर अमेरिकी प्रेसमा यसको प्रमाण लगभग बाहिर आएको छैन। अमेरिकी सञ्चारमाध्यमले उहाँको भ्रष्टाचारका बारेमा धेरै लेखेका छैनन्। तपाईंलाई किन यस्तो लाग्छ?

मले भ्रष्टाचारका बारेमा केही राम्रा लेखहरू त देखेको छु, तर तपाईंले भन्नुभएझैँ ती पर्याप्त छैनन्। सबैभन्दा पहिले त यसलाई प्रमाणित गर्न निकै गाह्रो छ। अर्कोतर्फ, आधिकारिक नभए पनि त्यहाँ एउटा अनौपचारिक सहमति जस्तो देखिन्थ्यो कि जेलेन्स्कीलाई समर्थन गर्नु नै युक्रेनलाई समर्थन गर्नु हो।

हामी सबै युक्रेनको रक्षाका लागि एकजुट भयौँ, तर जेलेन्स्कीले यो एकताको दुरुपयोग गर्नुभयो। उहाँले लोकतन्त्रप्रतिको हाम्रो विश्वास, हाम्रो लडाइँ, युक्रेनीहरूको बलिदान र युरोपेली तथा अमेरिकीहरूले गरिरहेको सहयोगको दुरुपयोग गर्नुभयो। वास्तवमा उहाँले धेरै मानिसहरूको विश्वासमाथि घात गर्नुभयो।

अझै पनि जेलेन्स्कीलाई समर्थन गर्ने लाखौँ मानिसहरू राजनीतिमा कुनै महान् व्यक्ति खोजिरहेका थिए। उनीहरू विन्स्टन चर्चिल जस्तो कुनै ऐतिहासिक व्यक्तित्वको अपेक्षा गरिरहेका थिए, जसले साँच्चै जनताका लागि केही राम्रो गरोस्। जेलेन्स्की एक अद्भुत अभिनेता हुनुहुन्छ; तपाईं जे चाहनुहुन्छ, उहाँ क्यामेरामा त्यही देखाउनुहुन्छ। अहिले भइरहेको पनि त्यही हो। उहाँ अझै पनि क्यामेराको अगाडि महान् व्यक्तिको अभिनय गर्नुहुन्छ, तर क्यामेराको पछाडि उहाँ बिल्कुलै फरक हुनुहुन्छ।

मैले उहाँका लागि दुई वर्ष काम गरेँ। त्यस अवधिमा उहाँले दुईवटा वाक्यहरू बारम्बार दोहोर्‍याउने गर्नुहुन्थ्यो, जसले उहाँको वास्तविक चरित्र उजागर गर्छ। उहाँ भन्नुहुन्थ्यो, ‘युक्रेन लोकतन्त्रका लागि तयार छैन’ र ‘तानाशाही नै वास्तविक व्यवस्था हो।’

युक्रेन लोकतन्त्रका लागि तयार छैन र तानाशाही नै व्यवस्था हो भन्ने विश्वास गर्ने व्यक्ति कसरी लोकतन्त्रको अनुहार हुन सक्छ? जसले देशमा चुनाव रद्द गरेका छन्, उहाँ वास्तवमा अहिले निर्वाचित राष्ट्रपति नै हुनुहुन्न।

म यो कुरामा पूर्ण रूपमा सहमत छु। त्यसोभए, सन् २०१९, २०२० र २०२१ मा जेलेन्स्कीले रुसका बारेमा के भनिरहेका थिए?

जेलेन्स्की ‘शान्तिका राष्ट्रपति’ (प्रेसिडेन्ट अफ पिस) का रूपमा सत्तामा आएका हुन्। उहाँ त्यही व्यक्ति हुनुहुन्छ, जसले सुरुमा रुसबाटै लाखौँ डलर कमाउनुभयो। उहाँ रुसी प्रोपोगान्डा च्यानलहरूका लागि काम गर्नुहुन्थ्यो र उहाँलाई त्यसमा कुनै आपत्ति थिएन। अझ भन्नुपर्दा, उहाँले आफ्नो सम्पूर्ण करिअरको झन्डै १० वर्ष मस्कोमै बिताउनुभयो।

यहाँसम्म कि, जब डोनबासमा पहिलो रुसी आक्रमण भयो र रुसले क्रिमियालाई आफूमा गाभ्यो, त्यतिबेला पनि उहाँ रुसमै हुनुहुन्थ्यो। उहाँ आफ्नो चलचित्रको सुटिङ सकाउँदै हुनुहुन्थ्यो, जसका लागि उहाँले ठूलो रकम पाउनुभएको थियो। उहाँ आफैँले अगस्ट २०१९ मा यो कुरा स्वीकार गर्दै लेख्नुभएको थियो, ‘हो, म रुसमा थिएँ, म चलचित्र सकाउँदै थिएँ।’ यो सन् २०१४ को कुरा थियो, जब युद्ध चलिरहेको थियो।

यसबाहेक, म अहिले वास्तविक जेलेन्स्कीको बारेमा एउका फरक पुस्तक लेख्दै छु। यस क्रममा मैले धेरै नयाँ तथ्यहरू फेला पारेँ र धेरै मानिसहरूसँग कुरा गरेँ, जुन जानकारी यसअघि कतै उपलब्ध थिएनन्। तथ्य के हो भने उहाँको क्रिमियामा धेरै सम्पत्ति थियो । डोनबासमा युद्ध चलिरहेको बेला उहाँ क्रिमियामा ‘क्वार्टल ९५’ का आफ्ना साथीहरूसँग गाँजा तान्दै, त्यहाँ विलासी सुविधाहरू थप्दै र रमाइलो गर्दै समय बिताइरहनुभएको थियो। रुसले क्रिमियालाई गाभ्दा र त्यो रुसी नियन्त्रणमा रहँदा उहाँलाई कुनै वास्ता थिएन।

हो, त्यो रुसी नियन्त्रणमै थियो। उहाँ रुसी नियन्त्रणमा रहेको क्रिमियामा बिदा मनाउँदै हुनुहुन्थ्यो?

यो मे २०१४ को कुरा हो। मैले उहाँका लागि काम गर्ने एकजना व्यक्तिसँग कुरा गरेँ । उनले उहाँलाई घरमा झ्यालहरू हाल्न मद्दत गरिरहेका थिए। ती व्यक्तिले जेलेन्स्कीले त्यतिबेला कस्तो व्यवहार गरिरहनुभएको थियो भनेर विभिन्न विवरणहरू सुनाएका थिए। त्यसैले जेलेन्स्कीले अहिले भनिरहेका कुराहरू र वास्तविक सत्य एकदमै फरक छन्।

सुरुमा उहाँ शान्तिको उम्मेदवार हुनुहुन्थ्यो। उहाँले पुटिनको अगाडि घुँडा टेकेर भए पनि युद्ध रोक्न बिन्ती गर्छु भनेर वाचा गर्नुभएको थियो। उहाँले युक्रेनी र रुसी दुवै भाषाहरू अस्तित्वमा रहनुपर्ने, मानिसहरूले दुवै भाषा बोल्न पाउनुपर्ने र यसले देशलाई थप बलियो बनाउने कुरा गर्नुहुन्थ्यो। हामी रुससँग मित्रवत् हुनुपर्छ भन्ने उहाँको तर्क थियो। उहाँले यी सबै कुराहरू भनिरहनुभएकै कारण मानिसहरूले उहाँलाई भोट दिएका हुन्। सर्वसाधारण नागरिक युद्ध चाहँदैनथे । किनकि, युद्धमा राम्रो कुरा केही पनि हुँदैन।

तर, अहिले उहाँले पूर्ण रूपमा एउटा यस्तो उग्र राष्ट्रवादी विचारधारा अपनाउनुभएको छ, जुन युक्रेनीहरूका लागि स्वाभाविक होइन। उहाँले यस विचारधारालाई आफ्नो स्वार्थका लागि साँच्चै राम्रोसँग प्रयोग गरिरहनुभएको छ। आखिर के कारणले यस्तो परिवर्तन भयो? अमेरिकाका अधिकांश मानिसहरूले यस विषयमा त्यति ध्यान नै दिएका थिएनन्।

हामीले टेलिभिजनमा पनि देख्यौँ– जनवरी २०२२ को म्युनिख सुरक्षा सम्मेलनमा जो बाइडेनकी उपराष्ट्रपति कमला ह्यारिसले जेलेन्स्कीसँगै उभिएर ‘तपाईं नेटोमा सामेल हुनुपर्छ‘ भन्नुभयो, र जेलेन्स्कीले ‘धेरै राम्रो‘ भन्दै सहमति जनाउनुभयो। यो कुनै पनि हालतमा युद्ध टार्न चाहने व्यक्तिको व्यवहार जस्तो देखिँदैन।

तथ्य के हो भने उहाँले आफ्नो बोली र अभिव्यक्तिलाई झन्‌झन् चर्को बनाउँदै लैजानुभएको थियो। सन् २०१९ मा पेरिसमा भ्लादिमिर पुटिनसँग जेलेन्स्कीको भेट हुँदा म आफैँ त्यहाँ उपस्थित थिएँ। उहाँको एकदमै नजिक रहेर वास्तविक सत्य थाहा पाउने मानिसहरू निकै कम थिए। त्यस भेटमा जेलेन्स्कीले पुटिनसँग गोप्य कुराकानी गर्नुभएको थियो, जहाँ उहाँले युक्रेन कहिल्यै नेटोमा सामेल नहुने स्पष्ट वाचा गर्नुभएको थियो।

सन् २०१९ मा उहाँको अडान कस्तो थियो?

यो डिसेम्बर २०१९ को कुरा हो, जहाँ उनीहरूबीच व्यक्तिगत कुराकानी भएको थियो। जेलेन्स्कीले पुटिनसँग के वाचा गर्नुभयो भन्ने कुरा धेरै कम मानिसहरूलाई मात्र थाहा छ। उहाँले स्पष्ट रूपमा ‘नो नेटो’ (नेटोमा जाँदैनौँ) भन्नुभएको थियो, किनभने युक्रेन कहिल्यै पनि नेटोको हिस्सा बन्ने अवस्थाको नजिक थिएन। नेटोमा सामेल हुनका लागि सबैभन्दा पहिले खुला बजार अर्थतन्त्र हुनुपर्छ र देशमा धेरै सुधारहरू हुनुपर्छ। यो डोनाल्ड ट्रम्प वा जो बाइडेनले युक्रेनलाई नेटोमा चाहेका छन् वा छैनन् भन्ने कुरा मात्र होइन, मुख्य कुरा हामी प्राविधिक रूपमै नेटोका लागि तयार छैनौँ। यसका लागि कुनै सहमति पनि जुटेको छैन। त्यसैले नेटोमा सामेल हुने कुरा एउटा कल्पना र झुट मात्र हो।

यो असम्भव छ भन्ने थाहा हुँदाहुँदै पनि जेलेन्स्की यही एजेन्डामा अड्किरहनु भयो। उहाँले एउटा असम्भव कुरालाई अघि बढाउनुभयो र त्यसैलाई शान्तिको सर्त बनाउनुभयो। अक्टोबर २०२४ मा उहाँले संसद्‌मा ‘भिक्ट्री प्लान’ (विजय योजना) प्रस्तुत गर्नुभयो, जसमा नेटोको सदस्यता र लामो दुरीका मिसाइलहरू युक्रेनका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा हुन् भनिएको थियो। उहाँले यो विजय योजना त बनाउनुभयो, तर यो पूर्णतः असम्भव र हास्यास्पद छ।

उहाँले यसलाई कसरी प्रयोग गर्नुहुन्छ, हेर्नुहोस्- आफ्नो एजेन्डा सही साबित गर्न र आफूलाई ‘हिरो’ का रूपमा उभ्याउन उहाँ यस्तै असम्भव कुराहरूको सहारा लिनुहुन्छ। उदाहरणका लागि, डोनाल्ड ट्रम्पलाई भेटेर निस्किएपछि उहाँले पत्रकारहरूसँग ‘मबाट छुटकारा पाउन त्यति सजिलो छैन’ भन्नुभएको थियो। उहाँले युक्रेन नेटोमा सामेल भएमा आफू पद छोड्न तयार रहेको दाबी गर्नुभयो, जबकि युक्रेन नेटोमा सामेल हुनै सक्दैन भन्ने कुरा उहाँलाई राम्ररी थाहा छ। पूरा हुन नसक्ने असम्भव सर्तहरू अघि सारेर ठूला वाचा गर्न निकै सजिलो हुन्छ र उहाँले त्यही गरिरहनुभएको छ।

अर्को कुरा, सन् २०१९ र २०२० मा हाम्रो सञ्चार टोली र मेरा लागि व्यक्तिगत रूपमा सबैभन्दा स्तब्ध पार्ने क्षण त्यो थियो, जब उहाँ आफ्नो रेटिङ (लोकप्रियता) घट्न थालेकाले निकै डराउनुभएको थियो। आफ्नो लोकप्रियता घट्नुमा सञ्चार टोली नै दोषी छ भन्ने उहाँको दृढ विश्वास थियो।

त्यसोभए उहाँलाई यो तपाईंहरूको गल्ती हो भन्ने लाग्यो?

मेरो मात्र होइन, सम्पूर्ण सञ्चार टोलीकै गल्ती हो भन्ने उहाँलाई लागेको थियो। उहाँले हामी सबैलाई भेला गरेर आफूले देशमा गरिरहेका कामहरूका बारेमा कतै पनि सकारात्मक समाचार नआएको गुनासो गर्न थाल्नुभयो।

त्यतिबेला मेरी एकजना सहकर्मीले राष्ट्रपतिसँग निकै कूटनीतिक रूपमा बहस गर्दै देशमा खासै सकारात्मक कुराहरू नभइरहेको र गरिएका वाचाहरू पूरा नभएको कुरा बुझाउने प्रयास गरिन्। उनी कूटनीतिक भएकाले ठ्याक्कै त यसरी भनिनन्, तर उनको आसय यही थियो।

जवाफमा जेलेन्स्कीले भन्नुभयो, ‘वास्तविकतामा के भइरहेको छ भन्ने कुराले केही फरक पार्दैन। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा भनेको हामीलाई टेलिभिजनमा बोल्ने १,००० जना मानिस (टकिङ हेड्स) चाहिन्छ। यदि १,००० जनाले सकारात्मक कुरा गरे भने मानिसहरूले देशमा राम्रै भइरहेको छ भनेर विश्वास गर्छन्।’

सहकर्मीले एउटा राम्रो उदाहरण दिँदै बहस जारी राखिन्। उनी भन्दै थिइन्- डोनबासबाट विस्थापित भएका र घर गुमाएका परिवारहरूको एउटा समूह थियो, जसलाई जेलेन्स्कीले अपार्टमेन्ट दिने वाचा गर्नुभएको थियो। हामी हजारौँ वा सयौँ घरको कुरा गरिरहेका थिएनौँ, त्यहाँ जम्मा १० वटा जति अपार्टमेन्ट मात्र थिए। तर उहाँको वाचापछि परिवारहरू पर्खिरहँदा पनि कसैले वास्ता गरेन। सहकर्मीले भनिन्, ‘यदि वास्तविकतामा त्यहाँ अपार्टमेन्ट नै छैनन् भने मानिसहरूलाई त्यो कुरा थाहा भइहाल्छ। यस्तोमा जतिसुकै मानिसले टेलिभिजनमा आएर अपार्टमेन्ट छन् भनेर कराएपछि पनि त्यसले केही फरक पार्दैन।’

तर, जेलेन्स्कीले उनको कुरा स्वीकार्नुभएन। उहाँले भन्नुभयो, ‘होइन, यदि १,००० मानिसले कुनै कुरा भइरहेको छ भनिदिन्छन् भने त्यो भइरहेकै मानिन्छ।’

मेरी सहकर्मीले फेरि पनि प्रतिवाद गर्न खोजेपछि उहाँ निकै रिसाउनुभयो। उहाँ टेबलतिर निहुरिनुभयो र हामीतिर हेर्दै धेरै झोक्किएको स्वरमा भन्नुभयो, ‘मलाई गोयबल्सको जस्तो प्रोपोगान्डा चाहिन्छ। मलाई गोयबल्सकै शैलीमा प्रोपोगान्डा फैलाउने हजारौँ ‘टकिङ हेड्स’ चाहिन्छ।’

जोसेफ गोयबल्स भन्नाले, नाजी प्रोपोगान्डिस्ट?

हो, उहाँ हिटलरका प्रोपोगान्डिस्ट थिए। उहाँको मुखबाट यो कुरा सुनेर हामी यति धेरै स्तब्ध भयौँ कि हाम्रो सासै रोकिए जस्तो भयो।

तर, वास्तविकता के हो भने, सन् २०२२ मा जे भयो त्यसपछि अहिले उहाँसँग विश्वव्यापी रूपमै हजारौँ ‘टकिङ हेड्स’ छन्। हामीमध्ये धेरैजना उहाँको त्यस्तो प्रोपोगान्डा फैलाउने माध्यम बन्न चाहँदैनथ्यौँ। हामी देशको पक्षमा उभिएका थियौँ र जेलेन्स्कीले चाँडै युद्ध रोक्नुहुनेछ भन्ने कुरामा विश्वास गर्दै एकजुट भएका थियौँ। हामीले उहाँलाई विश्वास गर्‍यौँ।

तर, चार वर्षपछि, अहिले युक्रेनीहरू जेलेन्स्कीको एजेन्डामा विश्वास गर्दैनन्। यद्यपि, उहाँका लागि बोल्ने हजारौँ ‘टकिङ हेड्स’ अझै पनि सक्रिय छन् र तीमध्ये धेरैजसोले त्यसबापत पैसा पाउँछन्।

उनीहरूलाई कसले पैसा दिन्छ त?

