हिमालको जोखिम न्यूनीकरण : किन आवश्यक छ हिमाली उत्थानशील पहल ?

हिमालय केवल हिउँले ढाकिएका अग्ला चुचुराहरूको नाम होइन। यो करोडौं मानिसको पानी, अन्न, संस्कृति, जैविक विविधता र जीवनसँग गाँसिएको साझा जीवनप्रणाली हो। यहींबाट बग्ने नदीहरूले मैदान र शहरलाई जीवन दिन्छन्, यहींका वन र जलाधारले असङ्ख्य समुदायको भविष्य धान्छन्।

तर आज यही हिमालय जलवायु परिवर्तनको तीव्र दबाबमा छ। हिमनदी पग्लिरहेका छन्, हिमताल अस्थिर बन्दैछन्, बाढी र पहिरोको स्वरूप बदलिंदैछ र प्रकृतिका पुराना सङ्केतहरू पनि अनिश्चित बन्दैछन्।

हिमालयमा जन्मिएको जोखिम कुनै एउटा गाउँ, जिल्ला वा देशको सीमाभित्र सीमित हुँदैन। माथिल्लो भेगमा परेको असाधारण वर्षा तल्लो तटीय बस्तीको चिन्ता बन्न सक्छ। एउटा हिमताल विस्फोट वा नदीमा आएको आकस्मिक बाढीले केही घण्टामै जीवन, सम्पत्ति र पूर्वाधार बगाउन सक्छ। तर विडम्बना के छ भने प्रकृति एकअर्कासँग जोडिएको छ; हाम्रो सूचना र सहकार्य भने अझै धेरै हदसम्म सीमाले बाँधिएको छ।

नदीले सीमा चिन्दैन। बादलले नक्शा हेर्दैन। हिमतालको पानीले पासपोर्ट खोज्दैन। तर जोखिम सम्बन्धी सूचना, वैज्ञानिक तथ्याङ्क र पूर्वसूचना भने कहिलेकाहीं राजनीतिक सीमा, संस्थागत अविश्वास र प्रशासनिक जटिलतामा अड्किन्छन्। यही अन्तरविरोध आज हिमालयको सुरक्षासामु उभिएको सबैभन्दा गम्भीर प्रश्नमध्ये एक हो।

हाम्रो अर्को कमजोरी विपद्‌लाई हेर्ने दृष्टिमा छ। प्रायः हामी विपद् आएपछि जाग्छौं, उद्धार गर्छौं, राहत बाँड्छौं, क्षति गन्छौं र पुनर्निर्माणको योजना बनाउँछौं। तर सबै कुरा फेरि उस्तै बनाउन सकिंदैन। एउटा जीवन, एउटा गाउँको स्मृति, स्थानीय ज्ञान, सांस्कृतिक सम्पदा र सामाजिक सम्बन्धको क्षति कुनै बजेटले पूर्ण रूपमा फिर्ता ल्याउन सक्दैन। त्यसैले अब प्रश्न विपद्‌पछि के गर्ने ? भन्ने मात्र होइन, ‘विपद्‌अघि के जोगाउन सकिन्छ ?’ भन्ने हुनुपर्छ।

यही प्रश्नले हिमालयका लागि नयाँ किसिमको सहकार्य र प्रयास माग्छ— हिमाली उत्थानशील पहल। यो कुनै अनुसन्धान संस्था वा परियोजनाको प्रतिस्पर्धी होइन; यसले त विद्यमान विज्ञान, ज्ञान र संस्थागत क्षमतालाई जोडेर निर्णय र कार्यान्वयन तहसम्म पुर्‍याउने सेतु बन्नुपर्छ। यो त हिमालय क्षेत्रका देश, अनुसन्धानकर्ता, नीतिनिर्माता, संसद् र जोखिममा रहेका समुदायलाई जोड्ने ‘कार्यमुखी क्षेत्रीय सहकार्यको पहल’ का रूपमा विकास हुनुपर्छ। यसको मूलमन्त्र भनेको— हिमालय साझा प्राकृतिक प्रणाली हो र यसको जोखिम न्यूनीकरण पनि ‘साझा जिम्मेवारी’ हुनुपर्छ। यसका तीन मुख्य कार्य तल प्रस्तुत गरिएको छ :

विज्ञानसँगै स्थानीय ज्ञान

हिमालयलाई कुनै एक देशको आँखाबाट मात्र बुझ्न सकिंदैन। हिमनदी, नदी प्रणाली, जलाधार, मौसम र पारिस्थितिक प्रणालीहरू एकअर्कासँग गाँसिएका छन्। त्यसैले वैज्ञानिक अनुसन्धान र तथ्याङ्क पनि सकेसम्म खुला, साझा र सहकार्यमा आधारित हुनुपर्छ।

तर हिमालयको ज्ञान केवल उपग्रह वा प्रयोगशालामा मात्र छैन। पुस्तौंदेखि पहाडमा बस्दै आएका समुदायले मौसम, पानी, हिमपात, वनस्पति र भूभागका सूक्ष्म परिवर्तन अनुभव गर्दै आएका छन्। आधुनिक विज्ञान र स्थानीय अनुभवलाई एकअर्काका प्रतिस्पर्धी होइन, परिपूरक बनाउनुपर्छ। विज्ञान समुदायसम्म पुग्नुपर्छ र समुदायको अनुभवले नीति निर्माणमा ठाउँ पाउनुपर्छ।

