‘तिनीहरू’: कुहिरोभित्र हराएको पहिचान र अस्तित्वको संघर्ष

अविनाशविक्रम शाहद्वारा निर्देशित चलचित्र ‘तिनीहरू’ अर्थात  ‘एलिफ्यान्ट्स इन द फग’ ले यौनिक तथा लैंगिक अल्पसङ्ख्यक समुदायको दुखान्त कथामा भनेको छ । तर त्यो त्यतिमा सीमित छैन, यसले तराईको भूगोल र हुस्सु (कुहिरो) को पृष्ठभूमिमा पितृसत्तात्मक सामाजिक संरचना, राज्यको विभेदकारी संयन्त्र, मानव-प्रकृति द्वन्द्व र अस्तित्वगत संघर्षलाई एउटै धागोमा उनेर गहन आलोचनात्मक विमर्श प्रस्तुत गरेको छ ।

फिल्मको कथा पर्सा र चितवनको तराई क्षेत्र नजिकै बसोबास गर्ने ट्रान्सजेन्डर महिला पिरती र उनको सानो समूहको वरिपरि घुम्छ । यो समूह समाजबाट वहिष्कृत, आफ्नै परिवारबाट त्यागिएका र आर्थिक-सामाजिक रूपमा सीमान्तकृत मानिसहरूको एउटा ‘वैकल्पिक परिवार’ हो ।

कथाको मुख्य द्वन्द्व दुईवटा समानान्तर घटनाबाट सुरु हुन्छ– गाउँ नजिकैको जंगलबाट आउने हात्तीहरूको निरन्तर त्रास र पिरतीको समूहकी एक सदस्य अप्सराको रहस्यमयी बेपत्ता । फिल्मको आख्यानिक ढाँचा परम्परागत तीन-अंकको व्यावसायिक फर्म्याटमा आधारित छैन ।

यसमा कुनै नाटकीय चरमोत्कर्ष वा स्पष्ट समाधान दिइएको छैन । निर्देशकले कथालाई अस्पष्ट र खुला अन्त्यमा छाडिदिएका छन् । उत्तर-आधुनिक कथावाचनको यो शैलीले दर्शकलाई मूकदर्शक वा मनोरञ्जन लिने उपभोक्ता मात्र बनाउँदैन, बरु कथाको अर्थ आफैँ खोज्न र आफ्नै सामाजिक परिवेशबारे सोच्न बाध्य पार्ने सक्रिय विचारकर्ता बनाउँछ ।

कसको जीवन रक्षा गर्ने र कसको अस्तित्वलाई मूल्यहीन मान्ने– राज्य र समाजको यही नियन्त्रणमुखी चरित्रलाई फिल्मले सूक्ष्म रूपमा उजागर गरेको छ । आधुनिक राज्य संयन्त्र केवल ‘सामान्य’ मानिएका बहुसङ्ख्यक नागरिकको सुरक्षामा केन्द्रित देखिन्छ ।

गाउँबाट एक ट्रान्सजेन्डर महिला हराउँदा प्रहरी र प्रशासनले देखाएको उदासीनताले सीमान्तकृत समुदाय सुरक्षाको दायराभन्दा बाहिर रहेको पुष्टि गर्छ । राज्य र समाजले केही खास वर्गको जीवन र मृत्युलाई मात्र महत्त्व दिन्छन्; जबकि यौनिक अल्पसङ्ख्यकहरूलाई निरन्तर उपेक्षा र जोखिममा धकेलिदिन्छन् । यस्तो विभेदकारी संरचनाभित्र उनीहरूका लागि प्रत्येक दिन अस्तित्व जोगाउनु नै आफैँमा एउटा ठूलो संघर्ष बन्न पुग्छ ।

संसारमा आफूलाई ‘सामान्य’ दाबी गर्ने बहुसङ्ख्यक समाजले कुन हदसम्म अन्य वर्ग वा समूहहरूलाई नियन्त्रण गर्न खोज्छ भन्ने कुरा उनीहरूले निर्माण गरेको ज्ञान र सामाजिक नियमहरूले तय गर्छन् । परम्परागत र पितृसत्तात्मक संरचनाले ‘महिला’ र ‘पुरुष’ को ढाँचालाई मात्र ‘सामान्य’ र प्राकृतिक मान्छ भने त्यो ढाँचाभन्दा बाहिरका मानिसहरूलाई ‘असामान्य’ वा ‘विचलित’ का रूपमा वर्गीकृत गर्छ ।