यो पैसा विभिन्न माध्यमबाट आउँछ। उदाहरणका लागि, उनीहरूलाई विभिन्न सम्मेलनहरूमा मध्यस्थता (मोडरेसन) गर्न वा युक्रेनका बारेमा ‘सकारात्मक सन्देश’ (पोजेटिभ मेसेजिङ) लेख्नका लागि बोलाइन्छ। कतिपय अवस्थामा केही धनाढ्य (ओलिगार्क) हरूले रकम उपलब्ध गराउँछन् भने कतिपय अवस्थामा यो विभिन्न अनुदानहरूबाट आउँछ। युक्रेनका रैथाने विशेषज्ञहरूले भने सरकार निकटका संस्थाहरू, आफूलाई ‘सबैभन्दा ठूला देशभक्त’ ठान्ने समूहहरू वा युरोपेली संघको अनुदानबाट पैसा पाउँछन्।

म यी मानिसहरूलाई खराब भनिरहेकी छैन। उनीहरू खराब होइनन्, बरु धेरै हदसम्म उनीहरूलाई धरातलमा वास्तवमै के भइरहेको छ भन्ने कुराको जानकारी नै छैन। उनीहरू आपसमै, सरकारसँग वा सीमित विशेषज्ञहरूसँग मात्र कुरा गर्छन्; त्यसैले उनीहरू अझै पनि जेलेन्स्कीको लोकप्रियता उच्च छ भन्ने भ्रमपूर्ण किंवदन्तीमा विश्वास गर्छन्।

यसैबीच, मात्र एक हप्ताअघि म राष्ट्रपतिको कार्यालयका एकजना ‘इन्साइडर’ (भित्रका मान्छे) सँग कुरा गर्दै थिएँ। म आफैँ पनि पहिले राष्ट्रपतिको कार्यालयमा काम गरिसकेकी हुनाले मलाई त्यहाँको गोपनीयता थाहा छ। त्यहाँ दुई किसिमका रेटिङ (लोकप्रियता सर्वेक्षण) हुन्छन्- एउटा राष्ट्रपति र टोलीका केही सीमित व्यक्तिहरूका लागि मात्र बन्द राखिने वास्तविक रेटिङ, र अर्को जनताका अगाडि भ्रम फैलाउन प्रस्तुत गरिने नक्कली रेटिङ। राजनीतिभित्रका ती व्यक्ति जसले वास्तविक रेटिङ देखेका थिए, उनले जेलेन्स्कीको लोकप्रियता यति धेरै तल झरिसकेको बताए कि उहाँ अब चुनाव लड्न वा जित्न सक्ने अवस्थामै (नन्-इलेक्टेबल) हुनुहुन्न। म स्वयंले सन् २०२३ र २०२४ मा हरेक महिना ती वास्तविक रेटिङहरू हेरिरहेकी थिएँ र उहाँको लोकप्रियता निरन्तर ओरालो लागिरहेको थियो।

यहाँ अर्को एउटा ठूलो खुलासा के छ भने- जब डोनाल्ड ट्रम्पले सार्वजनिक रूपमा जेलेन्स्कीलाई तानाशाह भने र उहाँको खस्कँदो रेटिङको बारेमा कुरा गरे, तब जेलेन्स्कीले तुरुन्तै डोनाल्ड ट्रम्प रुसीहरूबाट प्रभावित भएको र यो सबै रुसी प्रोपोगान्डा भएको दाबी गर्नुभयो। जेलेन्स्कीले आफ्ना हरेक आलोचकलाई जस्तै डोनाल्ड ट्रम्पलाई पनि रुस-समर्थक (प्रो-रसियन) को बिल्ला भिराइदिनुभयो।

तर, वास्तविकता के थियो भने डोनाल्ड ट्रम्पले यो जानकारी धेरै युक्रेनीहरूबाटै प्राप्त गर्नुभएको थियो। ती जानकारी दिनेहरूमा पूर्व-सरकारी अधिकारीहरू मात्र होइन, स्वयं राष्ट्रपति जेलेन्स्कीको नजिक रहेका वर्तमान सरकारी अधिकारीहरू समेत थिए। उनीहरूले ट्रम्पलाई प्रमाण, कागजात, साक्षी र आफूलाई थाहा भएका तथ्यहरू उपलब्ध गराएका थिए। किनभने, डोनाल्ड ट्रम्प दोस्रो कार्यकालका लागि सत्तामा आउँदा उहाँले युक्रेनमा शान्ति कायम गर्न मद्दत गर्नुहुनेछ भन्ने आशा धेरै युक्रेनीहरूले राखेका थिए र अझै पनि राखिरहेका छन्।

… जेलेन्स्कीको सम्बन्ध कस्तो थियो… म धेरै रिसाएको छु, म्याडम, ठिकै छ…

तपाईंसँग रिसाउने हरेक कारण छ। यो तपाईंको देश हो।

वास्तवमा म कल्पना समेत गर्न सक्दिनँ।

म पनि सक्दिनँ। म आशा गर्छु कि मैले यहाँ त्यस्तो केही पनि देख्न नपरोस्।

जो बाइडेनसँग जेलेन्स्कीको सम्बन्ध कस्तो थियो?

यसबारेमा एकजना अमेरिकी पत्रकारले आफ्नो पुस्तकमा लेखेका छन्। मैले उनलाई भेट्दा उनले मलाई निजी कुराकानीमा पनि बताएका थिए कि बाइडेनले जेलेन्स्कीलाई भावनात्मक रूपमा ‘मनिपुलेटिभ’ (आफ्नो फाइदाका लागि अरूको भावनासँग खेल्ने) मान्थे। मैले राष्ट्रपतिको कार्यालयमा काम गर्दाको अवस्थालाई वर्णन गर्दै ती पत्रकारले आफ्नो पुस्तकमा जेलेन्स्कीले बाइडेनलाई कमजोर ठान्ने गरेको कुरा पनि उल्लेख गरेका छन्।

म त्यहाँ कार्यरत रहँदा जेलेन्स्कीले बाइडेनलाई केही निश्चित एजेन्डामा दबाब दिन धेरै अन्तर्वार्ताहरू दिनुभएको थियो। मलाई सम्झना छ, एक पटक एउटा पार्टीमा मेरो भेट एकजना अमेरिकी कूटनीतिज्ञसँग भएको थियो, जो ती अन्तर्वार्ताहरूलाई लिएर निकै आक्रोशित थिए। त्यो पार्टीको आयोजक म नभएर मिस्टर येर्माक थिए, तर पनि ती कूटनीतिज्ञ ममाथि नै खनिए र लगातार कराइरहे। उनले रिसको झोँकमा त्यो अन्तर्वार्ता कि त नितान्त मूर्खतापूर्ण थियो वा गैरव्यावसायिक भन्दै त्यस्तो हुनै नहुने तर्क गरिरहेका थिए।

जब मैले राष्ट्रपतिको कार्यालय छोडेर राजीनामा दिएँ, तब मानिसहरूले मलाई रुसका लागि काम गरेको आरोपमा निकालिएको हल्ला फिँजाए। तर त्यो सत्य होइन। हामी एकदमै राम्रो सम्बन्धका साथ छुट्टिएका थियौँ; जेलेन्स्की स्वयंले मलाई धन्यवाद दिँदै शुभकामना दिनुभएको थियो र उहाँहरू मलाई कार्यालयको सल्लाहकारका रूपमा राखिराख्न चाहनुहुन्थ्यो।

मुख्य कुरा के हो भने जेलेन्स्कीले वास्तवमा अमेरिकासहित पश्चिमा मुलुकहरूसँगको सम्बन्ध बिगार्दै हुनुहुन्थ्यो। सन् २०२० देखि २०२१ सम्मको एक वर्षको अवधिमा देशमा एउटा सुधारको एजेन्डा थियो, तर जेलेन्स्कीले अक्षरशः हरेक सुधारका प्रयासहरूलाई एकपछि अर्को गर्दै नष्ट गरिरहनुभएको थियो, जुन एकदमै विनाशकारी थियो।

कस्तो प्रकारका सुधारहरू?

सन् २०२० मा अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (आईएमएफ) सँग एउटा सम्झौता भएको थियो। युक्रेन सधैँझैँ टाट पल्टिने ‘डिफल्ट’ अवस्थामा पुगेकाले हामीलाई पैसाको निकै खाँचो थियो। आईएमएफले सित्तैमा पैसा दिँदैन, त्यसैले उसले करिब १० देखि १२ वटा सुधारका सर्तहरू राखेको थियो।

जेलेन्स्कीले सुरुमा तीमध्ये सबैभन्दा गाह्रा दुईवटा सुधारहरूमा अचम्मलाग्दो काम गर्नुभयो। उहाँले संसद्लाई ती सुधारको पक्षमा मतदान गर्न दबाब दिनुभयो, जसको अर्थ उहाँसँग त्यस्ता कठिन एजेन्डा पारित गराउन सक्ने क्षमता थियो। तर पछि उहाँले त्यसो गर्न चाहनुभएन।

जतिखेर ती दुई सुधारहरू पारित भए, आईएमएफले साढे ५ अर्ब डलर (५.५ बिलियन डलर) को ऋण स्वीकृत गर्‍यो। म जेलेन्स्की र आईएमएफ प्रमुख क्रिस्टालिना जर्जिभाबीचको कुराकानीमा उपस्थित थिएँ। जर्जिभा बुल्गेरियन भएकाले उनीहरूले रुसी भाषामा कुरा गरेका थिए र उनीहरूबीच राम्रो विश्वास र समझदारी बनेको थियो।

तर, जब पैसा आयो- जसमा पहिलो किस्ताबापत सुरुमा सोचेभन्दा बढी अर्थात् २.१ बिलियन डलर प्राप्त भएको थियो- त्यसको केही दिनमै जेलेन्स्कीले सुधारको पहिलो सर्त नै उल्लङ्घन गर्नुभयो। उहाँले राजनीतिक कारणले राष्ट्रिय बैंकका प्रमुखलाई बर्खास्त गरिदिनुभयो। यो एउटा ठूलो काण्ड (स्क्यान्डल) बन्यो।

यसपछि क्रिस्टालिना जर्जिभाले फेरि फोन गरिन्, तर उनले जेलेन्स्कीसँग कहिल्यै रुसी भाषामा कुरा गरिनन्, किनभने उनलाई धोका भएको थियो। उनले आईएमएफ बोर्डसमक्ष जेलेन्स्की भरपर्दो मान्छे भएको र सुधारहरू लागु गर्न सक्ने क्षमता देखाएको भन्दै बचाउ गरेकी थिइन्। तर पहिलो किस्ता हात पर्नेबित्तिकै जेलेन्स्कीले राष्ट्रिय बैंकका प्रमुखलाई निकाल्नुभयो, र ती प्रमुख आफैँले पनि आफूलाई राजनीतिक दबाबका कारण निकालिएको खुलासा गरे।

जेलेन्स्कीले जर्जिभालाई यो कुरा अचम्मको तर्क दिएर बुझाउन खोज्नुभयो। उहाँले भन्नुभयो, ‘राष्ट्रिय बैंकको आगामी प्रमुख स्वतन्त्र र व्यावसायिक त हुनेछ, तर ऊ ‘हाम्रो’ मान्छे हुनेछ- ऊ हामीमध्येकै हुनेछ।’ उहाँ के बोलिरहनुभएको छ भन्ने कुरा उहाँ आफैँलाई पनि थाहा हुँदैनथ्यो। यो एकदमै हास्यास्पद कुरा हो।

तपाईं मेरो कुरा बुझ्दै हुनुहुन्छ?

म राम्रोसँग बुझ्दैछु। राष्ट्रिय बैंकको काण्डपछि न्यायपालिका सुधार, त्यसपछि अदालतहरूमा विभिन्न काण्डहरू, र एकपछि अर्को गर्दै हरेक सुधारमा त्यस्तै भयो। अन्तिम पटक जसले वास्तवमै ठूलो रूप लियो, त्यो कर्पोरेट सुधार थियो। वास्तवमा, भ्रष्टाचारलाई सहज बनाउनकै लागि यो सुधारलाई नष्ट गर्नु आवश्यक ठानियो।

अमेरिकाले युक्रेनलाई कर्पोरेट सुधार स्थापना गर्न मद्दत गरेको थियो, जसमा सरकारी उद्यमहरूमा भ्रष्टाचार नहोस् भन्नका लागि स्वतन्त्र व्यक्तिहरूको एउटा बोर्डले निगरानी गर्ने व्यवस्था थियो। युक्रेनको ‘नाफ्तोगाज’ नामक एउटा ठूलो तेल र ग्यास कम्पनी छ। जेलेन्स्कीले त्यसको स्वतन्त्र बोर्डलाई नै बर्खास्त गरेर त्यहाँ आफ्ना मानिसहरू नियुक्त गर्नुभयो। यो कुरा सार्वजनिक त भएको थिएन, तर हामीले भ्रष्टाचार-विरोधी अभियन्ताहरूसँग कुरा गर्दा कुनै समयमा नाफ्तोगाजबाट सम्पत्ति शुद्धीकरण (मनी लान्ड्रिङ) भइरहेको थाहा पाएका थियौँ। जेलेन्स्की यो सरकारी तेल र ग्यास कम्पनीलाई युक्रेनी ‘गाजप्रोम’ (रुसको सरकारी ग्यास कम्पनी जस्तै) मा परिणत गर्न चाहनुहुन्थ्यो, ताकि त्यहाँ आफ्नै मान्छे राखेर सजिलै मनी लान्ड्रिङ गर्न सकियोस्।

त्यसबेला अमेरिका यति धेरै रिसाएको थियो । उसले ‘नोर्ड स्ट्रिम’ विरुद्धको प्रतिबन्धलाई लम्ब्याएन। म यहाँ धेरै गहिराइमा जाँदैछु, मलाई थाहा छैन तपाईंका दर्शकहरूले यो सबै प्राविधिक कुरा बुझ्नु हुनेछ कि नाइँ। ‘नोर्ड स्ट्रिम’ एउटा पाइपलाइन थियो, जुन रुसले आफ्नो ग्यास युरोपेली संघमा पुर्‍याउन निर्माण गरिरहेको थियो र यसमा अमेरिकाले प्रतिबन्ध लगाएको थियो। जब राष्ट्रपति जेलेन्स्कीले अमेरिकासँग सहमत भएका सबै सुधारहरू उल्लङ्घन गरिरहनुभयो, तब बाइडेन प्रशासन यति धेरै आक्रोशित भयो कि उनीहरूले रुसलाई नोर्ड स्ट्रिम पाइपलाइनको काम पूरा गर्न दिने (प्रतिबन्ध खुकुलो पार्ने) निर्णय गरे।

यसको कुनै अर्थ लाग्दैन।

हो, र अन्ततः उनीहरूले त्यस पाइपलाइनलाई विस्फोट गराएर उडाइदिए।

के जेलेन्स्की आफैँ पनि भ्रष्ट हुनुहुन्छ?

त्यहाँ एकजना मन्त्री हुनुहुन्थ्यो- म अहिले उहाँको नाम लिन्नँ । तर उहाँको अमेरिकासँग निकै राम्रो सम्बन्ध थियो र त्यसै कारण जेलेन्स्कीले उहाँलाई मन पराउनुहुन्थ्यो। युक्रेनी मन्त्रीहरूले प्रतिवर्ष १२ हजार डलर जति मात्र तलब पाउँछन् भन्ने एउटा बिल्कुलै हास्यास्पद कथा थियो, जुन वास्तवमै निकै कम हो।

त्यही कारणले गर्दा त्यहाँ भ्रष्टाचार हुन्छ, होइन र?

बिल्कुल। अनि ती मन्त्रीले भन्नुभएको थियो, ‘हेर्नुस्, मलाई धेरै चाहिँदैन, तर काम चलाउन प्रतिमहिना ५ हजार डलर अर्थात् प्रतिवर्ष ६० हजार डलर जति चाहिन्छ।’ उहाँ वास्तवमै धेरै ठूलो रकम चाहनुहुन्नथ्यो, तर त्यति पैसा पाएमा उहाँ भ्रष्टाचारमा संलग्न नहुने कुराको ग्यारेन्टी हुन्थ्यो। जेलेन्स्कीले सुरुको अन्तर्वार्तामा उहाँसँग वाचा त गर्नुभयो, तर व्यवहारमा त्यसका लागि केही पनि गर्नुभएन।

त्यसपछि ती मन्त्रीले आफैँलाई प्रिमियम र बोनसहरू लेख्न थाल्नुभयो। यो कुरा थाहा पाएपछि विपक्षीहरूले ‘मन्त्रीलाई महिनाको ५ हजार डलर!’ भन्दै उहाँमाथि तीव्र आक्रमण गर्न थाले, जसले देशमा एउटा ठूलो काण्डको रूप लियो। जेलेन्स्कीलाई यो विवाद कति पनि मन परेन।

जब पहिलो सरकार विघटन भयो, ती मन्त्रीलाई फेरि बोलाइयो। जेलेन्स्कीले उहाँसँग भन्नुभयो, ‘हेर्नुस्, मलाई तपाईंको काम गराइ मनपर्छ र पश्चिमा मुलुकहरूसँग पनि तपाईंको राम्रो सम्बन्ध छ। सायद तपाईं अर्को सरकारमा पनि मन्त्री बन्न चाहनुहुन्छ होला, तर तपाईंले आधिकारिक रूपमा ५ हजार डलर तलब लिन पाउनुहुन्न, किनभने यसले ठूलो विवाद निम्त्याउँछ।’

ती मन्त्री कोठाभित्र पस्दा त्यहाँ राष्ट्रपति जेलेन्स्की, चिफ अफ स्टाफ मिस्टर येर्माक र मलाई चिन्ने अर्का एकजना व्यक्ति उपस्थित थिए। उनीहरूको अगाडि टेबलमा डलरले भरिएको एउटा झोला राखिएको थियो। जेलेन्स्कीले भन्नुभयो, ‘म तपाईंलाई आधिकारिक तलबका रूपमा त ५ हजार डलर दिन सक्दिनँ, तर हरेक महिना ५ हजार डलर ‘कालो धन’ (डार्क मनी) नगदै उपलब्ध गराउने छु।’ उहाँको आसय मन्त्रीले पैसा त पाउने तर त्यो अनौपचारिक र अदृश्य हुने भन्ने थियो।

यदि राष्ट्रपति जेलेन्स्की आफैँलाई यो सबै कुरा थाहा छ र उहाँकै अगाडि यस्तो भइरहेको छ भने यो स्पष्ट रूपमा भ्रष्टाचार हो। के तपाईंले वास्तविकता देख्नुभयो? के उहाँले आफैँ लिनुहुन्छ-

के तपाईंलाई लाग्छ, युद्ध सुरु भएदेखि जेलेन्स्की र उहाँको परिवार धनी भएका छन्?

उनीहरू सधैँ धनी नै थिए। जेलेन्स्की अहिले आफ्नो सस्तो स्वेटर लगाएर एउटा गरिब मान्छेको नाटक गरिरहनुभएको छ, तर वास्तवमा उहाँ स्पष्ट रूपमा धनी हुनुहुन्छ। त्यो सबै पैसा कहाँ जान्छ भन्ने मलाई यकिन त थाहा छैन, तर मैले भर्खरै राजनीतिका एकजना ‘भेट्रान’ व्यक्तिलाई भेटेकी थिएँ, जसले जेलेन्स्कीलाई दशकौँदेखि चिनेका छन्। उहाँले मलाई सोधेको पहिलो प्रश्न नै यही थियो, ‘पैसा कहाँ छ?’

