हिन्दी सिनेमामा फिल्म हिट वा फ्लप कसरी हुन्छ र कमाईको गणित के हो ?

सन् २०२५ मा भारतीय सिनेमाघरहरूको कमाईले नयाँ रेकर्ड बनाएको छ । देशभरका बक्स अफिसको कुल कारोबार भारु १३,३९५ करोड रुपैयाँभन्दा बढी रह्यो । सन् २०२६ को अन्त्यसम्म यो  १५ हजार करोड रुपैयाँ पार गर्ने अनुमान छ ।

तर हिन्दी सिनेमामा फिल्म बनाउने र तिनको मार्केटिङको मोडेल कसरी काम गर्छ  ?   फिल्म उद्योगका अगाडि आज के-के कठिनाइहरू छन्  ?

सन् २०२५ र सन् २०२६ मा अक्टोबरसम्म बक्स अफिसमा भएको जबर्जस्त कमाई हेर्दा, कोभिड-१९ महामारीपछि आएको सुस्तीबाट हिन्दी फिल्म उद्योग धेरै हदसम्म बाहिर निस्किसकेको छ ।

तर कुनै फिल्म बन्छ कसरी ? त्यसको बजेट कुन-कुन भागमा बाँडिन्छ ? हरेक फिल्मको कमाईको गणित के हुन्छ ? कुनै फिल्म हिट वा फ्लप कसरी तय हुन्छ ? के सोसल मिडिया प्रमोसन र समीक्षाहरूले बक्स अफिसमा फिल्मको कमाई बढाउन मद्दत गर्छन् ?

पूरै वर्ष धुरन्धरको नाम रह्यो

यी प्रश्नहरूको जवाफ जान्न हामीले ट्रेड एनालिस्ट तरण आदर्श, सिनेमाघर सञ्चालक राज बन्सल र अक्षय राठी, निर्माता कुमार मङ्गत पाठक र अनुप्रिया नागरसँग कुराकानी गर्यौं ।

सन् २०२५ र २०२६ का सबैभन्दा धेरै कमाई गर्ने हिन्दी फिल्महरूमा ठूला सिक्वेल र स्टारहरुले सजाइएका एक्सन फिल्महरूको दबदबा रह्यो ।

यीमध्ये ‘धुरन्धर: द रिभेन्ज’ ले १,८४८ करोड रुपैयाँ, ‘धुरन्धर’ ले १,३५० करोड रुपैयाँ, ‘छावा’ ले ८०९ करोड रुपैयाँ, ‘सैयारा’ ले विश्वभर ५७९ करोड रुपैयाँ र ‘बोर्डर २’ ले ४६४ करोड रुपैयाँ कमायो ।

यस वर्ष रिलिज भएको ‘दृश्यम ३’ अहिलेसम्म ४९० करोड रुपैयाँ र ‘हनुमान अंश’ ले ४३५ करोड रुपैयाँ कमाइसकेको छ।

त्यसैगरी ‘वॉर २’, ‘सिकन्दर’, ‘सन अफ सरदार २’, ‘टक्सिक’ र ‘बण्टवारा’ जस्ता फिल्महरूले धेरै निराश पारे ।

कुनै फिल्मको कमाईको हिसाब कसरी हुन्छ ?

ट्रेड एनालिस्ट तरण आदर्श भन्छन्, ‘यदि कुनै डिस्ट्रिब्युटरले कुनै फिल्म १० रुपैयाँमा किनेको छ र सरकारी कर, सिनेमाघरको भाडा र अन्य खर्च तिरीसकेपछि उसको हातमा १० रुपैयाँ आउँछ भने उसको लागत निस्कन्छ ।’

‘त्यसपछि मिल्ने १० वा ११ रुपैयाँभन्दा माथिको रकममा कमिसन आउँछ ।  यो १५ वा २० प्रतिशत हुन सक्छ र निर्मातासँग भएको सम्झौताका सर्तहरूमा निर्भर गर्छ ।’ उनी भन्छन्, ‘यदि कुनै फिल्म १० रुपैयाँमा किनेको थियो र त्यसले साढे १२ रुपैयाँको कारोबार गर्‍यो भने तपाईंको कमिसन निस्क्यो । त्यसपछि नाफा सुरु हुन्छ ।’

‘केही सम्झौतामा यो नाफा निर्माता र वितरकबीच आधा-आधा बाँडिन्छ । यो उनीहरूबीच भएको सम्झौतामा निर्भर गर्छ ।’

तरण आदर्शका अनुसार विदेशमा फिल्म देखाउने अधिकार सुरुमै बेचिन्छ वा फिल्म कमिसनका आधारमा रिलिज गरिन्छ । विदेशमा कुल कमाईको ४० प्रतिशत हिस्सा मिल्छ । अप्रिल २०२५ देखि मार्च २०२६ बीच रिलिज भएका फिल्महरूबारे तरण आदर्श भन्छन् कि ‘छावा’, ‘सैयारा’, ‘बोर्डर २’, ‘धुरन्धर’ र ‘धुरन्धर: द रिभेन्ज’ ‘वास्तविक ब्लकबस्टर’ हुन् ।