यसै नीतिका कारण यौनिक तथा लैंगिक अल्पसङ्ख्यक समुदायलाई गाउँको मूल बस्तीभन्दा टाढा, जंगलको किनार वा जोखिमपूर्ण भू-गोलमा धकेलिन्छ । फिल्ममा पिरती र उनको समूहको भौतिक अवस्थितिले नै उनीहरूको उपेक्षित अवस्थाको जीवन्त चित्र प्रस्तुत गर्छ ।

जन्मजात परिवारले अस्वीकार गरेपछि सीमान्तकृत मानिसहरूले कसरी आत्मीयता, सुरक्षा र सहकार्यका आधारमा ‘नयाँ परिवार’ निर्माण गर्छन् भन्ने कुरा पिरतीको समूहले देखाउँछ । पिरती केवल एक पात्र मात्र होइनन्; उनी अभिभावक, संरक्षक र नेतृ हुन् । राज्य र समाजको उत्पीडनका बाबजुद उनीहरूले कायम राखेको यो सामूहिक एकता नै उनीहरूको अस्तित्व बचाउने राजनैतिक प्रतिरोधको रूप हो ।

फिल्ममा गहिरो अस्तित्वगत भय र अनिश्चितताको भाव निरन्तर बहिरहन्छ । मानिस संसारमा एक्लै आउँछ र उसले आफ्नो जीवनको अर्थ र सुरक्षा आफैँ खोज्नुपर्छ भन्ने यथार्थ यहाँ झल्किन्छ । जब समाजले कुनै वर्गको अस्तित्वलाई नै बेवास्ता गर्छ, त्यहाँ गहिरो शून्यता र भय जन्मिन्छ ।

फिल्मका पात्रहरूले भोगेको त्रास केवल शारीरिक खतरा वा हात्तीको डर मात्र होइन; यो त ‘मेरो वा हाम्रो अस्तित्व भोलि रहन्छ कि मेटिन्छ ?’ भन्ने गहिरो आन्तरिक र मानसिक असुरक्षा हो । जुनसुकै क्षण आफ्नो अस्तित्व समाप्त हुन सक्छ भन्ने निरन्तरको भयले उनीहरूलाई थिचेको छ ।

जब मानिसलाई आफ्नो मूल परिवार, समाज र संस्कृतिबाट पूर्ण रूपमा अलग्याइन्छ, उसमा उत्पन्न हुने चरम एक्लोपन र पृथकीकरणले यो अस्तित्वगत सङ्कटलाई अझ बढाउँछ । यो निरन्तरको शून्यता र जोखिमका बीच पनि उनीहरूले एक-अर्काको हात समातेर जीवनको अर्थ र सुरक्षा खोज्नु उनीहरूको अद्‍भूत जिजीविषा हो ।

‘तिनीहरू’ को सबैभन्दा बलियो पक्ष यसको दृश्य-बिम्ब र सौन्दर्यशास्त्र हो । निर्देशकले भाषा र संवादभन्दा बढी दृश्यको प्रयोग गरेर गम्भीर अर्थहरू सम्प्रेषण गरेका छन् । फिल्ममा देखाइएको कुहिरोले समाजको अज्ञानता, पूर्वाग्रह, अस्पष्टता र पहिचानको संकटलाई जनाउँछ । जसरी कुहिरोमा दृश्यहरू धमिलो देखिन्छन्, त्यसरी नै समाजले तेस्रो लिङ्गी समुदायको यथार्थलाई देख्न चाहँदैन । अर्कोतिर हात्ती त्रास, खतरा र परायापनको प्रतीक हो।

तराईका मानिसका लागि हात्ती जसरी त्रासको स्रोत हो, परम्परागत समाजका लागि ट्रान्सजेन्डर मानिसहरू पनि त्यस्तै भय र अनौठोपनका प्रतीक बनाइएका छन् । फिल्मको शीर्षक ‘तिनीहरू’ स्वयंमा एउटा ठूलो व्यङ्ग्य हो । लोककथामा ‘तिनी’ वा आत्माहरू अदृश्य र समाजभन्दा बाहिरका मानिन्छन् । समाजले तेस्रो लिङ्गी समुदायलाई पूर्ण नागरिक वा मानिसका रूपमा स्वीकार नगरी पृथक प्राणीसरह व्यवहार गरेको हुनाले यो शीर्षक अत्यन्तै व्यङ्ग्यात्मक र मार्मिक छ ।