मैले ‘के भन्नुभएको?’ भनी सोध्दा उहाँले भन्नुभयो, ‘मैले जेलेन्स्कीलाई धेरै वर्षदेखि चिनेको छु; उहाँले आजसम्म सित्तैमा कहिल्यै एउटा औँला पनि उठाउनुभएको छैन। उहाँले बिनास्वार्थ कहिल्यै केही पनि गर्नुहुन्न।’

म कुनै कानुन कार्यान्वयन गर्ने निकाय होइन, त्यसैले यसलाई प्रमाणित गर्ने काम उनीहरूकै हो। तर मैले तपाईंलाई यसअघि नै दुईवटा कथाहरू सुनाइसकेँ। म अर्को एउटा उदाहरण पनि दिन्छु- हालै मात्र सरकारका अर्का एकजना पूर्वमन्त्रीले हामीलाई फोन गरेर एउटा खुलासा गर्नुभएको थियो। उहाँ पदमा बहाल रहँदा जेलेन्स्कीका निकै नजिकका व्यक्तिहरूले केही सरकारी कार्यक्रमहरूबाट निश्चित प्रतिशत रकम गैरकानुनी रूपमा उठाइरहेका थिए।

ती मन्त्रीले जेलेन्स्कीलाई भेटेर ‘उनीहरूले धेरै नै रकम लिइसके’ भन्दै यसबारे जानकारी गराउँदा जेलेन्स्कीले मुस्कुराउँदै भन्नुभयो, ‘राम्रो काम केटाहरू, राम्रो काम!’ मन्त्रीका अनुसार जेलेन्स्कीले त्यो ठट्टामा भन्नुभएको थिएन, उहाँ वास्तवमै त्यो कमिसनतन्त्र चलिरहेकोमा खुसी हुनुहुन्थ्यो। त्यसपछि ती मन्त्रीलाई ‘हामी यसरी धेरै अगाडि बढ्न सक्दैनौँ’ भन्ने लागेछ र उहाँले पछि पदबाट राजीनामा दिनुभयो।

अहिले युक्रेनी सरकारमा व्यावसायिक व्यक्तिहरू (प्रोफेसनल्स) एकदमै कम छन्। भएकाहरू पनि ओझेलमा छन्। जेलेन्स्कीले प्रायजसो आफ्ना अन्धभक्त वा वफादारहरूलाई मात्र पदमा राख्नुहुन्छ, जसले उहाँका कुनै पनि कुरालाई ‘नाइँ’ भन्दैनन् र बिल्कुलै पागलपनले भरिएका एजेन्डाहरू बनाउँछन्।

जेलेन्स्की केवल कुनै असम्भव कुराको माग गर्नुहुन्छ- मानौँ कि उहाँ आफ्नो पुरानो टेलिभिजन शृङ्खला ‘सर्भेन्ट अफ द पिपुल’ को लागि कुनै काल्पनिक स्क्रिप्ट लेखिरहनुभएको छ। त्यसपछि उहाँका मानिसहरूले उहाँकै इच्छाअनुसारका नक्कली रिपोर्टहरू तयार पार्छन् र उहाँ त्यही रिपोर्ट समातेर संसारका अगाडि ‘यो साँचो हो’ भन्दै हिँड्नुहुन्छ। दुर्भाग्यवश, अहिले त्यहाँ यसरी नै काम भइरहेको छ। उहाँ केवल पीआर (पब्लिक रिलेसन्स) गर्ने र प्रचारबाजीमा रमाउने व्यक्ति हुनुहुन्छ; उहाँमा कुनै ठोस राजनीतिक गम्भीरता वा इमानदारिता छैन।

उहाँ कसको कुरा सुन्नुहुन्छ? उहाँका सल्लाहकारहरू को हुन्? तपाईंले येर्माक वर्षौँदेखि उहाँको ‘चिफ अफ स्टाफ‘ थिए भन्नुभयो। मलाई थाहा छैन उनी अझै पनि छन् कि छैनन्, तर उनलाई पश्चिमा मुलुकहरूमा जेलेन्स्कीको सबैभन्दा मिल्ने साथी र सल्लाहकारका रूपमा चिनिन्छ। के यो साँचो हो? अनि यी येर्माक खासमा को हुन्?

मिस्टर येर्माकले धेरै पहिले एउटा ‘स्ट्रिप क्लब’ (नग्न नृत्य देखाइने क्लब) बाट आफ्नो करिअर सुरु गरेका थिए। स्ट्रिपरका रूपमा भने होइन, एउटा वकिलका रूपमा।

एउटा स्ट्रिप क्लबमा? हो, यसले धेरै कुरा स्पष्ट पार्छ।

त्यो एउटा यस्तो क्लब थियो जहाँ धेरै त्यस्ता मानिसहरू आउने-जाने गर्थे, जो पछि गएर रुस-समर्थक पार्टीका राजनीतिज्ञ बने। येर्माक त्यहाँ वकिलका रूपमा कार्यरत थिए। म सोही क्लबका तत्कालीन पहिलो कर्मचारीसँग कुरा गरिरहेकी थिएँ। ती कर्मचारीका अनुसार येर्माकसँग महत्त्वाकाङ्क्षाहरू त ठूला-ठूला थिए, तर ती महत्त्वाकाङ्क्षा पूरा गर्नका लागि उनीसँग कुनै प्रतिभा भने बिल्कुलै थिएन। यो त एउटा भनाइ मात्र भयो। वास्तविकता के हो भने, उनले त्यसरी सुरुवात गरे र त्यहीँ रहँदा धेरै यस्ता मानिसहरूलाई भेटे जो पछि राजनीतिमा सामेल भए ।

एउटा स्ट्रिप क्लबमा?

हो, ९० को दशक वा सन् २००० को सुरुवाततिर त्यो एउटा धेरै प्रख्यात स्ट्रिप क्लब थियो। त्यसपछि उनले महँगा र विलासी (लक्जरी) ब्रान्डका सामान पाइने एउटा पसलमा काम गरे, जहाँ धेरैजसो सामानहरू तस्करी गरेर अनौपचारिक रूपमा ल्याइन्थ्यो। त्यहीँ उनले धेरै धनी मानिसहरू र धनाढ्य (ओलिगार्क) हरूलाई भेट्ने मौका पाए। जेलेन्स्कीको ‘क्वार्टल ९५’ टोलीले पनि त्यहीँबाट लुगा किन्ने गर्थ्यो।

आधिकारिक रूपमा मिस्टर येर्माक के दाबी गर्छन् भने, उनी युक्रेनको सबैभन्दा ठूलो टिभी च्यानलमध्ये एकको वकिल थिए र त्यहीँ उनको भेट जेलेन्स्कीसँग भएको हो, जो त्यस च्यानलका जनरल प्रोड्युसर थिए। तर उनीहरू वास्तवमा कहाँ भेटिएका हुन्, मलाई पक्का थाहा छैन; सम्भवतः उनीहरू अन्य मनोरञ्जनात्मक कार्यक्रमहरूमार्फत भेटेका हुन सक्छन्। येर्माकले तस्करीका विषयमा केही चलचित्रहरू पनि बनाएका थिए, जुन मेरो लागि धेरै प्रतीकात्मक लाग्छ किनभने उनी आफैँ त्यस्तै व्यवसायमा काम गर्थे। उनी शहर स्तरमा माफियासँग सम्बन्धित केही गैरकानुनी गतिविधिहरूमा पनि संलग्न थिए र त्यसरी नै उनले धेरै राजनीतिज्ञहरूलाई चिनेका थिए। व्यावहारिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा, उनी जेलेन्स्कीका लागि सहयोगी हुन सक्थे।

उनीहरूबीचको सम्बन्ध धेरै अनौठो र जटिल थियो। येर्माक र जेलेन्स्की दुवैजना अत्यन्तै हानिकारक (मेलिग्नन्ट) र शङ्कालु प्रकारका नार्सिसिस्ट (आफूलाई मात्र केन्द्रमा राख्ने व्यक्ति) हुन्। म यो भन्दैछु, तर यो नै पूर्ण सत्य हो। उनीहरू दुवैजना धेरै शङ्कालु छन् र सधैँ रक्षात्मक मोडमा रहन्छन्, त्यसमा पनि येर्माक झन् बढी खतरनाक छन्।

कतिसम्म शङ्कालु ?

येर्माक केही नभएको ठाउँबाट पनि समस्या वा कुराहरू सिर्जना गरिदिन्छन्। उनी शून्यबाट जुनसुकै कुरा पनि निकाल्न सक्छन्। स्पष्ट रूपमा भन्नुपर्दा, यो एक प्रकारको बिरामी दिमाग नै हो।

उनीहरूबीच एक किसिमको सहजीवी सम्बन्ध थियो- जेलेन्स्कीसँग भिजन हुन्थ्यो र येर्माकसँग त्यसलाई लागु गर्ने तिकडम वा औजार हुन्थे। यो कुनै राजनीति वा नीतिका लागि नभएर उनीहरू आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थका लागि के चाहन्छन् भन्ने कुरामा बढी केन्द्रित हुन्थ्यो। कहिलेकाहीँ जेलेन्स्कीलाई आफूले चाहेको कुरा कसरी गर्ने भन्ने थाहा हुँदैनथ्यो, त्यसैले उहाँले आफ्ना चाहनाहरू मात्र बताउनुहुन्थ्यो र येर्माकले त्यसलाई फत्ते गर्ने बाटो खोज्थे।

त्यहाँ धेरैजसो के हुन्थ्यो भने, जेलेन्स्कीले कुनै काम गर्न निर्देशन दिन्थे तर येर्माकले पछि फोन गरेर ‘यो नगर’ भन्थे, किनभने उनले त्यसलाई आफ्नो अनुकूल अर्को तरिकाले गर्ने बाटो देखिसकेका हुन्थे। समग्रमा, त्यहाँको अवस्था एकदमै अस्तव्यस्त थियो।

त्यस्तो वातावरणमा कुनै पनि व्यावसायिक व्यक्ति (प्रोफेसनल) ले काम गर्नै सक्दैनथ्यो। उनीहरू सधैँ फरक-फरक कुरा गरिरहने, आफ्ना रणनीति, मनस्थिति (मुड) र सबै कुराहरू क्षणभरमै परिवर्तन गरिरहने हुनाले त्यहाँ टिकेर काम गर्न सम्भव नै थिएन। उनीहरू बाहिरबाट हेर्दा त्यहाँ धेरै काम भइरहेको जस्तो माहोल सिर्जना गर्छन्, तर वास्तवमा भित्र केही पनि भइरहेको हुँदैन।

सुन्दै भयानक लाग्छ। यो साँच्चै अनौठो छ, तर मलाई धेरै कुरा थाहा छैन। तपाईंलाई के लाग्छ, जेलेन्स्की के चाहन्थे? उहाँका लक्ष्यहरू के थिए ?

मलाई के पक्का थाहा छ भने, उहाँ आफू सधैँका लागि सत्तामा आएको ठान्नुहुन्थ्यो। उहाँका पहिलो ‘चिफ अफ स्टाफ’ ले एक पटक एकजना मन्त्रीसँग हाँस्दै ‘हामी यहाँ सधैँका लागि आएका हौँ’ भन्नुभएको थियो।

त्यसोभए उहाँलाई तानाशाह बन्न मन पर्थ्यो ?

उहाँ वास्तवमा एक तानाशाह नै हुनुहुन्छ। अहिले चार वर्षदेखि गैरकानुनी रूपमा देशका सीमाहरू बन्द गरिएका छन् र मानवअधिकार उल्लङ्घनका घटनाहरू अत्यधिक बढेका छन्। मानिसहरूलाई यातना दिने काम भइरहेको छ।

सन् २०२४ मा जब डोनाल्ड ट्रम्प फेरि सत्तामा आउने चर्चा चल्दै थियो, त्यतिबेला युक्रेनी संसद्का एकजना सदस्यले टेलिग्राममा लेखेका थिए, ‘जेलेन्स्की, अब तपाईंले यो युद्ध रोक्नुपर्छ। हो, तपाईंले अर्को चुनाव हार्नुहुनेछ, तर यो युद्ध रोक्नुहोस्। ट्रम्पले तपाईंलाई दबाब दिनेछन्, त्यसैले युद्ध रोक्नुहोस्।’ त्यो लेखेको तीन दिनमै उनी जेल परे र अहिलेसम्म जेलमै छन्। मैले सुरक्षा निकायहरूसँग बुझ्दा ती सांसदले सन् २०२१ देखि रुससँग कहिल्यै कुनै कुरा वा सम्बन्ध राखेका थिएनन्, तैपनि उनीमाथि देशद्रोहको आरोप लगाइयो।

त्यहाँ धेरै मानिसहरूलाई यातना दिइएको छ र जेलेन्स्कीको आलोचना गर्ने जोकोही विरुद्ध ‘डर्टी क्याम्पेन’ (चरित्रहत्याको फोहोर अभियान) चलाइन्छ। उहाँको विरोध गर्नेलाई तुरुन्तै ‘रुस-समर्थक’ वा ‘क्रेमलिन-समर्थक’ को बिल्ला भिराइन्छ। यो अन्तर्वार्तापछि मलाई पनि उनीहरूले क्रेमलिन-समर्थक नै भन्नेछन्। यदि क्रेमलिनबाट कुनै पैसा आएको वा सम्बन्ध भएको भए अमेरिकी गुप्तचर निकायहरूलाई त्यो थाहा भइहाल्थ्यो, किनभने उनीहरू आफ्नो काम राम्रोसँग गर्छन्।

मेरो लागि व्यक्तिगत रूपमा देशको यो अवस्था निकै अमानवीय लाग्छ। मैले मेरो देश यस्तो अवस्थामा पुग्ला भनेर कहिल्यै सोचेकी थिइनँ, जहाँ सर्वसाधारण मानिसहरूलाई सडकबाटै उठाएर जबर्जस्ती युद्धको अग्रपङ्क्ति (फ्रन्टलाइन) मा पठाइन्छ। जेलेन्स्कीले फ्रन्टलाइनलाई राजनीतिक सजायको माध्यमका रूपमा प्रयोग गरिरहनुभएको छ र हामी सबै यो तथ्यलाई स्वीकारेर मौन बसिरहेका छौँ। उहाँ आफैँ पनि ‘यदि कसैले गलत काम गर्छ भने उसलाई सजायस्वरूप फ्रन्टलाइनमा पठाउनुपर्छ’ भन्दै यसबारे खुलेरै बोल्नुहुन्थ्यो। तर वास्तविकता के छ भने, त्यहाँ कतिपय मानिसहरूलाई केवल जेलेन्स्कीको आलोचक भएकै कारण जबर्जस्ती युद्धको मैदानमा झोसिएको छ।

जेलेन्स्कीको आलोचना गरेकै कारण (फ्रन्टलाइनमा) पठाइएका कसैलाई तपाईं चिन्नुहुन्छ ?

सुरक्षा निकायका केही मानिसहरू थिए जसलाई सार्वजनिक रूपमै त्यहाँ पठाइएको थियो र अन्य केही व्यक्तिहरूलाई पनि त्यसै गरी युद्धको मैदानमा झोसिएको थियो।

कस्तो छ त फ्रन्टलाइन (युद्धको अग्रपङ्क्ति) ?

त्यहाँ फरक-फरक खालका फ्रन्टलाइनहरू छन्। कोही मानिसहरू फ्रन्टलाइनमा पुगेर पनि निकै आरामदायी ठाउँ पाउँछन्; उनीहरू केवल सैन्य पोसाक (युनिफर्म) लगाउँछन् र सामाजिक सञ्जालमा ब्लगरको भूमिका मात्र निभाइरहेका हुन्छन्। तर म त्यस्ता मानिसहरूलाई पनि चिन्छु, जो आफ्नो सम्पूर्ण सैन्य टोली (युनिट) मारिँदा एक्लै भाग्यवश बाँच्न सफल भएका थिए। त्यो अवस्था एकदमै डरलाग्दो छ।

मेरी आमा स्वयंले त्यस्ता सिपाहीहरूको उपचार गरिरहनुभएको थियो, जसलाई जाडोयाममा निकै कमसल र खराब युनिफर्म लगाएर युद्धको मैदानमा पठाइएको थियो। चिसोले कठ्याङ्ग्रिएर जमेका कारण उनीहरूको हातखुट्टा र औँलाहरू नै काट्नुपरेको थियो। अचम्मको कुरा त के छ भने, हरेक वर्ष युक्रेनी नागरिकहरूले आफैँ पैसा सङ्कलन गरेर सिपाहीहरूका लागि युनिफर्म र आवश्यक सामग्रीहरू जुटाइरहेका छन्। गाउँघरका महिलाहरूले सिपाहीहरूका लागि खाना पकाइरहेका छन्। म कति पनि ठट्टा गरिरहेकी छैन, त्यहाँ अझै पनि धेरै स्वयंसेवकहरू यसरी नै खटिएका छन्।

तर पश्चिमा देशहरूले सयौँ अर्ब डलर पठाइसकेका छन्, तैपनि उनीहरूसँग पन्जा वा खाना छैन? ती सबै पैसा कहाँ…

खैर, उनीहरूमध्ये केहीसँग खाना त छ, तर कतिपयले अझै थप सामग्रीहरू खोजिरहेका छन्। सामान्यतया, अहिले मानिसहरूले हतियार वा स्टारलिङ्कका लागिसमेत आफैँ पैसा सङ्कलन गरिरहेका छन् ।

अहिले युक्रेनमा एउटा ठूलो काण्ड चलिरहेको छ, जहाँ ऊर्जामन्त्रीलाई बर्खास्त गरिएको छ। हालै मात्र यो कुरा बाहिर आएको छ कि उनले ११ करोड २० लाख डलर (११२ मिलियन डलर) सम्पत्ति शुद्धीकरण (मनी लान्ड्रिङ) गर्न मद्दत गरेका थिए। त्यो पैसा वास्तवमा ऊर्जा क्षेत्रको सुरक्षाका लागि प्रयोग हुनुपर्ने थियो। यो युक्रेनको एउटा निकै ठूलो काण्ड हो र कानुन कार्यान्वयन गर्ने निकायहरूले यसलाई प्रमाणित पनि गरिसकेका छन्।

यो सम्पूर्ण योजनाको पछाडि रुसी माफियासँग काम गरेका एकजना व्यक्ति छन्। तपाईंले गएर यसबारे अनुसन्धान गर्नुपर्छ; त्यहाँ ‘अफसोर कम्पनी’ हरू र विभिन्न नामहरूसहितको एउटा ठूलो सञ्जाल छ। ऊर्जामन्त्री आफैँले यसबापत १ करोड २० लाख डलर (१२ मिलियन डलर) अर्थात् करिब १० प्रतिशत रकम पाएका थिए। सामान्यतया, जसले यस्तो योजना बनाउन मद्दत गर्छ, उसलाई १० प्रतिशत कमिसन दिइन्छ। त्यसोभए बाँकी ९० प्रतिशत पैसा कहाँ छ त? मुख्य प्रश्न यही हो ।

म अचम्ममा परेको छु कि जेलेन्स्कीको सरकारका अन्य मानिसहरू पश्चिमा मुलुकहरूमा आएर अङ्ग्रेजीमा यो वास्तविकता किन भनिरहेका छैनन्? किन त्यस्तो भएको होला? उनीहरूले किन यसो नगरेका होलान् ?

किनभने मानिसहरू निकै डराएका छन्।

उनीहरू के कुरासँग डराएका छन्?

नेटफ्लिक्समा एउटा शृङ्खला छ- ‘हाउ टु बिकम अ टाइरेन्ट’ (तानाशाह कसरी बन्ने)। एकजना सरकारी अधिकारीले मेरोमा आएर ‘मैले त्यो सिरिज हेरेँ, अहिले हाम्रो देशमा दुरुस्तै त्यही भइरहेको छ’ नभनेसम्म मलाई यसबारे थाहा नै थिएन। यो त यो ठूलो युद्ध सुरु हुनुभन्दा अघिको कुरा थियो।

अहिले त्यहाँ सबैजना त्रसित छन्; जेलेन्स्कीको (नियन्त्रण र दमनको) कुनै सीमा छैन, मुख्य समस्या नै यही हो। म आज यहाँ आएर कुरा गरिरहेकी छु किनभने मलाई थाहा छ कि उहाँ अहिले इतिहासकै कमजोर मोडमा हुनुहुन्छ। मलाई यो पनि राम्रोसँग थाहा छ कि उहाँको आफ्नै सरकार र शक्ति-संरचना (भर्टिकल अफ पावर) भित्रैका धेरै मानिसहरू अब शान्ति चाहन्छन्।

मेरो उद्देश्य उहाँमाथि हिलो छ्याप्ने वा अपमान गर्ने मात्र होइन; म यहाँ उभिएकी छु किनभने म पनि मेरो देशमा शान्ति चाहन्छु। तर यी व्यक्तिले शान्तिका लागि जस्तोसुकै सर्त अघि सारे पनि वास्तवमा केवल युद्ध लम्ब्याउन र पश्चिमाहरूबाट थप पैसा कुम्ल्याउनका लागि हरबखत आफ्नो अडान परिवर्तन गरिरहनेछन्। किनभने यो युद्ध समाप्त हुनु भनेको जेलेन्स्कीका लागि राजनीतिक आत्महत्या जस्तै हो।

मैले बुझेँ। तपाईंलाई के लाग्छ, यदि उहाँको बस चल्थ्यो भने तपाईंले यी कुराहरू सार्वजनिक गरेबापत उहाँले तपाईंलाई के सजाय दिनुहुन्थ्यो होला ?

