च्याब्रुङको तालमा धड्किँदै लिम्बु पहिचान (तस्वीरहरू)

४ असोज, धनकुटा । पूर्वी पहाडका लिम्बु बस्तीमा चाडपर्व वा कुनै शुभकार्य सुरु हुँदा सुनिने परिचित धुन हो– च्याब्रुङ । काँधमा भिरेर बजाइने यो बाजाको तालसँगै युवादेखि वृद्धसम्म सामूहिक रूपमा नाच्न थाल्छन् ।

च्याब्रुङ, अर्थात् ‘केलाङ’, लिम्बु समुदायको मौलिक सांस्कृतिक बाजा हो । उत्सव, शुभकार्य, विवाह, उधौली–उभौली, चासोक तङ्नामलगायतका अवसरमा यसको प्रयोग गर्ने परम्परा छ । च्याब्रुङको धुनसँग जोडिएको केलाङ नृत्य पनि लिम्बु समुदायको सांस्कृतिक पहिचानको महत्वपूर्ण हिस्सा मानिन्छ ।

पुस्तौँदेखि अभ्यास हुँदै आएको च्याब्रुङ केवल मनोरञ्जनको साधनमा सीमित छैन । यसमा समुदायको सांस्कृतिक स्मृति, सामूहिकता र प्रकृतिसँगको सम्बन्धसमेत जोडिएको लिम्बु समुदायका जानकारहरू बताउँछन् ।

प्रकृतिको लयसँग जोडिएको मान्यता

च्याब्रुङको उत्पत्तिबारे विभिन्न मौखिक तथा सांस्कृतिक मान्यता पाइन्छन् । यसको उत्पत्तिलाई प्रकृति र त्यसका चालढालसँग जोडेर व्याख्या गर्ने परम्परा पनि लिम्बु समुदायमा रहेको स्थानीय कमल तिगेला बताउँछन् ।

लिम्बु समुदायका पुर्खाले वरिपरिको प्रकृति, चराचुरुङ्गी तथा वन्यजन्तुको चालढालबाट प्रेरणा लिएर सांस्कृतिक अभ्यास विकास गरेको विश्वास पाइन्छ। केलाङ नृत्यमा पनि विभिन्न जीवजन्तु तथा चराचुरुङ्गीका चालढाल झल्काउने शैली प्रयोग हुने गरेको जानकारहरू बताउँछन् ।

तर च्याब्रुङको उत्पत्तिबारे एउटै लिखित र सर्वमान्य ऐतिहासिक प्रमाण भने भेटिँदैन । त्यसैले यसको उत्पत्तिसम्बन्धी दाबीलाई मौखिक परम्परा र सांस्कृतिक व्याख्याका रूपमा बुझ्नुपर्ने देखिन्छ । च्याब्रुङको सांस्कृतिक महत्व भने पुस्तौँदेखि व्यवहारमा अभ्यास हुँदै आएको परम्पराले निरन्तरता दिएको छ ।

च्याब्रुङ दुईतर्फ छालाले कसिएको ढोलजस्तो तालबाजा हो । यसको बनोट र बजाउने शैलीबारे सांस्कृतिक संस्थाहरूले समेत लिम्बु समुदायको मौलिक बाजाका रूपमा उल्लेख गरेका छन् ।

अवसरअनुसार फरक हुन्छ ताल

च्याब्रुङ बजाउने र त्यसमा गरिने नृत्यको शैली सबै अवसरमा एउटै हुँदैन । अवसर र सांस्कृतिक प्रस्तुतिअनुसार ताल, लय र नृत्यको स्वरूप फरक–फरक हुने गरेको जानकारहरू बताउँछन् ।

च्याब्रुङको तालमा समूहमा नाच्ने परम्परा छ । सहभागीहरू गोलाकार, अर्धवृत्ताकार वा पङ्क्तिबद्ध भएर एउटै लयमा पाइला चाल्छन् । हातखुट्टाको गति, शरीरको हाउभाउ र सामूहिक चालले केलाङ नृत्यलाई आकर्षक बनाउने गरेको पाइन्छ ।

लिम्बु समुदायका जानकार काजीमान आङ्खेवाका अनुसार च्याब्रुङले मानिसलाई एउटै ठाउँमा भेला गराउने र सामुदायिक सम्बन्ध बलियो बनाउने कामसमेत गर्छ । ‘च्याब्रुङ बज्दा सबै उमेरका मानिस एकै ठाउँमा जम्मा हुन्छन्,’ उनी भन्छन्, ‘यसले आपसी आत्मीयता र सांस्कृतिक एकता बढाउन सहयोग गरेको छ ।’