फिल्मको प्राविधिक पक्ष पनि कथाको भावजस्तै सूक्ष्म र यथार्थवादी छ । कुहिरोले ढाकेको बिहान, रातिको अँध्यारो र जंगलको वातावरणलाई खिच्न अपनाइएको प्रकाश र कुल रङ संयोजनले कथाको गम्भीरतालाई बढाएको छ । क्यामेराको सुस्त चालले पात्रहरूको आन्तरिक पीडा, मानसिक भारीपन र अनिश्चिततालाई प्रस्तुत गर्दछ । फिल्ममा अनावश्यक पृष्ठभूमि सङ्गीत प्रयोग नगरिकन जंगलको स्वाँस्वाँ आवाज, कीराहरू कराउनु, हात्तीको गर्जन र पात्रहरूको सासको आवाजलाई नै मुख्य ध्वनि बनाइएको छ ।

यस प्राकृतिक ध्वनिले फिल्मको यथार्थवादलाई अझ जीवन्त बनाएको छ । मुख्य पात्र पिरतीको भूमिकामा पुष्पा थिङ लामाको अभिनय अतुलनीय छ । गैर-व्यावसायिक वा नवकलाकार भए तापनि उनको अनुहारको अभिव्यक्ति, शारीरिक भाषा र आँखाको भावमा अद्‍भूत स्वाभाविकता देखिन्छ ।

पिरतीको चरित्रमा एकातिर छोरी’ ( साथी ) हराएको पीडा छ भने अर्कोतिर समूहलाई जोगाउनुपर्ने दायित्व र साहस– यी दुवै विरोधी भावनालाई लामाले कुशलतापूर्वक उतारेकी छिन् ।

अन्तर्राष्ट्रिय समीक्षकहरूले पनि यस फिल्मलाई दक्षिण एसियाली सिनेमाको एक उत्कृष्ट सिर्जना मानेका छन् । यसले परम्परागत सिनेमामा सीमान्तकृत ट्रान्स महिलाहरूलाई सीमित गरिने उद्दण्ड वा हल्का पूर्वाग्रहपूर्ण चित्रणलाई पूर्ण रूपमा ध्वस्त पारेको छ । फिल्मले उनीहरूको आन्तरिक लय, दैनिक चालचलन, आत्मीयता र अन्तरव्यक्तिगत सम्बन्धलाई गम्भीरता र सम्मानका साथ समातेको छ ।

दक्षिण एसियामा ट्रान्स समुदायमाथि सामाजिक र कानुनी दबाबहरू निरन्तर कायम रहँदा, फिल्मका पात्रहरूले सीमापारको ठाउँलाई सुरक्षित आश्रयका रूपमा हेर्नुले यस क्षेत्रको साझा विडम्बनालाई झल्काउँछ । फिल्मको अन्त्यतिर क्यामेराको कलात्मक प्रयोगले उनीहरूको सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक महत्त्वलाई प्रस्तुत गरेको छ, जसले समाजले उनीहरूबाट खोसेको आत्मसम्मान र शक्तिलाई साङ्केतिक रूपमा पुनर्स्थापित गर्ने प्रयास गर्छ।

‘तिनीहरू’ (एलिफ्यान्ट्स इन द फग) नेपाली सिनेमामा यौनिक अल्पसङ्ख्यकको प्रतिनिधित्वको राजनैतिक र सौन्दर्यशास्त्रीय पुनर्परिभाषा हो । यसले सीमान्तकृत पात्रहरूलाई सस्तो सहानुभूति वा हाँसोको पात्रका रूपमा प्रस्तुत गर्ने परम्परागत दृष्टिकोणलाई पूर्ण रूपमा पन्छाएको छ ।

यस चलचित्रले नेपाली समाजको गहिरो विभेद, राज्यको उदासीनता, सामूहिक प्रतिरोध र मानिसभित्रको अस्तित्वगत असुरक्षालाई कुहिरो र हात्तीको विम्बमार्फत यसरी प्रस्तुत गरेको छ । जसले फिल्म सकिएपछि पनि दर्शकको मस्तिष्कमा निरन्तर प्रश्नहरू उठाइरहन्छ: ‘हाम्रो समाजमा को साँच्चै पूर्ण नागरिक हो र को चाहिँ कुहिरोमा हराएको अदृश्य प्राणी ?’

गम्भीर, विचारोत्तेजक, यथार्थवादी र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको नेपाली सिनेमा बुझ्न र अध्ययन गर्न चाहने हरेक दर्शक, शोधकर्ता र चलचित्रकर्मीका लागि ‘तिनीहरू’ एक अनिवार्य र ऐतिहासिक फिल्म हो ।