हेर्नुस्, म आफ्नो जीवनको सबैभन्दा ठूलो जोखिम मोलिरहेकी छु। यो अन्तर्वार्ता बाहिर आएपछि म अब कहिल्यै युक्रेन फर्कन सक्दिनँ। मलाई राम्रोसँग थाहा छ कि त्यहाँ मानिसहरूले कस्ता-कस्ता धम्की पाइरहेका छन्।

अझै सम्झने हो भने, एक महिनाअघि मात्र इटालीको मिलानमा एकजना बैंकर रहस्यमय रूपमा झ्यालबाट ‘खसेका’ थिए, जसको अनुसन्धान अहिले इटाली सरकारले गरिरहेको छ। तर त्यहाँ एउटा यस्तो घटना पनि घटेको थियो जसमा संसार कसैको ध्यान नै गएन। सन् २०२३ को सेप्टेम्बरमा जब जेलेन्स्की राष्ट्रपति बाइडेनलाई भेट्न अमेरिका जाँदै हुनुहुन्थ्यो, ठ्याक्कै त्यही बेला एकजना व्यक्तिको रहस्यमय मृत्यु भयो। ती व्यक्ति मेरो गृहक्षेत्र खेरसनका पूर्व गभर्नर थिए ।

सामान्यतया क्षेत्रीय गभर्नरहरू निकै धनी, प्रभावशाली, स्थानीय रूपमा सफल र शक्तिशाली मानिसहरू हुन्छन्। तर त्यस्ता व्यक्तिले अचानक एउटा ग्यारेजको पछाडि विष खाएर ‘आत्महत्या’ गर्नु निकै शङ्कास्पद र अनौठो कुरा हो । यसबारे मैले सुरक्षा निकायको उच्च पदमा रहेका र भित्री कुरा थाहा पाउने एकजना ‘डिप इन्साइडर’ सँग कुरा गरेकी थिएँ। उनले मलाई यो मृत्यु सामान्य नभएको खुलासा गरे ।

वास्तवमा, ती पूर्व गभर्नरले नेपथ्यमा रुसीहरूसँग वार्ता गरिरहेका थिए र उनले सोझै येर्माकबाट आदेशहरू पाउने गर्थे। म उनीहरूबीच कुरा गराउने त्यो बिचौलिया (मिडलम्यान) लाई पनि व्यक्तिगत रूपमा चिन्छु। जब रुसी सेनाले खेरसन कब्जा गरिरहेको थियो, ती गभर्नरले यताको जानकारी उता र उताको जानकारी यता ओसारपसार गरिरहेका थिए। तर अचम्मको कुरा, जब जेलेन्स्की बाइडेनलाई भेट्न अमेरिका प्रस्थान गर्नुहुन्छ, ठीक त्यही बेला ती गभर्नरले ग्यारेजको पछाडि आत्महत्या गर्छन्। पछि सुरक्षा निकायले उनी ‘डिप्रेसन’ (मानसिक तनाव) मा रहेका कारण आत्महत्या गरेको भन्दै सजिलो प्रस्टीकरण दियो ।

उनी डिप्रेसनमा थिए ?

हो, उनी डिप्रेसनमा थिए रे। एकजना प्रख्यात धनी व्यक्ति, शक्तिशाली व्यक्ति, पूर्व गभर्नर- जो अचानक डिप्रेसनमा पर्छन् र ग्यारेजको पछाडि गएर विष खाने निर्णय गर्छन्। मेरो भनाइको मतलब, यी कुराहरू कुनै पनि कोणबाट मेल खाँदैनन्।

अहँ, बिल्कुलै मिल्दैन। त्यसोभए जेलेन्स्कीको सरकारमा काम गर्ने मानिसहरूलाई यदि उनीहरूले उहाँको आलोचना गरे भने, आफूलाई मारिन वा जेल हाल्न सकिन्छ भन्ने डर लाग्छ ?

हो, मारिन वा जेल हाल्न सकिन्छ। मैले तपाईंलाई भर्खरै ती सांसदको उदाहरण दिएँ, तर त्यहाँ यस्ता धेरै मानिसहरू छन् जो वर्षौँदेखि जेलमा सडिरहेका छन् र सरकारी वकिलहरूले उनीहरूमाथि लागेको आरोप अहिलेसम्म प्रमाणित गर्न सकेका छैनन्। उनीहरूमाथि पनि रुससँग साँठगाँठ गरेको भन्दै देशद्रोहकै आरोप लगाइएको छ।

अनि त्यो सजाय केवल आलोचना गरेबापत मात्र हो? यो त एउटा राजनीतिक प्रतिशोधको लडाइँ मात्र भयो, अरू केही होइन। युक्रेनका जेलहरू कस्ता छन् नि ?

ओहो, त्यहाँका जेलहरू एकदमै डरलाग्दा र अमानवीय छन्। सानो र एउटै ठाउँमा कोचाकोच गरेर धेरै मानिसहरूलाई राखिन्छ। हालै मात्र त्यहाँ विभिन्न सरुवा रोगहरू फैलिरहेको समाचार बाहिर आएको थियो। जेलभित्र अत्यधिक जाडो हुन्छ र खानाको गुणस्तर एकदमै खराब छ। त्यो बस्नका लागि एउटा भयानक र दुरुह ठाउँ हो। यो कुनै अमेरिकी जेल जस्तो व्यवस्थित छैन; यो त निकै त्रासदीपूर्ण ठाउँ हो।

त्यसोभए युक्रेनीहरू जेल पर्ने वा मारिने डरले बोल्न सक्दैनन्। तर पश्चिमी सञ्चारमाध्यमहरू चाहिँ किन नबोलेका होलान् जस्तो लाग्छ तपाईंलाई ?

म के भन्न चाहन्छु भने, युक्रेनमा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अवस्था साँच्चै नै खराब छ। तर मलाई लाग्छ जब डोनाल्ड ट्रम्प दोस्रो कार्यकालका लागि सत्तामा आए, त्यसपछि स्थितिमा केही सुधार देखियो किनभने अहिले पहिलेभन्दा धेरै समाचारहरू बाहिर आउन थालेका छन्। केही पत्रकारहरूलाई सजायस्वरूप फ्रन्टलाइनमा पठाइएको वा उनीहरूमाथि भौतिक आक्रमण भएका घटनाहरूका बावजुद पनि भित्री सामग्रीहरू बिस्तारै बाहिर आइरहेकै छन्।

जब यो कठ्याङ्ग्रिने जाडो सुरु भयो- एउटा यस्तो भयानक जाडो जहाँ सर्वसाधारण मानिसहरू बिजुली र पानीविना आफ्नै घरभित्र कठ्याङ्ग्रिन बाध्य थिए- त्यतिबेला युक्रेनी इन्स्टाग्राममा एक किसिमको डिजिटल क्रान्ति नै सुरु भयो। म तपाईंलाई अहिले इन्स्टाग्राममा निकै भाइरल भइरहेका धेरै ट्रेन्डहरूमध्ये केवल दुईवटा उदाहरण दिन चाहन्छु, जसले युक्रेनी नागरिकहरू जेलेन्स्कीको शासनमा कतिसम्म कष्ट भोगिरहेका छन् र उहाँका कदमहरूलाई उनीहरूले पटक्कै समर्थन गर्दैनन् भन्ने कुरा छर्लङ्ग पार्छ।

पहिलो ट्रेन्ड के छ भने, मानिसहरूले जेलेन्स्कीका भाषणहरू सङ्ग्रहित गरिएका किताबहरू आफ्नो ‘फायरप्लेस’ (आगो ताप्ने ठाउँ) मा झोस्दै र जलाउँदै भनिरहेका छन्, ‘अन्ततः हामीले चाल पायौँ कि हामीलाई यी किताबहरू किन चाहिएका रहेछन् (यसले कम्तीमा जिउ त ततायो)।’

दोस्रो कुरा राजनीतिक रूपमा अलिकति अमर्यादित (पोलिटिकल्ली इनकरेक्ट) देखिन सक्छ- र म यो प्रसङ्गका लागि पहिले नै माफी चाहन्छु, ठीक छ?- तर म युक्रेनीहरूले यस्तो निराशाजनक परिस्थितिमा व्यक्त गरिरहेको ‘डार्क ह्युमर’ (दुःखद परिस्थितिमा गरिने कडा व्यङ्ग्य) लाई प्रस्ट पार्न यो भन्दै छु। एउटा भिडियोमा एकजना चालकले पार्किङ स्थलमा अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि आरक्षित गरिएको ठाउँमा आफ्नो गाडी पार्क गरिरहेको हुन्छ। अर्को व्यक्ति हातमा मोबाइल लिएर भिडियो खिच्दै आउँछ र सोध्छ, ‘तपाईंले अपाङ्गता भएका व्यक्तिको ठाउँमा किन गाडी पार्क गर्नुभयो?’ अनि त्यो चालकले बडो गम्भीर भएर जवाफ दिन्छ, ‘किनभने म आगामी चुनावमा दोस्रो पटक पनि जेलेन्स्कीलाई नै भोट दिनेछु ।’

तपाईंको मतलब मानसिक रूपमा अपाङ्ग ?

हजुर, बिल्कुल। त्यसैले त यी कुराहरू अहिले ठूला ट्रेन्ड बनेका छन्। यो कुनै एक वा दुईवटा सामान्य ‘रिल्स’ मात्र होइनन्; यी यस्ता ट्रेन्ड हुन् जुन यतिबेला व्यापक रूपमा भाइरल भइरहेका छन्। यो वास्तवमा त्यहाँका आम नागरिकहरूले चिच्याएर आफ्नो आवाज सुनाउन खोजेको एउटा माध्यम हो, जसको अर्थ हुन्छ: ‘हामी पूर्ण रूपमा निराश भइसकेका छौँ, कृपया अब यो युद्ध रोक्नुहोस्, यो बकवास बन्द गर्नुहोस् र यो निरंकुशता (अटोक्रेसी) अन्त्य गर्नुहोस्।’

अहिले आएर यो युद्ध लड्नुको कुनै औचित्य नै बाँकी छैन; यो बिल्कुलै अर्थहीन छ। त्यहाँका सर्वसाधारणले यो लडाइँको सबै उद्देश्य र औचित्य गुमाइसकेका छन्।

यदि यो युद्ध नेटोमा सामेल हुनका लागि वा नेटोको विस्तार रोक्नका लागि भइरहेको हो भने, अहिलेको अवस्थामा युक्रेन नेटोमा सामेल हुने कुनै सम्भावना नै छैन। यदि रुसी राष्ट्रपति पुटिनले यो युद्ध जेलेन्स्कीका विरुद्ध लडिरहेका हुन् भने, वास्तवमा जेलेन्स्की नै यो युद्धबाट सबैभन्दा बढी फाइदा लिने मुख्य लाभग्राही हुनुहुन्छ। यदि यो युद्ध आफ्नो गुमेको भूभाग फिर्ता ल्याउनका लागि हो भने, हामीले विगत तीन वर्षदेखि लगातार आफ्नै भूभागहरू गुमाइरहेका छौँ। अनि यदि यो युद्ध लोकतन्त्र रक्षाका लागि हो भनिन्छ भने, अहिले हाम्रो देशमा लोकतन्त्र भन्ने चिज कतै बाँकी नै छैन।

युद्धको अग्रपङ्क्ति (फ्रन्टलाइन) क्षेत्रमा खटिएका मानिसहरू सुन्दै आङ जिरिङ्ग हुने डरलाग्दा कुराहरू सुनाउँछन्। त्यहाँका एकजना व्यक्तिले मलाई भनेका थिए, ‘मलाई पत्तै छैन कि हामी आखिर केका लागि र कोसँग लडिरहेका छौँ। अहिले युक्रेन र रुसबीच के नै फरक बाँकी छ र? त्यहाँ पनि निरंकुश शासन छ र यहाँ पनि उस्तै निरंकुशता छ। अहिले हाम्रो देशमा लोकतान्त्रिक भन्न लायक केही पनि छैन।’

त्यसोभए यो लडाइँ आखिर केका लागि भइरहेको छ त? यो कुरा म एक्लैले मात्र भनिरहेकी छैन; युक्रेनका विभिन्न क्षेत्र र वर्गका मानिसहरूले यही आवाज उठाइरहेका छन्। मलाई के लाग्छ भने, राष्ट्रपति जेलेन्स्कीसँग सन् २०२२ मा यो विनाशकारी युद्ध समाप्त गर्ने दुई-दुईवटा ठूला अवसरहरू थिए। दुईवटा स्पष्ट अवसरहरू।

तर अहिले उहाँ के दाबी गर्नुहुन्छ भने, ९० प्रतिशत युक्रेनीहरूले डोनबास क्षेत्र रुसलाई सुम्पेको कुरामा आफूलाई कहिल्यै माफ गर्ने छैनन्। उहाँले यस्ता हचुवा तथ्याङ्कहरू कहाँबाट ल्याउनुहुन्छ? वास्तविकतामा त्यस्तो कुनै आधिकारिक सर्वेक्षण वा तथ्याङ्क नै छैन। यसबारे मैले स्वयम् ती मानिसहरूसँग कुरा गरेकी थिएँ, जसले सन् २०२२ मा टर्कीको इस्तानबुलमा भएको शान्ति वार्तामा युक्रेनको तर्फबाट आधिकारिक प्रतिनिधित्व गरेका थिए।

हो, ती प्रख्यात वार्ताहरू जहाँ उनीहरू सहमतिको निकै नजिक पुगेका थिए ।

ओहो, ती वार्ताहरू त लगभग टुङ्गिसकेका थिए। मलाई विस्तृत रूपमा बताइएअनुसार उनीहरू हरेक बुँदामा सहमत भइसकेका थिए। अझ महत्त्वपूर्ण कुरा त के भने, वार्तामा सहभागीहरूका अनुसार जेलेन्स्की व्यक्तिगत रूपमै भूभाग सुम्पिन (दिन) समेत मञ्जुर भइसकेका थिए।

म त्यो सुन्दा स्तब्ध भएकी थिएँ; त्यो मेरा लागि एउटा झट्का दिने समाचार थियो। मैले अचम्म मान्दै सोधेँ, ‘साँच्चै? उहाँले त्यसो गर्न तयार हुनुभएको हो र?’ अनि ती व्यक्तिले मलाई भने, ‘पक्कै पनि, उहाँ यसमा राजी हुनुहुन्छ किनभने यसले युद्धको भयानक त्रासदीलाई रोक्नेछ।’ त्यतिबेला उहाँ भूभाग छाड्न सहमत हुनुको एउटै कारण युद्ध समाप्त गर्नु थियो। तर अहिले उहाँ तिनै लाखौँ दर्शकको अगाडि उभिएर भन्दै हुनुहुन्छ, ‘म डोनबास कुनै पनि हालतमा दिन सक्दिनँ।’ हेर्नुस्, उहाँको भनाइ र गराइमा कुनै एकरूपता छैन। उहाँ आफ्नो अनुकूलताअनुसार हरबखत अडान फेरिरहनुहुन्छ।

त्यस्तै, दोस्रो पटक जब उहाँले युद्ध समाप्त गर्न सक्नुहुन्थ्यो- र राष्ट्रपतिको कार्यालयले उहाँले अब युद्ध रोक्नुहुनेछ भन्ने ठोस योजनासमेत बनाइसकेको थियो- त्यो सन् २०२२ को अन्त्यतिरको कुरा हो। पछि मैले न्युयोर्क टाइम्समा पढेँ, जसले मेरो भित्री बुझाइ र सूचनालाई पनि पुष्टि गर्‍यो।

वास्तवमा बाइडेन प्रशासनले त्यो युद्धलाई रोक्नुको सट्टा निरन्तरता दिने योजना अघि बढाउने निर्णय गर्‍यो। ती मिस्टर ब्लिन्केन (अमेरिकी विदेशमन्त्री) थिए, जसले युक्रेनलाई युद्धमा होम्न सल्लाह दिइरहेका थिए। हामीले यो युद्ध कुनै पनि हालतमा जित्न सक्दैनौँ भन्ने स्पष्ट प्रमाणहरू हुँदाहुँदै पनि उनीहरूले ‘यदि युक्रेन लड्न चाहन्छ भने लड्नुपर्छ’ भन्दै युद्धको आगो दन्काइरहे।

पक्कै पनि सक्दैन ।

तपाईंलाई थाहा छ, यहाँ अर्को एउटा पाटो पनि छ- जेलेन्स्कीको कदम वा नीतिको विरुद्धमा बोलिने हरेक कुरालाई सिधै ‘रुस-समर्थक’ को बिल्ला भिराइन्छ। अनि अहिले यो बोरिस जोनसनको प्रसङ्ग पनि बाहिर आएको छ।

बोरिस जोनसन जेलेन्स्कीका निकै मिल्ने साथी हुन्। उनी एक खराब मान्छे हुन् ।

त्यसोभए, एकपटक बुचाको घटनालाई सम्झनुहोस्। बुचा किभ क्षेत्रको एउटा सानो सहर हो, जसलाई सुरुमा रुसी सेनाले कब्जा गरेको थियो र त्यहाँ धेरै भयानक घटनाहरू तथा सर्वसाधारणको मृत्यु भएको थियो। सन् २०२२ को अप्रिल ४ मा बुचा रुसी कब्जाबाट मुक्त भएपछि जेलेन्स्की आफैँ त्यहाँ जानुभएको थियो। मलाई अझै याद छ, उहाँ पत्रकारहरूको अगाडि उभिँदा उहाँको अनुहारमा निकै भयानक र स्तब्ध भाव थियो। त्यहाँ छरिएका शवहरू देख्दा उहाँ गहिरो पीडाबाट गुज्रिनुभएको जस्तो देखिन्थ्यो। तर त्यतिबेलै उहाँलाई ‘के तपाईं रुससँगको वार्ता अझै जारी राख्नुहुन्छ?’ भनी सोधिएको प्रश्नमा उहाँले भन्नुभएको थियो, ‘हो, हो, म वार्ता जारी राख्नेछु।’ त्यो भनाइ क्यामेरामा प्रस्ट रूपमा रेकर्ड छ। अर्थात्, त्यतिबेलासम्म उहाँ वार्ताकै पक्षमा हुनुहुन्थ्यो।

उनीहरूबिच डोनबास, भाषाको विवाद लगायत धेरै विषयहरूमा लगभग सहमति भइसकेको थियो- उनीहरू हरेक कुरामा मञ्जुर थिए। तर त्यसको लगत्तै बोरिस जोनसन (तत्कालीन बेलायती प्रधानमन्त्री) किभ आए। अहिले पश्चिमाहरू यसलाई ‘पुटिनको झूट’ भन्छन्, तर वास्तवमा यो कथा रुसीहरूले नभएर स्वयम् युक्रेनी अधिकारीहरूले नै बाहिर ल्याएका हुन्। देशमा शान्ति ल्याउन अहोरात्र प्रयास गरिरहेका युक्रेनी वार्ताकारहरूलाई राम्रोसँग थाहा थियो कि बोरिस जोनसनले नै जेलेन्स्कीको त्यो निर्णयलाई प्रभावित पारेका थिए।

त्यतिबेला जेलेन्स्कीलाई पश्चिमाहरूका तर्फबाट सबै कुराको वाचा गरियो- हतियार, अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव, ख्याति र ठूलो सहयोग। उनलाई विश्वास दिलाइयो कि यदि उनी रुससँग लडिरहे भने इतिहासमा एक महान् नायक (हिरो) बन्नेछन्। जेलेन्स्कीलाई चाहिएको पनि ठ्याक्कै त्यही थियो। उहाँलाई देशका आम जनताको कुनै वास्ता छैन; उहाँलाई केवल सत्तामा टिकिरहने र इतिहासको पानामा एउटा हिरो बन्ने कुराको मात्र स्वार्थ छ।