चासोक तङ्नाममा विशेष रौनक

लिम्बु समुदायको महत्वपूर्ण पर्व चासोक तङ्नाममा च्याब्रुङको विशेष महत्व रहेको पाइन्छ । नयाँ अन्नबाली भिर्त्याएपछि पहिलोपटक कुलदेवतालाई अर्पण गर्ने न्वागी परम्परासँग चासोक जोडिएको छ ।

चासोक तङ्नामका अवसरमा सामूहिक रूपमा केलाङ अर्थात् च्याब्रुङ नाच प्रस्तुत गर्ने चलन छ । पर्वका बेला च्याब्रुङको धुनसँगै गीत, नृत्य र अन्य सांस्कृतिक गतिविधि हुने गरेका छन् ।

नयाँ अन्नप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने धार्मिक–सांस्कृतिक परम्परासँगै चासोक तङ्नाम आफन्त तथा समुदायका सदस्यबीच भेटघाट र खुसी साटासाट गर्ने अवसर पनि बन्दै आएको छ । यही क्रममा च्याब्रुङ र केलाङले सामूहिक उत्सवलाई थप जीवन्त बनाउने गरेको पाइन्छ ।

पुस्तान्तरण हुँदै आएको सिप

च्याब्रुङको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको पुस्तान्तरण हो । बाजा बनाउने, बजाउने र त्यसको तालमा नाच्ने सिप पुस्तौँदेखि व्यवहारबाट सिक्दै आएको पाइन्छ ।

अग्रज पुस्ताले सिकाएको ताल नयाँ पुस्ताले अभ्यास गर्ने र त्यसपछि आफ्ना सन्तान तथा समुदायका अन्य युवालाई सिकाउने क्रमले यसको निरन्तरता कायम राखेको जानकारहरू बताउँछन् ।

विभिन्न स्थानमा सांस्कृतिक कार्यक्रम, तालिम तथा प्रतियोगिता आयोजना हुन थालेपछि नयाँ पुस्ताको सहभागिता पनि बढेको हेमप्रकाश लिम्बू बताउँछन् । राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सांस्कृतिक कार्यक्रममा च्याब्रुङको प्रस्तुति हुन थालेसँगै युवापुस्तामा यसको अभ्यासप्रति चासो बढेको उनको भनाइ छ ।

आधुनिक मनोरञ्जनका माध्यम विस्तार भइरहेका बेला पनि च्याब्रुङको अभ्यास हराउन नदिन समुदायभित्रैबाट संरक्षणका प्रयास भइरहेका छन् । विभिन्न सांस्कृतिक संस्थाले च्याब्रुङलाई लिम्बु समुदायको पहिचानका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएका छन् ।

पूर्वी पहाडदेखि तराईसम्म

च्याब्रुङको अभ्यास धनकुटा आसपासका पहाडी क्षेत्रमा मात्र सीमित छैन । तेह्रथुम, पाँचथर, ताप्लेजुङ, इलाम, संखुवासभालगायत पूर्वी पहाडी जिल्लाका लिम्बु बस्तीमा पनि यसको प्रयोग हुने गरेको पाइन्छ । झापा, मोरङ र सुनसरीलगायत तराईका जिल्लामा बसोबास गर्ने लिम्बु समुदायले समेत विभिन्न सांस्कृतिक अवसरमा च्याब्रुङ प्रस्तुत गर्ने गरेका छन् ।

बसाइँसराइसँगै लिम्बु समुदाय विभिन्न भूगोलमा पुगे पनि सांस्कृतिक अभ्यासलाई निरन्तरता दिइरहेको देखिन्छ । त्यसैले च्याब्रुङ कुनै एउटा भूगोलमा सीमित बाजा नभई लिम्बु समुदायको सामूहिक सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको माध्यमका रूपमा देखिन्छ ।

आधुनिक संगीत र डिजिटल प्रविधिले मनोरञ्जनको स्वरूप बदलिरहेका बेला पनि च्याब्रुङको धुन पूर्वी नेपालका लिम्बु बस्तीमा सुनिन छाडेको छैन । बरु नयाँ पुस्ताले यसलाई सिक्ने र सार्वजनिक सांस्कृतिक मञ्चमा प्रस्तुत गर्ने क्रमले परम्परालाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने आधार तयार गरिरहेको छ ।