सूचना पनि सीमापार पुग्नुपर्छ

हिमालयको जोखिम व्यवस्थापनमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा ‘समय’ हो। बाढी, अत्यधिक वर्षा, हिमताल विस्फोट वा पहिरो जस्तो जोखिमको सूचना केही घण्टाअगाडि पुगे पनि जीवन बचाउन सकिन्छ। तर सूचना उत्पन्न भएको ठाउँ र जोखिममा रहेको समुदाय बीच राजनीतिक वा संस्थागत अवरोध खडा भयो भने विज्ञानको अर्थ अधुरो रहन्छ।

त्यसैले सीमापार पूर्वसूचना र जोखिम सम्बन्धी जानकारीलाई ‘सार्वजनिक हितको साझा सम्पत्ति’ का रूपमा विकास गर्नुपर्छ। जोखिमको सूचना जहाँबाट आए पनि त्यो विपद्‌बाट सम्भावित प्रभावमा पर्ने मानिस र समुदायसम्म समयमै पुग्नुपर्छ। यसका लागि साना तथा विकासोन्मुख हिमाली देशहरूलाई पनि उपग्रहको तथ्याङ्क, विश्लेषण प्रविधि र आधुनिक पूर्वसूचना प्रणालीमा ‘न्यायपूर्ण पहुँचको सुनिश्चितता’ गरिनुपर्दछ। हिमालयको सुरक्षामा प्रविधि विलासिता होइन, जीवनरक्षाको आधार हो भन्ने सिद्धान्तलाई अङ्गीकार गर्नुपर्दछ।

राहतभन्दा जोखिम घटाउने लगानीमा जोड

जलवायु वित्तको बहस पनि अब बदलिनुपर्छ। घर बगेपछि राहत पुग्ने, सडक भत्किएपछि बजेट आउने र मानिस विस्थापित भएपछि सहयोग खोजिने प्रणालीले मात्र सुरक्षित भविष्य निर्माण गर्न सक्दैन। अब विपद् पर्खेर होइन, ‘जोखिम देख्नेबित्तिकै लगानी गर्ने’ संस्कार विकास गर्नुपर्छ। अब हिमाली राष्ट्रहरूले सहायता माग्नेभन्दा ‘लगानी प्रस्तावक’ का रूपमा आफूलाई उभ्याउनुपर्दछ।

सुरक्षित बस्ती, नदी तथा जलाधार संरक्षण, पहिरो नियन्त्रण, सामुदायिक पूर्वसूचना र स्थानीय क्षमता विकासमा समयमै गरिएको लगानीले भविष्यको ठूलो क्षति रोक्न सक्छ। त्यसैले जलवायु वित्तको सफलता रकमको आकारले मात्र होइन, त्यसले जोगाएका जीवन र घटाएको जोखिमले मापन हुनुपर्छ। अब विपद्‌पछिको हानि र नोक्सानीको पूर्ति होइन, सम्भावित हानि र नोक्सानी घटाउने पहलतर्फ लाग्नुपर्छ।

अबको प्रश्न : हिमालयलाई कसरी जोगाउने ?

हिमालयलाई आज नयाँ प्रतिवेदनभन्दा बढी ‘नयाँ प्रतिबद्धता’ चाहिएको छ। विज्ञानलाई कार्यक्रमसँग, सूचनालाई समुदायसँग र वित्तलाई जोखिम न्यूनीकरणसँग जोड्नुपर्ने समय आएको छ। विपद्‌लाई केवल ‘राष्ट्रिय समस्या’ र सहकार्यलाई ‘वैकल्पिक विकल्प’ का रूपमा हेर्ने दृष्टिबाट पनि बाहिर आउनुपर्छ।

हिमाली उत्थानशील पहलले विद्यमान ज्ञानलाई साझा कार्यमा जोडेर, सीमापार पूर्वसूचनालाई बलियो बनाएर, प्रविधिमा न्यायपूर्ण पहुँच विस्तार गरेर र जोखिम न्यूनीकरणलाई क्षेत्रीय प्राथमिकता बनाएर खाली ठाउँ भर्न सक्छ। यसको सफलता ‘कति बैठक भयो ?’ भन्नेमा होइन; जोखिममा रहेका मानिस कति सुरक्षित भए र लागतको अनुपातमा कति जोखिम घटाइयो ? भन्नेमा मापन हुनुपर्छ।

हिमालयको भविष्य कुनै एक देशको हातमा छैन। तर त्यसको भविष्यप्रतिको जिम्मेवारी सबैको छ। हामीले हिमालयलाई केवल ‘साझा सम्पदा’ भनेर प्रशंसा गर्ने समय पार गरिसकेका छौं; अब यसलाई ‘साझा जिम्मेवारी’ का रूपमा जोगाउने समय आएको छ।

किनकि हिमालय सुरक्षित रह्यो भने मात्र नदीहरू सुरक्षित रहनेछन्। नदीहरू सुरक्षित रहे भने मात्र तिनमा आश्रित जीवन सुरक्षित रहनेछ। र, जीवन सुरक्षित रह्यो भने मात्र हाम्रो साझा भविष्य सुरक्षित हुनेछ।

(राई त्रिभुवन विश्वविद्यालय, वन विज्ञान अध्ययन संस्थानमा प्राध्यापन गर्छन्।)