त्यसैले मलाई लाग्छ, उहाँसँग युद्ध समाप्त गर्ने दुईवटा स्पष्ट क्षणहरू थिए, तर उहाँले ती अवसरलाई लत्याएर ‘वार अफ एट्रिसन’ (एकअर्कालाई थकाएर वा गलाएर जित्ने दीर्घकालीन युद्ध) रोज्नुभयो। मलाई थाहा छैन, केवल साढे २ करोड जनसङ्ख्या भएको युक्रेनले १४ करोड जनसङ्ख्या भएको विशाल रुससँग कसरी गलाउने युद्ध लड्न र जित्न सक्छ? त्यो पनि यस्तो रुस, जसले यो युद्ध लड्नका लागि कतैबाट ऋणसमेत लिएको छैन; जबकि युक्रेनको विदेशी ऋण अहिले यसको कुल गार्हस्थ उत्पादन (जीडीपी) को १०० प्रतिशत पुगिसकेको छ।

रुसले अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्धहरूको बाबजुद पनि आफ्ना उत्पादनहरू संसारभर बेचिरहेको छ, जबकि युक्रेनसँग अहिले कुनै खुला बजार अर्थतन्त्र नै बाँकी छैन। मेरो भनाइको सीधा अर्थ के हो भने, रुस सामरिक र आर्थिक रूपमा युक्रेनभन्दा यति धेरै ठूलो छ कि युक्रेनले सैन्य बलका आधारमा यो युद्ध कहिल्यै जित्न सक्दैनथ्यो। रुस धेरै नै शक्तिशाली छ।

हो, पक्कै पनि हराउन सक्दैन। तपाईंलाई थाहा छ, न्युयोर्क टाइम्सले सन् २०२३ मा एउटा सनसनीपूर्ण समाचार लेखेको थियो, जसको शीर्षक थियो– ‘युक्रेनले मानिस र भूभागमध्ये एउटा छान्नुपर्नेछ‘। र वास्तविकतामा हामी अहिले त्यही छनोटको सामना गरिरहेका छौँ, जहाँ हाम्रा नेताले मानिसहरूलाई भन्दा भूभागलाई बढी प्राथमिकता दिइरहनुभएको छ।

मेरो भनाइको मतलब, हेर्नुस्– म पूर्वी युरोपको राजनीति वा भूगोलको कुनै ठूलो विशेषज्ञ त होइन, तर मसँग विकिपिडिया त छ। मैले दुवै देशको जमिनको क्षेत्रफल, जनसङ्ख्या र औद्योगिक क्षमता मात्र सरसरती हेरेँ… युक्रेनले रुसलाई जमिनको लडाइँमा कहिल्यै हराउन सक्दैन भन्ने कुरा थाहा पाउन कुनै ठूलो विद्वान् भइरहनु पर्दैन, यो त सुरुदेखि नै ऐना जस्तै छर्लङ्ग थियो। मलाई त यसै कुरामा अचम्म लाग्छ।

मलाई लाग्छ यो सत्य जेलेन्स्की स्वयंका लागि पनि उत्तिकै स्पष्ट छ, तर उहाँ आफैँ यस युद्धको बलमा फस्टाइरहनुभएको छ, उहाँको शक्ति टिकेको छ। यस्तो अवस्थामा उहाँले यो युद्धलाई किन समाप्त गर्नुहुन्थ्यो र?

खैर, कम्तीमा यसले उहाँकै देशलाई पूर्ण रूपमा नष्ट गरिरहेको छ भन्ने सोचेर त रोक्नुपर्ने हो।

मलाई लाग्दैन उहाँ देश र जनताका बारेमा अलिकति पनि सोच्नुहुन्छ। सन् २०२४ को कुरा हो, म रुस र युक्रेनको स्थितिलाई निकै गहिरो गरी बुझ्ने एकजना धेरै चतुर व्यक्तिसँग कुरा गर्दै थिएँ। उनी पहिले विभिन्न देशका राष्ट्रपतिहरूका सल्लाहकार रहिसकेका थिए र संयोगले उनी अमेरिकी नागरिक हुन्। उनले मलाई ढुक्क हुँदै भनेका थिए, ‘जेलेन्स्कीले २०२४ को अन्त्यसम्ममा यो युद्ध पक्कै समाप्त गर्नेछन्।’ तर मैले तुरुन्तै जवाफ दिएँ, ‘अहँ, उहाँले कुनै पनि हालतमा त्यसो गर्नुहुनेछैन।’

त्यसपछि उनले अचम्म मान्दै सोधे, ‘किन र? उनले लगातार आफ्ना भूभागहरू गुमाइरहेका छन्। यदि युद्ध रोकेनन् भने रुसीहरू निप्रोपेट्रोभस्क र सुमी जस्ता अन्य रणनीतिक क्षेत्रहरूमा पनि कब्जा जमाउँदै अघि बढ्नेछन्।’ उनले सम्भावित जोखिमका रूपमा ती सबै क्षेत्रहरूको नाम लिए, तर मैले फेरि दोहोर्‍याएँ, ‘तपाईंले भनेका यी कुराहरू जेलेन्स्कीका लागि युद्ध रोक्ने कारण बन्नै सक्दैनन्।’

ती अमेरिकी सल्लाहकारले मेरो कुराको अन्तर्य बुझ्न सकेनन् र जिद्दी गर्दै भनिरहे, ‘तर किन? तिमीहरूले आफ्नो भूमि गुमाउँदैछौ र युद्ध जारी राखे अझ धेरै गुमाउनेछौ।’

त्यसपछि मैले उनलाई स्पष्ट पार्दै भनेँ- उहाँ (जेलेन्स्की) को सोच्ने तरिका आम मानिसको जस्तो छैन। उहाँ आफ्नो त्यो भव्य र सुनौलो कार्यालयको झ्यालबाट बाहिर जे देख्नुहुन्छ, सिङ्गो जीवन र देशको अवस्था पनि त्यस्तै सुन्दर छ भन्ने कल्पना गर्नुहुन्छ। ती व्यक्तिले फेरि प्रश्न गरे, ‘ठीक छ, तर देशको धराशायी बन्दै गएको अर्थतन्त्रलाई त हेर्नुपर्‍यो नि…’ मैले भनेँ, ‘त्यो पनि उहाँका लागि युद्ध रोक्ने कारण होइन।’ उनी फेरि भन्छन्, ‘तर दिनहुँ मरिरहेका जनता नि…’ म भन्छु, ‘त्यो त झन् उहाँका लागि कुनै कारण नै होइन।’

अन्तिममा हैरान हुँदै ती व्यक्तिले सोधे, ‘त्यसोभए कुनै न कुनै यस्तो बिन्दु त आउला नि, जहाँ उनले रुसीहरूले यो युद्ध जितिसकेका छन् भन्ने कुरा महसुस गर्नेछन्? सायद त्यतिबेला, जब रुसी सैनिकहरू हतियारसहित सोझै उनको कार्यालयभित्रै आइपुग्नेछन्।’ अनि मैले हाँस्दै भनेँ, ‘हो, ठीक भन्नुभयो, ठ्याक्कै त्यही बिन्दुमा पुगेपछि मात्र उहाँले वास्तविक परिस्थितिलाई बुझ्नुहुनेछ।’

त्यसोभए सुन्दा यस्तो लाग्छ कि उहाँलाई युक्रेनको त्यति धेरै वास्ता छैन।

उहाँलाई कहिल्यै वास्ता थिएन। उहाँलाई जनताको कहिल्यै वास्ता थिएन, मुख्य कुरा नै यही हो। मैले यहाँ आफ्ना व्यक्तिगत बुझाइहरू भन्दा पनि बढी तथ्यहरू प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेकी छु- मलाई लाग्छ मैले तपाईंलाई बताएका कुराहरू निकै डरलाग्दा छन्- तर उहाँ वास्तवमै त्यस्तै व्यक्ति हुनुहुन्छ। हामी अनलाइनमा गएर यी तथ्यहरू सजिलै जाँच गर्न सक्छौँ।

म्युनिख सुरक्षा सम्मेलनमा जेलेन्स्कीले युद्धविराम नै शान्ति, वार्ता र चुनावका लागि प्रमुख सर्त हो भनेर जोड दिनुभयो। रुस युद्धविरामको विपक्षमा छ भन्ने स्पष्ट रूपमा जान्दाजान्दै उहाँ युद्धविरामकै लागि दबाब दिइरहनुहुन्छ। यो ठ्याक्कै नेटोको जस्तै कथा भएन र? यदि तपाईंले अनलाइन गएर सन् २०२४ को सेप्टेम्बरमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको महासभामा उहाँले दिएको भाषण हेर्नुभयो भने, उहाँले कुनै पनि युद्धविराम सम्भव नभएको र युक्रेनलाई युद्धविरामका लागि भन्नु गैरजिम्मेवारीपूर्ण हुने दाबी गरिरहनुभएको थियो। उहाँको तर्क थियो कि युद्धविरामले द्वन्द्वलाई सधैँका लागि ‘स्थिर द्वन्द्व’ (फ्रोेजन कन्फ्लिक्ट) तर्फ डोर्‍याउनेछ। उहाँ सधैँ युद्धविरामको विरुद्धमा बोलिरहनुभएको थियो।

दोस्रो कुरा: सन् २०२४ को जुनमा एउटा शान्ति शिखर सम्मेलन भएको थियो, जहाँ युक्रेनले जेलेन्स्कीको शान्ति सूत्र (पिस फर्मुला) प्रस्तुत गरेको थियो। त्यहाँ विश्वका विभिन्न देशहरूबाट १६० प्रतिनिधिमण्डलहरू सहभागी थिए र म साँच्चै विश्वास गर्छु कि ती प्रतिनिधिमण्डलहरू वास्तविक शान्तिका बारेमा छलफल गर्न चाहन्थे। त्यहाँ ऊर्जा सुरक्षा, युद्धबाट प्रभावित बालबालिकाको फिर्ती र अन्य मानवीय कुराहरूका बारेमा छलफल भएको थियो।

त्यतिबेला आयोजक स्विजरल्यान्डले रुसी प्रतिनिधिमण्डल, सायद भ्लादिमिर पुटिनलाई नै पनि आमन्त्रण गर्न सुझाव दिएको थियो। तर जेलेन्स्कीको राष्ट्रपतिको कार्यालय यसको कडा विपक्षमा उभियो। उनीहरूले रुस वा पुटिनसँग कुरा गर्नु नैतिक रूपमा असम्भव छ भन्दै एउटा ठूलो मिडिया अभियान नै चलाए- ‘हामीले केवल दबाब दिनुपर्छ, कुनै वार्ता हुँदैन।’

के तपाईंले यहाँ खेल देख्नुभयो ? एकातिर उहाँ अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा शान्तिको सूत्र प्रस्तुत गर्दै हुनुहुन्थ्यो, ठ्याक्कै त्यही समयमा युक्रेनी सेनाले रुसको कुर्स्क क्षेत्रमा भित्री सैन्य कारबाहीको योजना बुनिरहेको थियो। तपाईं कसरी विश्वसामु शान्तिको प्रस्ताव राख्न सक्नुहुन्छ र त्यही बेला रुसी भूमिमा आक्रमण गर्ने योजना बनाउनुहुन्छ? यी कुराहरू एकदमै बाझिने खालका र विरोधाभासपूर्ण छन्।

त्यसपछि, उहाँको शान्ति सूत्र जसमा उहाँले एउटा कुराको प्रस्ताव गर्नुभयो, त्यसको लगत्तै उहाँले एउटा ‘विजय योजना’ (भिक्ट्री प्लान) ल्याउनुभयो, जसमा बिल्कुलै फरक कुराहरू प्रस्तुत गरिएका थिए। अनि सन् २०२४ को नोभेम्बरमा उहाँले भन्नुभयो कि यदि युक्रेन सरकारको नियन्त्रणमा रहेको बाँकी भूभागलाई मात्रै भए पनि नेटोमा समावेश गरिन्छ भने, उहाँ केही भूभागहरूलाई अस्थायी रूपमा रुसकै कब्जामा रहन दिन सहमत हुनुहुनेछ। अनि अचम्मको कुरा, त्यसको केही दिनमै उहाँले आफ्नो भनाइलाई गलत तरिकाले व्याख्या गरिएको भन्दै खण्डन गर्नुभयो।

मैले उहाँले यो युद्ध समाप्त गर्ने पूर्वसर्तहरू कसरी क्षणक्षणमा परिवर्तन गरिरहनुभएको छ भनेर तपाईंलाई धेरै उदाहरणहरू दिइरहेकी छु, किनभने उहाँ यो युद्ध समाप्त गर्नै चाहनुहुन्न। मेरो भित्री जानकारीअनुसार मैले करिब सातवटा त्यस्ता प्रयासहरू गनेकी छु, जहाँ उहाँले युद्ध समाप्त गर्न विभिन्न मध्यस्थकर्ताहरू र विभिन्न देशहरूको प्रयोग गर्नुभयो। उहाँले ती मध्यस्थकर्ता, ती देश र ती अन्तर्राष्ट्रिय नेताहरूलाई वार्ता सुरु गर्ने र सर्तहरूमा सहमत हुने ठूलो वाचा गर्नुभयो, तर उहाँले सधैँ झूट मात्र बोलिरहनुभयो।

म उहाँलाई कुनै छुट दिइरहेको छैन र जेलेन्स्कीको बचाउमा बहाना बनाइरहेको पनि छैन। तर युक्रेनको अवस्था हेर्ने हो भने, कुल गार्हस्थ उत्पादन (जीडीपी) को तुलनामा १०० प्रतिशत ऋण छ र औद्योगिक क्षमता एकदमै सीमित छ। पश्चिमा सहायताविना युक्रेनले यो युद्ध लड्नै सक्दैन, यो कुरा त स्पष्ट नै छ। अनि यो युद्धको सम्पूर्ण खर्च फ्रान्स, बेलायत र अमेरिका जस्ता देशहरूले बेहोरिरहेका छन्। त्यसोभए पश्चिमा देशहरू चाहिँ किन यो युद्धलाई निरन्तरता दिन चाहन्छन् त?

स्पष्ट रूपमा उनीहरू यो युद्ध जारी नै रहोस् भन्ने चाहन्छन्। यो तपाईंको निकै राम्रो प्रश्न हो। खुलस्त भन्नुपर्दा, मलाई डोनाल्ड ट्रम्पको टोलीले अघि सारेको दृष्टिकोण र योजना धेरै रचनात्मक लाग्छ। जे भए पनि, बाह्य सहायताविना युक्रेन जोगिन सम्भव थिएन।

तर सहायता गर्ने दुईवटा पाटा हुन्छन्- एउटा कुरा व्यवसाय बढाउन, रोजगारी सिर्जना गर्न, कर तिर्न र देशको अर्थतन्त्र सुधार्नका लागि लगानीको ठोस योजना बनाएर पैसा दिनु हो; अनि अर्को कुरा चाहिँ केवल युद्धको आगो दन्काइराख्नका लागि मात्र पैसा दिइरहनु हो। मलाई के लाग्छ भने, पश्चिमा सरकारहरूले यस युद्धमा यति धेरै पैसा बगाइसकेका छन् कि उनीहरूमध्ये केही अब पछाडि हट्नै नसक्ने गरी फसेका छन्।

आफ्नो देशमा राजनीतिक साख र रेटिङ खस्कने डरले उनीहरूले युक्रेनको एकजना तानाशाहलाई अन्धाधुन्ध पैसा बाँडिरहेका थियौँ भनेर जनतासामु स्वीकार गर्नै सक्दैनन्। कतिपय युरोपेली अधिकारीहरूले त युक्रेनी सांसदहरूलाई ‘भ्रष्टाचारका कारण युक्रेनले उनीहरूलाई समेत कमजोर बनाइरहेको’ भन्दै असन्तुष्टि पोखिरहेका थिए।

अहिले आम युक्रेनीहरू पश्चिमाहरूसँग बिन्ती गरिरहेका छन्: ‘कृपया, अब त आफ्नो आँखा खोल्नुहोस् र हामीलाई यो विनाशकारी युद्ध रोक्न मद्दत गर्नुहोस्।’ यो तपाईंहरूको राजनीतिक रेटिङ जोगाउने खेल मात्र होइन; यहाँ युक्रेनका निर्दोष मानिसहरूले आफ्नो रगतले त्यसको मूल्य तिरिरहेका छन्। यो त बिल्कुलै क्रूर वास्तविकता हो।

तर सुन्दा यस्तो लाग्छ कि जबसम्म जेलेन्स्की त्यहाँ हुनुहुन्छ, त्यो सम्भव हुनेछैन। युद्ध समाप्त हुनेछैन जबसम्म–

मलाई पूर्ण विश्वास छ कि उहाँले यो युद्ध आफैँ समाप्त गर्नुहुनेछैन। सुन्दा यस्तो लाग्छ कि यदि युद्ध समाप्त गर्ने सातवटा प्रयासहरू भइसकेका छन् र उहाँको एक मात्र अडान युद्ध जारी रहनुपर्छ भन्ने मात्र छ भने, उहाँ स्पष्ट रूपमा युद्ध समाप्त गर्ने व्यक्ति हुनुहुन्न। त्यसोभए मुख्य प्रश्न यो हो कि जेलेन्स्कीलाई कसरी बाहिर निकाल्ने त?

त्यो एउटा निकै राम्रो प्रश्न हो, तर यसको जवाफ दिने सही व्यक्ति म होइन। त्यहाँ चुनावहरू पनि भइरहेका छैनन्, त्यसैले…

वास्तवमा हामी यहाँ एउटा कानुनी जाल (लीगल ट्र्याप) मा फसेका छौँ। पछिल्लो पटक उहाँले चुनाव गराउने योजना बनाउँदा, वास्तवमा उहाँ मार्सल ल (सैनिक शासन) हटाउन चाहनुहुन्थ्यो र केवल एक चरणको मात्र चुनाव गराउन चाहनुहुन्थ्यो, ताकि उहाँले नतिजालाई सहजै आफ्नो पक्षमा पार्न (म्यानुफ्याक्चर गर्न) सक्नुहोस्। यो युक्रेनको एउटा धेरै भरपर्दो सञ्चारमाध्यममा छापिएको अनुसन्धानमूलक लेख हो; जहाँ पत्रकारहरूले राष्ट्रपतिको कार्यालय र संसद्का भित्री मानिसहरूसँग कुरा गरेर यो खुलासा गरेका थिए।

अर्को एउटा मात्र उदाहरण हेर्नुस्: म्युनिख सुरक्षा सम्मेलन भइरहेको बेला जेलेन्स्कीले हङ्गेरीका प्रधानमन्त्री मिस्टर ओर्बानमाथि कडा आलोचना गर्दै सार्वजनिक रूपमै आक्रमण गर्नुभयो। यो कति चाखलाग्दो र उदेकलाग्दो छ- म यहाँ यति धेरै नराम्रा कुराहरू भनिरहेकी छु र मलाई यसबारे धेरै नराम्रो पनि लागिरहेको छ- तर यदि तपाईं एक विवेकी व्यक्ति हुनुहुन्छ भने, यसबारे ठन्डा दिमागले सोच्नुहोस्। युक्रेनका नेता, संसारका सबै नेताहरूको अगाडि उभिएर, एकजना युरोपेली राष्ट्रप्रमुखमाथि लगातार प्रहार गरिरहनुभएको छ। जबकि ठीक एक हप्तामै, तिनै युरोपेली नेताले युक्रेनका लागि ९० अर्ब डलर (९० बिलियन डलर) को ऋण स्वीकृतिको पक्षमा मतदान गर्नुपर्ने थियो।

परिणामस्वरूप, स्पष्ट रूपमा ओर्बानले त्यो सबै सहयोग रोकिदिए र अहिले सबैले ओर्बानमाथि नै औँला ठड्याइरहेका छन् कि ‘ओर्बान कति खराब छन्।’ सायद उनी खराब होलान्; म यहाँ ओर्बानको बचाउ गरिरहेकी छैन। तर यदि तपाईं एउटा जिम्मेवार देशको नेता हुनुहुन्छ भने, तपाईं कसरी त्यस्तो व्यक्तिमाथि अन्धाधुन्ध आक्रमण गर्न सक्नुहुन्छ, जसबाट तपाईंलाई ९० अर्ब डलरको ऋणका लागि समर्थन चाहिन्छ र जसको सहयोगविना युक्रेन एक कदम पनि अगाडि बढ्नै सक्दैन?

त्यो धेरै राम्रो प्रश्न हो, र मैले उहाँलाई डोनाल्ड ट्रम्पमाथि पनि त्यसै गरी खनिएको देखेको छु।

सबैलाई सुरक्षा निकायले पालैपालो उठाएर केरकार गर्‍यो। त्यस्तै, एकजना प्रख्यात ब्लगरलाई त यतिसम्म मानसिक र भौतिक धम्की दिइयो कि उनले आफ्नो ज्यान जोगाउन देश नै छोडेर भाग्नुपर्‍यो। अहिले युक्रेनमा जुनसुकै सामान्य कथा वा आलोचनालाई पनि सुरक्षा निकायले सजिलै राष्ट्रद्रोह र देशद्रोहको कथा बनाइदिन सक्छ

बिल्कुल। के म आफ्नो कुरा पूरा गर्न सक्छु? मुख्य कुरा के हो भने, हालै चर्किएको विवाद एउटा तेल पाइपलाइनको बारेमा हो। हङ्गेरीले युक्रेनको भूमि हुँदै रुसी तेल पाइरहेको थियो र हालै त्यो पाइपलाइन क्षतिग्रस्त भएको छ। जेलेन्स्कीले यस विषयमा संसारका अगाडि एउटा यस्तो ठूलो नाटक मञ्चन गर्नुभयो- मानौँ उहाँ रुसी तेल, रुसी ग्यास र रुसी ऊर्जाको विरुद्धमा एक्लै लडिरहेको कुनै साहसी र महानायक हुनुहुन्छ।

तर पर्दापछाडिको वास्तविकता के छ भने, युक्रेनले प्राविधिक स्तरमा आफैँ भित्रभित्रै त्यो पाइपलाइनको मर्मत गरिरहेको छ। युरोपेली आयोगले हामीलाई सकेसम्म चाँडो त्यो पाइपलाइन मर्मत गर्न दबाब दिइरहेको छ र युक्रेनले पनि युरोपेली आयोगलाई आश्वस्त पार्दै स्पष्टीकरण पठाइरहेको छ: ‘मर्मत कार्य सम्पन्न हुन केही समय त लाग्नेछ, तर त्यतिन्जेल ऊर्जा सङ्कट नआओस् भन्नका लागि हामी तपाईंहरूलाई अर्को वैकल्पिक पाइपलाइन उपलब्ध गराइरहेका छौँ।’

त्यसोभए नेपथ्यमा काम त उनीहरूकै सर्तअनुसार भइरहेकै छ नि, होइन र ? तर जेलेन्स्की भने आफ्नो दिमागमा र मिडियाको अगाडि अर्कै कुराको सस्तो नाटक गरिरहनुभएको छ।

अनि अर्को एउटा निकै महत्त्वपूर्ण क्षण: के तपाईंलाई थाहा छ, गत वर्ष सबैभन्दा धेरै रुसी ऊर्जा उत्पादनहरू (जसमा रुसी एलएनजी पनि पर्छ, जुन रुसले जर्मनीलाई बेच्ने गर्छ) किन्ने देश हङ्गेरी नभएर फ्रान्स थियो? त्यसोभए जेलेन्स्की हङ्गेरीका प्रधानमन्त्रीमाथि त्यसरी खनिँदा फ्रान्सका राष्ट्रपति म्याक्रोनको विरुद्धमा चाहिँ किन एक शब्द पनि बोल्नुहुन्न ? म यो खेल पटक्कै बुझ्न सक्दिनँ।

खैर, यो एउटा निकै राम्रो प्रश्न हो; मलाई यसबारे राम्रोसँग थाहा छ। अनि डोनाल्ड ट्रम्प… म त्यो ओभल अफिसको घटना हेरिरहेको थिएँ। मेरो लागि यो दृश्य निकै पीडादायी थियो।

हरेकपटक जब म मेरो एक्स (ट्विटर) मा युद्धले क्षतविक्षत र भत्किएका युक्रेनी सहरहरूका भिडियोहरू पोस्ट गर्छु, हरेकपटक मसँग जेलेन्स्कीको यो भनाइ दिमागमा आउँछ: ‘हामीसँग सुन्दर सहरहरू छन्, आएर हेर्नुहोस्।‘ म सोच्छु, तपाईं यी भग्नावशेष र खण्डहरहरूलाई कसरी सुन्दर सहर भन्न सक्नुहुन्छ ?

मुख्य कुरा के हो भने, जेलेन्स्कीलाई नजिकबाट चिन्ने धेरै मानिसहरूले उहाँको स्वभाव र अवस्थालाई यसरी चित्रण गर्छन्– उग्र (हिस्टेरिकल) व्यवहार, आफ्ना भावनाहरूमा पटक्कै नियन्त्रण नहुनु र आफूलाई सही प्रमाणित गर्न हरदम छलकपटपूर्ण (म्यानुपुलेटिभ) प्रयास गरिरहनु। जेलेन्स्की वास्तवमै यस्तै हुनुहुन्छ र उहाँ हरबखत यस्तै देखिनुहुन्छ। के उहाँ लागुऔषध प्रयोगकर्ता हुनुहुन्छ ?

यो त्यहाँका सबैलाई थाहा भएको एउटा खुला रहस्य (ओपन सेक्रेट) जस्तै हो। कुरा के हो भने, मैले उहाँलाई आफैँले आफ्नो आँखाअगाडि लागुऔषध लिइरहेको त कहिल्यै देखेकी छैन।

तर, मेरो किताब लेख्ने क्रममा मैले यस्ता धेरै मानिसहरूलाई भेटेँ, जसले उहाँलाई विभिन्न क्लबहरूमा लागुऔषध लिइरहेको देखेको कुरा पुष्टि गरे। एकजना व्यक्तिले त उहाँलाई सन् २०२१ मै लागुऔषध लिइरहेको अवस्थामा भेटेका थिए। मैले उहाँको पुरानो संजाल ‘क्वार्टल ९५’ का लागि लागुऔषध ओसारपसार गर्ने आपूर्तिकर्ता (सप्लायर) को हो भन्ने कुरासमेत पत्ता लगाएकी थिएँ र मैले ती व्यक्तिलाई व्यक्तिगत रूपमै भेटेकी पनि छु।

तपाईंले जेलेन्स्कीको लागुऔषध व्यापारी (ड्रग डिलर) लाई भेट्नुभयो?

म उसलाई सोझै लागुऔषध व्यापारी त भनिरहेकी छैन; ऊ वास्तवमा ‘क्वार्टल ९५’ को एकजना मान्छे हो। ‘क्वार्टल ९५’ जेलेन्स्कीको आफ्नै मनोरञ्जन कम्पनी हो, उहाँ कलाक्षेत्रबाटै राजनीतिमा आउनुभएको हो र उहाँ एक अभिनेता हुनुहुन्छ। तर त्यो मान्छेलाई भेट्दा उसको आँखा र हाउभाउ एकदमै अनौठो र शङ्कास्पद देखिन्थ्यो।

के जेलेन्स्की कोकिन प्रयोग गर्नुहुन्छ?

फेरि पनि म दोहोर्‍याउँछु, मैले उहाँले लागुऔषध लिएको आफ्नै आँखाले त देखेकी छैन। तर युक्रेनको भित्री वृत्तमा रहेका यी सबै मानिसहरू कोकिनकै बारेमा कुरा गरिरहेका हुन्छन्।

अर्को एउटा पाटो हेर्नुस्: हरेकपटक जब हामी कुनै महत्त्वपूर्ण अन्तर्वार्ताको तयारी गरिरहेका हुन्थ्यौँ, म पत्रकार को हो, राष्ट्रपतिले के-के कुरा बोल्नुपर्छ, के-कस्तो सन्देश प्रवाह गर्ने र सम्भावित प्रश्नहरू के-के छन् भनेर विस्तृत रूपमा टिपोट (नोटहरू) लिएर उहाँकोमा जान्थेँ। स्पष्ट भन्नुपर्दा, उहाँलाई लामो कुरा पढ्न कत्ति पनि मन पर्दैनथ्यो। सामान्यतया उहाँले केही बेर तपाईंका कुरा सुन्ने प्रयास गर्नुहुन्थ्यो र त्यसपछि अचानक बाथरुम छिरेर १५ मिनेट जति बिताउनुहुन्थ्यो।

म तपाईंलाई एउटा वास्तविक कुरा भन्दै छु- उहाँ बाथरुमबाट निस्कँदा म सधैँ छक्क पर्थेँ, किनभने उहाँ बिल्कुलै फरक मान्छे बनेर बाहिर आउनुहुन्थ्यो, सधैँ एउटा नयाँ मान्छे जस्तो। बाथरुम जानुअघि तपाईं उहाँलाई कुनै विषयमा ‘ब्रिफिङ’ गरिरहनुभएको हुन्थ्यो, तर त्यहाँ १५ मिनेट बिताएर फर्किएपछि उहाँ लगातार नाक सुँघ्दै (sniffing), पूर्ण रूपमा ऊर्जायुक्त, अत्यधिक सक्रिय र जे पनि बोल्न तयार भएर निस्कनुहुन्थ्यो।

म आफूले प्रत्यक्ष नदेखेको कुरामा दाबी गर्न चाहन्नँ, तर मैले थुप्रै विशेषज्ञ डाक्टरहरू, उहाँसँग विगतमा विभिन्न क्लबहरूमा समय बिताएका मानिसहरू र उहाँलाई २०-२५ वर्षदेखि नजिकबाट चिन्ने पुराना साथीहरूसँग कुरा गरेकी छु, र उनीहरू सबैजना स्पष्ट रूपमा भन्छन् कि उहाँ नियमित कोकिन प्रयोगकर्ता हुनुहुन्छ।

यति मात्र होइन, मलाई थाहा छैन तपाईंलाई यो कुरा सम्झना छ कि छैन, उहाँको राष्ट्रपतीय चुनावी अभियानकै क्रममा पनि उहाँमाथि कोकिन प्रयोगकर्ता भएको गम्भीर आरोप लागेको थियो। त्यही भएर उहाँले तत्कालीन राष्ट्रपति एवं आफ्ना राजनीतिक प्रतिद्वन्द्वी पेट्रो पोरोसेन्कोलाई आफू लागुऔषध प्रयोगकर्ता नभएको प्रमाणित गर्न संयुक्त रूपमा लागुऔषध परीक्षण (ड्रग टेस्ट) को खुला चुनौती दिनुभएको थियो।

तर उहाँ परीक्षणका लागि आफ्नै एकजना मिल्ने साथीको निजी क्लिनिकमा जानुभयो। पछि जब ल्याब रिपोर्ट सार्वजनिक गरियो, त्यतिबेला त्यो परीक्षण रिपोर्टमा उहाँले रगत र युरिनको नमुना (स्याम्पल) दिएको वास्तविक मितिभन्दा बिल्कुलै फरक मिति उल्लेख गरिएको भेटियो। त्यतिबेला युक्रेनमा यो एउटा निकै ठूलो काण्ड बनेको थियो। मेरो भनाइको अर्थ के हो भने, उहाँमाथि लागुऔषध प्रयोगको यो आरोप युक्रेनमा सबैतिर व्याप्त छ।

लामो समयदेखि ?

हो, निकै लामो समयदेखि। अनि उहाँको त्यो व्यवहार साँच्चै नै निकै अनौठो देखिन्छ। यस्ता धेरै सङ्केतहरू छन् जसले स्पष्ट रूपमा यतैतिर औँल्याउँछन्, तर मैले व्यक्तिगत रूपमा भने त्यो दृश्य देखेकी छैन।

यद्यपि, मैले क्वार्टल ९५ बाट उहाँलाई कोकिन आपूर्ति गर्ने भनिएका ती व्यक्तिसँग कुरा गरेकी छु। ती व्यक्तिलाई मैले मेरो किताबको अनुसन्धानका क्रममा नभएर सोझै राष्ट्रपतिको कार्यालयमै भेटेकी थिएँ। त्यतिबेला मलाई कोकिन आपूर्तिको यो भित्री खेलबारे केही थाहा थिएन, तर म उसको हाउभाउ र अनौठो व्यवहार देखेर निकै अचम्ममा परेकी थिएँ। उसका आँखाहरू अस्वाभाविक रूपमा चम्किरहेका थिए, ऊ बिनाकारण निकै खुसी देखिन्थ्यो तर उसको शारीरिक गतिविधि भने निकै सुस्त थियो। ऊ त्यहाँ यस्ता द्विअर्थी ठट्टाहरू गरिरहेको थियो जुन मैले पटक्कै बुझ्न सकिनँ। मलाई लाग्यो, यो कस्तो अनौठो र रहस्यमय मान्छे हो। मलाई यो पनि थाहा थिएन कि ऊ त्यहाँ के कामले आएको थियो, किनभने राष्ट्रपतिको कार्यालयमा उसको कुनै आधिकारिक पद वा जिम्मेवारी नै थिएन; ऊ केवल त्यसै भित्रभित्रै घुमिरहेको हुन्थ्यो।

जेलेन्स्कीकी श्रीमती चाहिँ कस्ती छिन् नि?

तपाईंलाई थाहा छ, उनलाई नजिकबाट चिन्ने धेरै मानिसहरू उनको निकै सम्मान गर्छन्। धेरैको भनाइ के छ भने, जेलेन्स्कीको जीवनमा हरेक उतारचढावका बीच सधैँ बलियोसँग साथ दिने उनी मात्र एउटी सच्चा मान्छे थिइन्।

वास्तवमा उनी जेलेन्स्की दोस्रो कार्यकालका लागि फेरि राष्ट्रपति चुनावमा उठून् भन्ने पटक्कै चाहँदैनथिइन्; उनले यो कुरा विगतमा सार्वजनिक रूपमै मिडियाका अगाडि भनेकी पनि हुन्। तर मलाई लाग्छ, बदलिँदो परिस्थितिसँगै अहिले उनी पनि धेरै परिवर्तन भइसकेकी छिन्। जेलेन्स्कीमाथि पहिले जस्तो उनको सकारात्मक प्रभाव र नियन्त्रण थियो, त्यो अहिले पनि बाँकी छ कि छैन भन्नेमा मलाई ठूलो शङ्का छ।

त्यसको अर्को कारण के हो भने, जेलेन्स्कीले कहिल्यै पनि महिलाहरू पुरुष सरह समान रूपमा महत्त्वपूर्ण हुन्छन् भनेर सोच्नुभएन। उहाँ आफ्नी श्रीमतीको माया र सम्मान त गर्नुहुन्छ, तर उनलाई हरेक निर्णयमा आफ्नो वास्तविक बराबर (इक्वल) हिस्सेदार मानेर होइन, यदि तपाईंले मेरो कुराको अन्तर्य बुझ्नुभयो भने।

म बुझ्दै छु।

एकपटक म एउटा निकै अनौठो स्थितिमा परेकी थिएँ- वास्तवमा म जेलेन्स्कीसँग धेरैपटक अनौठा परिस्थितिहरूमा परेकी छु, जुन मेरा लागि सामान्य जस्तै भइसकेको थियो- तर त्यो घटना उहाँको क्वार्टल ९५ को एउटा पुराना साथी र जेलेन्स्कीसँग जोडिएको छ। त्यतिबेला हामी तीन जना मात्रै थियौँ।

कुनै प्रसङ्गमा, ती साथीले जेलेन्स्कीको विगतको एउटा यस्तो कथा सुनाउन थाल्यो जुन उसका लागि निकै रमाइलो र हाँसोको विषय थियो। कथा के थियो भने- ओलेना जेलेन्स्का (जेलेन्स्कीकी श्रीमती) जेलेन्स्कीलाई विवाहका लागि मञ्जुर गराउन लगातार आठ वर्षसम्म उहाँको पछि कुदेकी थिइन्, तर जेलेन्स्की भने निकै ‘बलियो र अडिग मान्छे’ भएकाले उनीसँग सहजै विवाह गर्न चाहनुहुन्नथ्यो। यो कुरा सुनाउँदै ती साथी जोडले हाँसिरहेको थियो र जेलेन्स्की पनि मन्द मुस्कुराउँदै त्यो कथाको मज्जा लिइरहनुभएको थियो।

म भने अचम्ममा परेँ र अहिलेसम्म पनि बुझ्न सक्दिनँ कि आफ्नी श्रीमतीको त्यसरी उपहास गरिँदा त्यसमा हाँस्नुपर्ने रमाइलो कुरा के थियो? मलाई के लाग्छ भने, जेलेन्स्का एक चतुर र समझदार महिला हुन्, तर उनलाई देशको राजनीतिमा कुनै चासो छैन र यसबारे उनलाई धेरै ज्ञान पनि छैन; उनी यसमा अलमलिन पनि चाहन्नन्। उनले जस्तोसुकै कठिन परिस्थितिमा पनि आफूलाई एउटा सामान्य ‘मानवीय’ दायराभित्र राखिराख्ने हरदोश प्रयास गरिन्, तर उनको त्यो प्रयास कतिको सफल भयो, त्यसमा म आफैँ ढुक्क छैन।

अनि, तपाईंले चाहिँ यो देश (युक्रेन) कहिले छोड्नुभएको हो नि?

युक्रेन? म यस विषयमा धेरै कुरा नगर्न नै रुचाउँछु।

ठीक छ, म बुझ्छु। म भने सन् २०२२ को त्यो भयानक समयमा देशमै बसेँ। जब रुसी सेना बुचा क्षेत्र छोडेर फर्कँदै थियो, त्यतिबेला हामी बसेको ठाउँमा भीषण गोलाबारी भएको थियो। रुसी सेनाले सोझै हाम्रो घरलाई निशाना बनाउन नसक्नु केवल हाम्रो भाग्य र संयोग मात्रै थियो। त्यही बीचमा मेरा श्रीमान् पनि युद्धको अग्रपङ्क्ति (फ्रन्टलाइन) मा जानुभयो।

हामी सन् २०२३, २०२४ को अधिकांश समय र २०२५ को सुरुवातसम्म पनि त्यहीँ युद्धकै त्रासदीबिच बस्यौँ। त्यस क्रममा राष्ट्रपतिको कार्यालय र सुरक्षा निकायका धेरै भरपर्दो स्रोतहरूले मलाई भित्री कुरा खुलाएका थिए कि जेलेन्स्कीले यो युद्ध कुनै पनि हालतमा समाप्त गर्नेवाला छैनन्। त्यहाँ बस्ने आम मानिसहरू मानसिक रूपमा पागल भइरहेका छन्; एउटा बिन्दुमा पुगेपछि त म आफैँ पनि बौलाउने स्थितिमा पुगिसकेकी थिएँ।

त्यहाँ बस्दा तपाईंलाई आफू कुनै बन्द पिँजडाभित्र कैद भए जस्तो महसुस हुन्छ। टाउकोमाथि चौबीसै घण्टा गोलाबारी र बमको वर्षा भइरहेको हुन्छ; रुसी ड्रोन वा मिसाइल आक्रमणबाट कुन क्षण आफ्नो ज्यान जान्छ, केही पत्तो हुँदैन। तर त्यस्तो भयानक परिस्थितिमा पनि तपाईं आफ्नो बचाउका लागि केही पनि गर्न सक्नुहुन्न। देशमा कुनै आर्थिक अवसरहरू बाँकी छैनन्, नागरिकको वाक स्वतन्त्रता पूर्ण रूपमा खोसिएको छ। तपाईंले देश र जनताका लागि गर्ने जुनसुकै राम्रो कामलाई पनि सत्ताले आफ्नो अनुकूलताअनुसार ‘राष्ट्रद्रोह’ को रूपमा गलत व्याख्या गरिदिन सक्छ।

अहिले सिङ्गो देश अनेकौँ प्रतिबन्ध र कठोर नियमहरूले थिचिएको छ; त्यहाँ हरेक कुरामा बन्देज लगाइएको छ। सरकारले जनतालाई नियन्त्रणमा राख्न कस्तासम्म अनौठा र अस्वाभाविक नियमहरू बनाएको छ भने- एउटा नियमअनुसार राष्ट्रिय गानको सम्मानका लागि भन्दै ठीक बिहानको ९:०० बजे सडकमा गुडिरहेका सम्पूर्ण गाडीहरू अनिवार्य रूपमा रोकिनुपर्छ। यदि तपाईं हतारमा गाडी चलाउँदै हुनुहुन्छ र घडीमा बिहानको ९ बज्यो अनि सडकमा राष्ट्रिय गान बज्न थाल्यो भने, तपाईंले जहाँको त्यहीँ गाडी ओभरटेक नगरी रोक्नैपर्छ।

त्यहाँ यतिबेला निकै अनौठो र कृत्रिम एजेन्डाहरू लाद्ने काम भइरहेको छ, जुन हेर्दा एकदमै अवास्तविक र भ्रमपूर्ण (सरेयल) देखिन्छ। कहिलेकाहीँ त म आफैँ अचम्ममा पर्छु- म त अहिलेको यो रूप बदलिएको युक्रेनलाई कतैबाट पनि चिन्नै सक्दिनँ।

सबै कुरामा प्रतिबन्ध छ। यसको अर्थ के हो?

उहाँले प्रतिबन्धहरूलाई कुन रूपमा हतियार बनाउनुहुन्छ भने- देशमा मानिसहरूलाई ‘क्यान्सिल’ (बहिष्कार) गर्ने, कलाकार, चर्च, कवि र लेखकहरूलाई सिध्याउने एउटा डरलाग्दो संस्कृति नै विकास गर्नुभएको छ। जसलाई उहाँले कुनै न कुनै रूपमा रुससँग जोड्न सक्नुहुन्छ, उसलाई सिधै खारेज गरिन्छ। अचम्मको कुरा त, कहिलेकाहीँ त ती मानिसहरूको रुससँग कतै कुनै सम्बन्ध नै हुँदैन। यस्ता कदमले अन्ततः हामीलाई सधैँ कमजोर मात्र बनाइरहेको छ।

कतिपय अवस्थामा त इतिहासका तिनै युक्रेनी लेखक वा कलाकारहरू तारो बनिरहेका छन्, जो केवल विगतको रुसी साम्राज्य वा सोभियत सङ्घको कालखण्डमा बाँचेका थिए। यहाँ अहिले ‘क्यान्सलेसन’ को एउटा सिङ्गो साम्राज्य नै खडा गरिएको छ। उहाँले ब्लगर र पत्रकारहरूलाई व्यक्तिगत रूपमा आफैँ अघि सरेर त होइन, तर आफ्नो शक्ति र प्रवृत्ति प्रयोग गरेर मौखिक वा लिखित आदेशका भरमा सिध्याइदिनुहुन्छ।

उदाहरणका लागि, सन् २०२३ को अन्त्यतिर मैले सुरक्षा निकायका उच्च सूत्रहरूबाट थाहा पाएकी थिएँ कि जेलेन्स्कीले आफ्ना निकटतम अधिकारीहरूलाई बोलाएर सरकारको आलोचना गर्ने ब्लगरहरूविरुद्ध जुनसुकै हदसम्म गएर कडा कदम चाल्नू भन्ने स्पष्ट निर्देशन दिनुभएको थियो। त्यसको परिणाम स्वरूप सन् २०२४ को सुरुवाततिरै देशभित्र ब्लगरहरूको एउटा ठूलो ‘सफाइ अभियान’ (पर्ज) चलाइयो।

सरकारको नीतिविरुद्ध लेख्ने ब्लगरहरूलाई उनीहरूले त्यस्तो किन बोले र लेखे भनेर केरकार गर्न सीधा सुरक्षा निकाय (इन्टेलिजेन्स) मा बोलाइयो र उनीहरूलाई सिधै रुस-समर्थक भएको आरोप लगाएर जेल हाल्ने खुला धम्की दिइयो। त्यतिबेला युद्धको विरुद्धमा उभिएर ‘हामीलाई सन् १९९१ को पुरानो सिमाना चाहिँदैन, हामी केवल यो युद्ध रोक्न र शान्ति चाहन्छौँ’ भन्ने ब्लगरहरूको एउटा ठूलो समूह नै सक्रिय थियो।

ती सबैलाई सुरक्षा निकायले पालैपालो उठाएर केरकार गर्‍यो। त्यस्तै, एकजना प्रख्यात ब्लगरलाई त यतिसम्म मानसिक र भौतिक धम्की दिइयो कि उनले आफ्नो ज्यान जोगाउन देश नै छोडेर भाग्नुपर्‍यो। अहिले युक्रेनमा जुनसुकै सामान्य कथा वा आलोचनालाई पनि सुरक्षा निकायले सजिलै राष्ट्रद्रोह र देशद्रोहको कथा बनाइदिन सक्छ।

संयोग नै मान्नुपर्छ, विगत चार वर्षको अवधिमा युक्रेनमा देशद्रोहका मुद्दाहरू कैयौँ गुणाले बढेका छन्। अहिलेको शासनमा देशद्रोहको आरोप लगाउनु भनेको विरोधीलाई तह लगाउने केवल एउटा सजाय र माध्यम मात्र बनेको छ। जेलेन्स्कीका यी शैलीहरू हेर्दा उहाँ धेरै हदसम्म एउटा बोल्सेभिक शासक जस्तो देखिनुहुन्छ। यो सबै देख्दा र भोग्दा हामीले इतिहासका किताबमा पढेको क्रूर सोभियत सङ्घको कालखण्ड जस्तै महसुस हुन्छ।

त्यसोभए म प्रश्न फेरि दोहोर्‍याउँछु: के जेलेन्स्कीबाट छुटकारा पाउने कुनै उपाय छ?

तपाईंले उठायो एकदमै जायज र महत्त्वपूर्ण कुरा हो। तर यहाँ मुख्य समस्या के हो भने, यसलाई पूर्ण रूपमा कानुनी दायराभित्र रहेर कसरी गर्ने र उहाँ (जेलेन्स्की) हटेपछि उहाँको ठाउँमा विकल्पका रूपमा को आउनेछ? लोकतान्त्रिक चुनावी मैदानमा जेलेन्स्कीको विरुद्धमा खडा भएर कसले प्रतिस्पर्धा गर्नेछ र समग्रमा हामी देशभित्र भत्किएको चुनावी प्रणालीलाई कसरी पुनः स्थापित गर्न सक्छौँ?

यस्ता थुप्रै जटिल प्रश्नहरू छन् जसको अहिलेसम्म कुनै ठोस समाधान निकालिएको छैन, र मलाई त लाग्दैन कि जेलेन्स्की स्वयम् ती समस्याको समाधान होस् भन्ने चाहनुहुन्छ। त्यसैले अहिले पर्याप्त स्रोत, साधन र शक्ति भएका आम युक्रेनी तथा पश्चिमा राष्ट्रहरूका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती नै यसलाई कानुनी रूपमा कसरी सम्भव बनाउने र यो गतिरोधलाई कसरी समाप्त गर्ने भन्ने हो।

अनि तपाईंको सुरुको प्रश्न- ‘युक्रेनी नागरिक र सञ्चारमाध्यमहरू किन मौन छन्?’- भन्ने कुराको सीधा जवाफ पनि यही हो। युक्रेनका सम्पन्न र धनी मानिसहरू सरकारले आफूमाथि जुनसुकै बेला प्रतिबन्ध (स्याङ्सन्स) लगाइदिने डरमा बाँचिरहेका छन्। यो प्रतिबन्ध पनि एउटा यस्तो कानुनी हतियार हो, जुन जेलेन्स्कीले विरोधीहरूलाई तह लगाउन बडो चलाखीपूर्वक प्रयोग गर्नुहुन्छ। उहाँले आफ्नै देशका नागरिकहरूमाथि अन्धाधुन्ध प्रतिबन्ध लगाइरहनुभएको छ, जुन पूर्ण रूपमा असंवैधानिक र गैरकानुनी कदम हो।

तर कोही पनि शासकले आफ्नै देशका नागरिकहरूमाथि कसरी प्रतिबन्ध लगाउन सक्छ र?

उहाँले आफ्नै नागरिकहरूमाथि प्रतिबन्ध लगाइरहनुभएको छ, त्यो कुरा उहाँको राष्ट्रपतिको कार्यालयको आधिकारिक वेबसाइटमै सार्वजनिक रूपमा हेर्न सकिन्छ। उहाँले ती नागरिकमाथि ‘रुसका लागि गुप्तचरी वा काम गरेको’ वा त्यस्तै कुनै कपोलकल्पित र गम्भीर कारणहरू अघि सारेर प्रतिबन्धको घोषणा गरिदिनुहुन्छ।

अनि कुनै व्यक्तिमाथि त्यस्तो प्रतिबन्ध लाग्दा त्यसको परिणाम के हुन्छ त?

त्यो प्रतिबन्ध लाग्ने बित्तिकै तपाईंको सिङ्गो व्यवसाय क्षणभरमै बन्द गराइन सक्छ, तपाईंका सबै बैंक खाताहरू रोक्का (फ्रीज) हुन सक्छन्। यहाँसम्म कि युक्रेनका पूर्व राष्ट्रपतिमाथि समेत प्रतिबन्ध लगाइएको छ, त्यसैले अचेल उनी सार्वजनिक रूपमै गुनासो गर्छन् कि उनले अहिले आफ्नो कानुनी सम्पत्ति र पैसासमेत चलाउन पाइरहेका छैनन्।

तपाईंले अघि भन्नुभएको एउटा महत्त्वपूर्ण कुरामा म फेरि फर्कन चाहन्छु, जसमा मैले त्यतिबेलै थप प्रश्न गर्नुपर्ने थियो। जब तपाईंले जेलेन्स्कीका लागि काम गरिरहनुभएको थियो, त्यतिबेला उहाँले रुसी राष्ट्रपति पुटिनलाई स्पष्ट रूपमा भन्नुभएको थियो- मलाई लाग्छ तपाईंले यो सन् २०११ को कुरा हो भन्नुभयो- कि युक्रेन कहिल्यै पनि नेटोमा सामेल हुनेछैन।

तर त्यसको ठीक तीन वर्षपछि अर्थात् सन् २०२२ मा आइपुग्दा उहाँले एकाएक सिङ्गो विश्वलाई भन्न थाल्नुभयो कि युक्रेनले नेटोमा सामेल हुने पूर्ण योजना बनाइसकेको छ। जबकि त्यो योजना व्यावहारिक रूपमा असम्भव छ भनेर तपाईं आफैँले भनिसक्नुभयो। तपाईंलाई के लाग्छ, आखिर कुन कुरा वा दबाबले गर्दा उहाँको मनस्थिति यसरी शतप्रतिशत परिवर्तन भयो होला?

के कुराले परिवर्तन गर्‍यो? खैर, मलाई पक्कै थाहा छ कि उहाँ अमेरिकी प्रशासनलाई प्रभावित गर्न चाहनुहुन्थ्यो।

उहाँ साँच्चै नै चाहनुहुन्थ्यो। तर उनीहरूलाई कुन तरिकाले प्रभावित गर्ने त? उहाँ पश्चिमाहरूबाट केही न केही पाउन चाहनुहुन्थ्यो- राजनीतिक समर्थन, मित्रता वा अन्य कुनै फाइदा।

मलाई त्यो अन्तर्वार्ता अझै राम्ररी याद छ र त्यो कुन मिडियालाई दिइएको थियो भन्ने पनि सम्झना छ, जब उहाँले पहिलो पटक सार्वजनिक रूपमा भन्नुभएको थियो, ‘हामी किन नेटोमा छैनौँ?’ यो एउटा महत्त्वपूर्ण टिभी अन्तर्वार्ता थियो र म त्यतिबेला उहाँका लागि आधिकारिक बुँदा र सन्देशहरू (मेसेजहरू) तयार गरिरहेकी थिएँ। यो ‘नेटोको प्रसङ्ग’ हामीले तयार पारेका आधिकारिक बुँदाहरूमा कतै पनि उल्लेख थिएन; हामीले यसबारे पहिले कहिल्यै छलफल समेत गरेका थिएनौँ।

उहाँ अन्तर्वार्ताको कुर्सीमा बसिरहनुभएको थियो र पत्रकारले अचानक सोध्यो कि ‘तपाईंले अमेरिकी राष्ट्रपति बाइडेनलाई भेट्दा के भन्नुहुनेछ?’ अनि उहाँले आफ्नै सुरमा भनिदिनुभयो, ‘हामी किन नेटोमा छैनौँ?’ उहाँले यसो भन्नासाथ मैले हतार-हतार आफ्ना टिपोटहरू (नोट्स) हेर्न थालेँ, तर त्यहाँ नेटोको बारेमा कतै केही लेखिएको थिएन। उहाँले त्यो कुरा पूर्वतयारीविना आफैँ फ्याट्ट निकाल्नुभएको थियो।

वास्तवमा जेलेन्स्की यस्तो स्वभावको व्यक्ति हुनुहुन्छ कि, यदि कसैले उहाँको कुनै कदममा ताली बजाइदियो भने, उहाँ हौसिएर त्यही कामलाई लगातार दोहोर्‍याइरहनुहुन्छ। त्यतिबेला युक्रेनका धेरै राष्ट्रवादीहरूले उहाँको यो भनाइमा ताली बजाए र यसलाई निकै ठूलो र सकारात्मक कदम माने। उहाँले त्यो तालीको गडगडाहट सुन्नुभयो, जनताको प्रतिक्रिया देख्नुभयो, र ठ्याक्कै त्यही समयमा देशभित्र उहाँको लोकप्रियता र रेटिङ घटिरहेको अवस्थामा यो सकारात्मक प्रतिक्रिया आएकाले उहाँले त्यसैलाई मुख्य राजनीतिक एजेन्डा बनाएर जोड दिन थाल्नुभयो।

फेरि अर्को प्रसङ्ग, मैले अमेरिकी राष्ट्रपति जो बाइडेनको बारेमा लेखिएको एउटा पुस्तक पढेकी थिएँ, जहाँ सन् २०२१ मा ह्वाइट हाउसमा भएको उनीहरूको द्विपक्षीय बैठकको विस्तृत विवरण थियो। यो मैले राष्ट्रपतिको कार्यालयको काम छोडेको केही महिनापछिको कुरा हो।

त्यो बैठकमा जेलेन्स्कीले बाइडेनसँग यही नेटोको मुद्दामा निकै जिद्दी गर्नुभएको थियो। उहाँको बुझाइ के थियो भने, युक्रेन नेटोमा जान नपाउनुको एक मात्र बाधक बाइडेन हुन् र यदि बाइडेनले ‘हुन्छ’ भनिदिए भने युक्रेन तुरुन्तै नेटोको सदस्य बन्न सक्छ। उहाँ अमेरिकी टोलीको कुनै पनि व्यावहारिक तर्क वा तथ्य सुन्नै तयार हुनुहुन्थ्यो।

जब बाइडेनले युक्रेनलाई समेट्ने विषयमा नेटोका बाँकी सदस्य राष्ट्रहरूबिच कुनै आमसहमति (कन्सेन्सस) नभएको यथार्थ स्पष्ट पारे, तब यी व्यक्ति (जेलेन्स्की) ले उल्टै दाबी गर्दै भने, ‘तर नेटो त एउटा पुरानो र काम नलाग्ने (आउटडेटेड) सङ्गठन भइसकेको छ र यो अब चाँडै भत्किनेवाला छ; जर्मनी र फ्रान्सले आफैँ नेटो छोड्दै छन्।’ त्यतिबेला जेलेन्स्कीलाई भित्रैदेखि मन पराउने अमेरिकी अधिकारीहरूले समेत उहाँको यो गैरजिम्मेवारपूर्ण व्यवहारले सीमा नाघ्यो र धेरै नै अचाक्ली भयो भन्ने ठानेका थिए। जेलेन्स्कीको शैली नै यस्तै छ: उहाँ सधैँ विवाद र परिस्थितिलाई चर्काउनुहुन्छ (एस्केलेट गर्नुहुन्छ), सधैँ माग मात्र गरिरहनुहुन्छ र हरबखत आफूलाई मात्र सही प्रमाणित गर्न खोज्नुहुन्छ।

मैले विगतमा युक्रेनका दुई वा तीनजना राष्ट्रपतिहरूअन्तर्गत उच्च पदमा रहेर काम गरिसकेका एकजना अनुभवी अधिकारीसँग कुरा गरिरहेकी थिएँ। उनले यसबारे टिप्पणी गर्दै भनेका थिए कि- युक्रेनी सत्ताको शीर्ष नेतृत्वमा रहेका यी दुई जना (राष्ट्रपति जेलेन्स्की र राष्ट्रपतिको कार्यालयका प्रमुख एन्ड्री येर्माक) ठ्याक्कै ६ वर्षका ससाना केटाकेटी जस्ता छन्। उनको भनाइको व्यङ्ग्यात्मक अर्थ के थियो भने, उनीहरू सत्तामा आएको ६ वर्ष भयो, त्यसैले उनीहरू अहिलेसम्म परिपक्व हुन सकेका छैनन् र अहिले उनीहरूको बुद्धि ७ वर्षको बच्चा जति मात्र भएको छ।

मलाई आफैँलाई पनि कस्तो लाग्छ भने, उनीहरू अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा परिपक्व वयस्क जस्तो नभएर बिल्कुलै अपरिपक्व टिनेजर्स जस्तो उग्र व्यवहार गर्छन्। उनीहरूले कहिल्यै कुनै पनि विषयमा गम्भीर र जिम्मेवार बहस गरेकै छैनन्। मलाई लाग्छ, जेलेन्स्कीको दिमागमा अमेरिकी राष्ट्रपति बाइडेन निकै कमजोर छन् र नेटोको विषयमा दबाब दिएर उनलाई आफ्नो पक्षमा पार्न सकिन्छ भन्ने भ्रम थियो। वास्तविकता के हो भने, जेलेन्स्कीलाई आफ्नो सरकार कसरी चलाउने वा विश्वव्यापी कूटनीति र भूराजनीतिले कसरी काम गर्छ भन्ने कुराको ज्ञान कतै पनि छैन।

युक्रेनमा सधैँ यति धेरै अमेरिकीहरू किन हुन्छन्? अमेरिकी अधिकारीहरू सधैँ युक्रेनको बारेमा कुरा गरिरहन्छन्। युक्रेनको अपमान गर्न खोजेको त होइन, तर यो एउटा धेरै सानो देश हो। संसार धेरै ठूलो छ, तर अमेरिकी सरकार लामो समयदेखि युक्रेनमा धेरै केन्द्रित छ। त्यहाँ सधैँ पत्रकारहरू, थिंक–ट्याङ्कका मानिसहरू, अमेरिकी सेना आउने–जाने गरिरहन्थे… खासमा त्यो के थियो?

खैर, मलाई लाग्छ हामी भाग्यशाली छौँ कि त्यहाँ पत्रकारहरू छन्। तर तपाईं यसलाई सानो देश भन्नुहुन्छ, तुलनात्मक रूपमा यो ठूलो नै छ।

ओहो हो, युरोपमा त यो युरोपकै दोस्रो ठूलो देश जस्तो हो। यदि तपाईं रुसलाई गन्नुहुन्न भने, यो सबैभन्दा ठूलो हो। तर पनि मैले कहिल्यै बुझिनँ… उनीहरू त्यहाँ किन छन् भनेर तपाईंले अमेरिकीहरूलाई नै सोध्नुपर्छ। मलाई लाग्छ ‘मनी लान्ड्रिङ‘ (सम्पत्ति शुद्धीकरण) पक्कै पनि यसको एउटा प्रमुख कारण थियो। मेरो मतलब, पूर्व राष्ट्रपतिका (बाइडेनका) छोरा एउटा युक्रेनी ऊर्जा कम्पनीको बोर्डमा थिए। के तपाईंलाई त्यो थाहा थियो?

तपाईंलाई एउटा कुरा थाहा छ? हन्टर बाइडेनको बारेमा ‘न्युयोर्क टाइम्स’ मा छापिएको त्यो धेरै चर्चित लेखको सह-लेखक म नै थिएँ। त्यसपछि, आक्रोशित बनेको बाइडेन प्रशासनले ‘न्युयोर्क टाइम्स’ लाई अन्तर्वार्ता दिनै बन्द गरिदियो। मलाई लाग्छ उनीहरूको सञ्चार टोलीको त्यो एकदमै बचकाना र अपरिपक्व व्यवहार थियो।

त्यतिबेला म युक्रेनमा एउटी स्वतन्त्र पत्रकार (फ्रीलान्सर) का रूपमा मात्र काम गरिरहेकी थिएँ। यदि, त्यसपछिका छ वर्षसम्म, कुनै स्वतन्त्र पत्रकारसँग त्यस्ता संवेदनशील विषयहरूको प्रमाण भएकै कारण अमेरिकी राष्ट्रपतिले विश्वकै सबैभन्दा ठूलो सञ्चारमाध्यमलाई अन्तर्वार्ता दिन अस्वीकार गर्छन् भने, त्यो आफैँमा हास्यास्पद कुरा हो।

मलाई त्यो लेख निकै राम्रोसँग याद छ; मलाई लाग्छ त्यो केन भोगेलसँग मिलेर लेखिएको थियो। र युलिया मेन्डेल (Iuliia Mendel)- त्यो पत्रकार तपाईं नै हुनुहुन्थ्यो! त्यसैले, हाम्रा जुन दर्शक वा पाठकलाई त्यो लेखको सन्दर्भ याद छैन, के तपाईं त्यसको मुख्य सारांश बताउन सक्नुहुन्छ? त्यसमा खास के भनिएको थियो, हामीलाई विस्तृत रूपमा बताउनुहोस् न।

खैर, यो धेरै अघिको कुरा हो, तर ठीकै छ। हन्टर बाइडेनलाई युक्रेनको एउटा यस्तो ऊर्जा कम्पनीको बोर्डमा बस्न आमन्त्रण गरिएको थियो, जसको वास्तविक मालिक एक कुख्यात र ठूला धनाढ्य (ओलिगार्क) थिए। ती ओलिगार्कमाथि मनी लान्ड्रिङको गम्भीर आरोप थियो र उनी साँच्चिकै एउटा माफिया जस्तै थिए।

त्यतिबेला युक्रेनमा एकजना यस्ता महान्यायाधिवक्ता (जर्नल प्रोसिक्युटर) थिए, जसले त्यो कम्पनीविरुद्ध ११ वटा छुट्टाछुट्टै आपराधिक मुद्दाहरू दर्ता गरेर अनुसन्धान अघि बढाएका थिए। र हन्टर बाइडेनको नाम पनि त्यहीँ कतै जोडिएको थियो।

मैले ती महान्यायाधिवक्तासँग व्यक्तिगत रूपमै लामो कुरा गरेकी थिएँ र उनले मलाई भित्री कुरा खुलाउँदै भनेका थिए कि- उनले ती मुद्दाहरू त फेरि ब्युँत्याए, तर हन्टर बाइडेन अमेरिकी नागरिक र शक्तिशाली उपराष्ट्रपतिका छोरा भएका कारण उनले कानुनी कारबाहीलाई अगाडि बढाउनै सकेनन्। युक्रेनी अधिकारी भएको नाताले, हाम्रो कानुनी हैसियतले मात्र अमेरिकी नागरिकमाथि सिधै हात हाल्न सक्ने अवस्था थिएन।

तर सिङ्गो कथाको मुख्य चुरो यही थियो कि हन्टर बाइडेन विवादित पृष्ठभूमि भएको त्यो युक्रेनी कम्पनीको बोर्डमा वित्तीय फाइदाका लागि बसेका थिए। स्पष्ट रूपमा, बाइडेन प्रशासनले यो समाचार बाहिर आएको कत्ति पनि रुचाएन र त्यतिबेला अमेरिकादेखि युक्रेनसम्म एउटा ठूलो राजनीतिक स्क्यान्डल (काण्ड) मच्चियो।

मैले त एउटा पत्रकारको रूपमा केवल आफ्नो व्यावसायिक जिम्मेवारी पूरा गरेकी थिएँ: मैले महान्यायाधिवक्तासँग कुरा गरेँ, खोजमूलक प्रश्नहरू सोधेँ र युक्रेनी कानुनको अनुवाद गरेँ। मुख्य अनुसन्धानको काम केन भोगेलले गरिरहेका थिए र म यहाँबाट उनलाई स्थानीय तथ्य र सूचनाहरू जुटाएर सघाइरहेकी थिएँ। ‘न्युयोर्क टाइम्स’ आज पनि आफ्नो त्यो खोजमूलक समाचारमा पूर्ण रूपमा अडिग छ। त्यसोभए मैले आफ्नो कर्तव्य पूरा गरेको विषयमा किन नराम्रो मान्ने र?

मलाई लाग्दैन तपाईंले त्यस्तो मान्नुपर्छ। त्यो लेख बाहिर आउँदा जेलेन्स्की सरकारको प्रतिक्रिया कस्तो थियो त?

ओहो, सबैभन्दा पहिले त त्यो युक्रेनी राजनीतिका लागि एउटा सङ्क्रमणकालीन क्षण थियो। पक्कै पनि परिस्थिति निकै तरल थियो। त्यतिबेला जेलेन्स्की स्वयम्‌ले वास्तवमा धेरै प्रतिक्रिया दिनुभएन। यसले उहाँलाई भित्रभित्रै चिन्तामा भने पारेको थियो, किनभने उहाँले त्यतिबेला खास के भइरहेको छ र यसको अन्तर्राष्ट्रिय असर के हुन्छ भन्ने कुरा धेरै बुझ्नुभएको थिएन।

उहाँका निकटतम मानिसहरूले मलाई यसबारे सोधे र मैले स्पष्ट भनिदिएँ, ‘खैर, यो एउटा खोजमूलक लेख छापिएको हो; मैले यसमा भएका तथ्यहरू जाँच गरेकी छु र ‘न्युयोर्क टाइम्स’ आफ्नो समाचारमा पूर्ण रूपमा अडिग छ।’ उनीहरूलाई केवल यो काण्डले कस्तो राजनीतिक मोड लिने हो भन्ने कुराको ठूलो चिन्ता थियो। तर यो सन् २०१९ को कुरा थियो, जो बाइडेन अमेरिकाको राष्ट्रपति बन्नुभन्दा अगाडिको प्रसङ्ग। स्पष्ट भन्नुपर्दा, मलाई थाहा छ अमेरिकीहरूका लागि यो भ्रष्टाचारको एउटा निकै ठूलो र सनसनीपूर्ण कथा हो।

तर एक युक्रेनी नागरिकको नाताले, म अझै पनि यो कुरा बुझ्न सक्दिनँ कि त्यस्तो के स्वार्थ लुकेको थियो होला, जसले गर्दा बाइडेन प्रशासनले जेलेन्स्कीलाई यो विनाशकारी युद्ध यसरी निरन्तर जारी राख्न उक्साइरह्यो। म तपाईंको कुरामा सहमत छु। यसबारे खुला रूपमा कुरा गर्न अचेल निकै गाह्रो छ। किनभने जब आकाशबाट आधुनिक ड्रोनहरूले मानिसहरूको सिकार गरिरहेका हुन्छन् र जब नागरिकहरू सधैँ मृत्यु र विनाशको बिचमा बिउँझन्छन्, तब वास्तवमा पर्दापछाडि के भइरहेको छ भनेर बुझ्न झनै कठिन हुन्छ।

जब नागरिकहरू आफ्नै देशको कानुन कार्यान्वयन गर्ने निकाय र सुरक्षाकर्मीहरूबाट जोगिन लुक्नुपर्ने अवस्था छ, जब उनीहरूसँग यो चिसोमा जिउ न्यानो पार्ने कुनै साधन (हीट) छैन, बत्ती वा पानीसमेत हुँदैन, जब उनीहरूसँग बाँच्नका लागि लगभग पैसा हुँदैन र कतैबाट कुनै मद्दत पाइँदैन, अनि उनीहरूको पीडा सुनिदिने कोही हुँदैन र उनीहरू कानुनी रूपमा आफ्नो देश छोडेर कतै जान पनि सक्दैनन्- तब बुझ्नुस् कि यो एउटा यस्तो डरलाग्दो र कूटनीतिक जाल हो, जसमा सिङ्गो देश फसेको छ। यो त्रासदी विगत चार वर्षदेखि निकै ठूलो स्तरमा लगातार भइरहेको छ।

आजका दिनमा यो युद्ध रोक्न पश्चिमाहरूले प्रस्तुत गर्ने एक मात्र ओठे जवाफ भनेको ‘रुसी राष्ट्रपति पुटिन एउटा दानव हुन्’ भन्नु मात्र हो। खैर, सायद उनी होलान्; उनको सेनाले युक्रेनी भूमिमा भयानक र क्रूर कामहरू गरिरहेको छ, त्यसमा दुई मत छैन। तर मेरो मूल भनाइ के हो भने, हामीले एउटा सार्वभौम देशको रूपमा आफ्ना निर्णयहरू अब आफैँ लिन सुरु गर्नैपर्छ। हामीले कूटनीति र राजनीतिमा आफ्ना जनतालाई पहिलो प्राथमिकतामा राख्न सुरु गर्नुपर्छ।

राष्ट्रपति जेलेन्स्कीको मुखबाट मैले सुन्ने कुरा यत्ति मात्र हो, ‘हो, म आफ्ना जनताको हेरचाह गरिरहेको छु,’ तर उहाँको त्यो भनाइमा सधैँ एउटा ‘तर’ जोडिएर आउँछ। अनि त्यो ‘तर’ पछि, जनतालाई भ्रममा पार्ने थुप्रै भ्रामक र बनावटी जानकारीहरू पस्कने गरिन्छ। मलाई लाग्दैन कि राष्ट्रपति जेलेन्स्कीको सोच र कार्यशैली देशका लागि साँच्चै धेरै रचनात्मक वा फलदायी छ। मलाई त कहिलेकाहीँ लाग्छ, उहाँलाई कुनै प्रकारको गम्भीर मानसिक समस्याहरू (मेन्टल च्यालेन्जेज) छन्।

त्यसैले जब म उहाँ र अमेरिकी राष्ट्रपति बाइडेनबिचको त्यो भेटघाटको बारेमा सोच्छु- जसलाई एलेक्स थम्पसन र जेक ट्यापर जस्ता वरिष्ठ अमेरिकी पत्रकारहरूले पहिले नै मानसिक रूपमा कमजोर भइसकेको प्रमाणित गरिसकेका थिए- तब म अचम्ममा पर्छु। म सोच्न बाध्य हुन्छु: यो संसार आखिर कहाँ आइपुग्यो, जहाँ एकातिर मानसिक रूपमा अस्थिर र समस्याग्रस्त देखिएको एउटा नेता र अर्कोतिर उस्तै समस्या भएको व्यक्ति मिलेर ४ करोड जनसङ्ख्या भएको एउटा सिङ्गो जीवन्त राष्ट्रको भाग्य र भविष्यको फैसला गरिरहेका छन् ?

यस्तै अदूरदर्शी नेतृत्वका कारण मलाई लाग्छ युक्रेन अहिले लोप हुने सँघारमा पुगेको छ। हामीसँग अहिले ‘ब्रेन ड्रेन’ (उच्च बौद्धिक प्रतिभा पलायन) को निकै ठूलो समस्या छ र भविष्यका लागि ठूलो जनसाङ्ख्यिकीय संकट पनि छन् । के तपाईंलाई एउटा ऐतिहासिक तथ्य थाहा छ? मानव इतिहासमै अन्तरिक्षमा पुग्ने पहिलो व्यक्ति, युरी गागारिनलाई अन्तरिक्षमा पठाउने त्यो ऐतिहासिक अन्तरिक्ष कार्यक्रमको नेतृत्व र योजना वास्तवमा एकजना युक्रेनी वैज्ञानिकले नै बनाएका थिए !

तर आजको तीतो यथार्थ हेर्नुस्, अहिले खार्किभ क्षेत्रका शरणार्थी शिविर वा बङ्करहरूमा कक्षा चारमा पढ्ने साना बालबालिकाहरू सामान्य कुरा पनि राम्ररी पढ्न र लेख्न सक्दैनन्। मेरो गौरवशाली राष्ट्रको यसरी तीव्र रूपमा पतन भइरहेको छ। त्यसैले यस मामलामा अब कुनै ‘तर’ वा ‘यदि’ भन्ने सर्त चल्नै सक्दैन। या त तपाईं देशका जनताको ज्यानलाई प्राथमिकता दिनुहुन्छ, या त दिनुहुन्न। यो बिल्कुलै अनुचित र निरर्थक युद्धलाई उचित ठहराउन पश्चिमाहरूले धेरै कूटनीतिक सर्त र बहानाहरू प्रयोग गरिरहेका छन्; किनभने यो उनीहरूको आफ्नै देश होइन र यहाँका सोझा जनता मरे पनि उनीहरूलाई वास्तवमा कुनै वास्ता छैन। यो पूर्ण रूपमा दुष्टताको पराकाष्ठा हो।

म योभन्दा बढी सहमत हुनै सक्दिनँ। धेरै युक्रेनीहरूले पहिले नै यो तीतो यथार्थलाई स्वीकार गरिसकेका छन्। र फेरि पनि, यदि म कतै गलत छु भने मलाई सच्याउनुहोस्– म यहाँ कुनै पनि हालतमा पुटिनका कदमहरूलाई सही ठहराइरहेको छैन, म तपाईंको कुरामा पूर्ण सहमत छु। कुरा यत्ति हो कि, ‘ऊ एउटा दानव हो, क्रूर हो‘ भनेर ओठे मन्त्र जस्तै चौबीसै घण्टा दोहोर्‍याइरहनाले मात्र जमिनी परिस्थितिलाई सुधार्न वा युद्ध रोक्न कत्ति पनि मद्दत गर्दैन।

अहँ, गर्दैन। म पनि तपाईंको यस कुरामा शतप्रतिशत सहमत छु।

यो त ठ्याक्कै कस्तो भयो भने– वासिङ्टनका अधिकारीहरूले हामीलाई ‘इरानले अबको तीन हप्ताभित्रै परमाणु हतियार बनाउँदैछ‘ भनेर विगत २५ वर्षदेखि लगातार भनिरहेजस्तै हो। एउटा निश्चित बिन्दुमा पुगेपछि, मानिसहरूलाई यस्ता राजनीतिक कुरा र प्रोपोगान्डामा कत्ति पनि विश्वास लाग्न छोड्छ।

त्यसैले, तपाईंले यस अन्तर्वार्ताको अन्त्यमा रुसी नागरिकहरू र विशेष गरी भ्लादिमिर पुटिनलाई सम्बोधन गर्दै सोझै रुसी भाषामै एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिनका लागि आग्रह गर्नुभएको थियो। पक्कै पनि, म रुसी भाषा बुझ्न त सक्दिनँ, तर तपाईंले आज यस अन्तर्वार्तामार्फत हामीलाई– अर्थात् सिङ्गो अमेरिकालाई– सत्य उजागर गरेर एउटा ठूलो गुन लगाउनुभएको छ, सेवा गर्नुभएको छ। त्यसैले म रुसी राष्ट्रपतिसँग सीधै उनकै भाषामा आफ्ना कुरा राख्ने यो विशेष अवसर तपाईंलाई दिन चाहन्छु।

तपाईंलाई धेरै-धेरै धन्यवाद। पक्कै पनि, म आफ्ना कुरा राख्नेछु। वास्तवमा मेरा लागि यो निकै भावुक र संवेदनशील क्षण हो। के म सोझै क्यामरा त्यता हेरेर बोलूँ? (क्यामरातर्फ हेर्दै बडो गम्भीर मुद्रामा रुसी भाषामा बोल्छिन्: ‘युक्रेन शान्तिको पक्षमा छ। भ्रम र प्रोपोगान्डा फैलाउन बन्द गर्नुहोस्। रुसको सेना… यो विनाशकारी युद्ध तुरुन्तै रोक्नुहोस्।‘)

मलाई थाहा छैन उनले (पुटिनले) मेरो यो व्यक्तिगत पुकार र कुरा सुन्नेछन् वा सुन्ने छैनन्। तर तपाईंलाई थाहा छ, आज यस विषयमा कुरा गर्दा म अस्वाभाविक रूपमा यति धेरै रोइनँ, यसका लागि म आभारी छु। सामान्यतया आफ्नै देश र युद्धको यो भयानक अवस्थाका बारेमा कुरा गर्दा म धेरै भावुक हुन्छु र मेरा आँसु रोकिँदैनन्।

खैर, तपाईंले आज यहाँ आएर जुन साहस देखाउनुभयो र यति धेरै तथ्यहरू उजागर गर्नुभयो, म त्यसको हृदयदेखि नै उच्च कदर गर्छु। मलाई पूर्ण आशा छ कि यो महत्त्वपूर्ण अन्तर्वार्तालाई विश्वभरका धेरैभन्दा धेरै मानिसहरूले हेर्नेछन् र युक्रेनको वास्तविक अवस्था बुझ्नेछन्।

मलाई यो प्लेटफर्म दिनुभएकोमा र यसरी खुलेर आफ्ना कुरा राख्न दिनुभएकोमा तपाईंलाई फेरि पनि धेरै-धेरै धन्यवाद। आज यो अन्तर्वार्ता दिइसकेपछि मलाई भित्रैदेखि यस्तो लागिरहेको छ कि मैले आफ्नो मनमा वर्षौँदेखि गुम्सिएको एउटा ठूलो र भारी बोझ अन्ततः बिसाएँ।

मलाई लाग्थ्यो, देशमा भइरहेको यो अत्याचार र विनाशका विरुद्ध मेरो यो मौनता कतै यस युद्धलाई अझ बढावा दिनका लागि एउटा मौन योगदान त बनिरहेको थिएन ? तर अहिले यो संवाद सकिएपछि मलाई वास्तविक सन्तुष्टि मिलिरहेको छ कि मैले आज संसारसामु सत्य ओकलेर साँच्चै नै केही वास्तविक, अर्थपूर्ण र राम्रो काम गरेँ। धन्यवाद।