उनी भन्छन्, ‘दुर्भाग्यवश हामीले ‘वास्तविक’ शब्द प्रयोग गर्नुपर्छ, किनकि धेरै पटक निर्माताहरू आफ्ना फिल्मको बक्स अफिस कमाई बढाएर प्रस्तुत गर्छन् ।’

‘फिल्म ‘धुरन्धर’ ले आफ्नो सिक्वेलसँग जस्तो कारोबार गर्‍यो, त्यसले खेल परिवर्तन गर्‍यो । ‘छावा’ लाई शानदार सुरुवात मिल्यो । ‘सैयारा’ त्यस्तो समयमा आयो जब मानिसहरूलाई प्रेम कथाहरू अझै चल्न सक्छन् कि सक्दैनन् भन्ने धेरै शंका थियो ।’

तरण आदर्श भन्छन् कि नयाँ अनुहार भएका प्रेम कथाहरू पहिले पनि सुपरहिट भएका छन् । यसमा ऋषि कपूरको ‘बोबी’ र कुमार गौरवको ‘लभ स्टोरी’ जस्ता फिल्महरू समावेश छन् ।

उनका अनुसार ‘बोर्डर २’ लाई यसको ब्रान्ड भ्यालु, सनी देओल र फ्रान्चाइजको लोकप्रियताको फाइदा मिल्यो ।

न गीत, न एक्सन, न रोमान्स :  तर फिल्म हिट

तरण आदर्श भन्छन्, ‘आज दर्शक कुनै फिल्म हेर्न जान्छ भने उसको लागि मनोरञ्जन सबैभन्दा महत्वपूर्ण छ । दर्शक यस्तो पूरा प्याकेज चाहन्छ जसमा ड्रामा, संगीत, एक्सन र भावनाहरू होस् ।’

‘सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा के हो भने मानिसहरू त्यस्तो फिल्म चाहन्छन् जुन उनीहरू आफ्नो परिवारसँग हेर्न सकून् । तर जब हामीले केवल ठूला सहरका दर्शकहरूलाई ध्यानमा राखेर फिल्म बनाउन थाल्यौं, तब हामीले ठूलो संख्यामा दर्शक गुमायौं ।’

तरण आदर्श भन्छन्, ‘तर ‘दृश्यम ३’ जस्तो फिल्म पनि छ, जसमा न गीत छन्, न एक्सन र न नै रोमान्स । फिल्मका मुख्य अभिनेता अजय देवगनका संवाद पनि धेरै कम छन् । उनी आफ्ना आँखा, अनुहारका भाव र हावभावबाट अभिनय गर्छन् ।’

उनका अनुसार ‘हनुमान अंश’ अचानक आएको एउटा ब्लकबस्टर फिल्म हो, जसलाई दुई करोड रुपैयाँको बजेटमा बनाइएको थियो ।

उनी भन्छन्, ‘धुरन्धर, हनुमान अंश र दृश्यम ३ जस्ता धेरै फिल्महरूले पुराना धारणाहरू तोडेका छन्। फिल्म उद्योगले जुन कुराहरूलाई कुनै फिल्मको सफलताका लागि आवश्यक ठान्छ, दर्शकहरूले तिनलाई गलत साबित गरिरहेका छन् ।’

उनी भन्छन् कि ‘फिल्म ‘टक्सिक’ ले पनि अर्को धारणा तोड्यो । फिल्मले ५० करोड रुपैयाँको शानदार सुरुवात गर्‍यो, तर यसको रिपोर्ट यति खराब थियो कि भोलिपल्ट नै यसको कमाई खस्कियो । यसको कथा पनि कमजोर थियो ।’

तरण आदर्शका अनुसार दर्शकहरूको स्वाभाविक प्रशंसाले ‘हनुमान अंश’ जस्तो फिल्मलाई अगाडि बढायो ।

यो फिल्मकी निर्माता पहिलो पटक फिल्म बनाउँदै थिइन् । मुख्य भूमिकामा नयाँ कलाकार थियो । फिल्ममा न चकाचौंध थियो न नै प्रचार, किनकि यसका निर्माताहरूसँग यसका लागि पैसा थिएन ।

‘फिल्महरूको मार्केटिङको तरिका गलत छ’

सिनेमाघर सञ्चालक राज बन्सल मान्छन् कि आज निर्माताहरूले जस्तो मार्केटिङ गरिरहेका छन्, त्यो गलत छ ।

उनी भन्छन्, ‘तपाईं मल र रेस्टुरेन्टमा गएर आफ्नो फिल्मको प्रचार गर्नुहुन्छ। फिल्मको प्रचारका लागि निजी विमानमा यात्रा गर्नुहुन्छ, तर यसबाट कुनै फाइदा हुँदैन ।’

‘तपाईंले प्रिन्ट मिडिया र टेलिभिजनमा अन्तर्वार्ता दिएर आफ्नो फिल्मबारे कुरा गर्नुपर्छ । तपाईं कपिल शर्माको शो वा अन्य कार्यक्रममा जानुहुन्छ, तर यसबाट बक्स अफिसमा कुनै फरक पर्दैन ।’

राज बन्सल भन्छन्, ‘टेलिभिजन च्यानलले तपाईंको ट्रेलर धेरै मिनेटसम्म निःशुल्क देखाउँछ। त्यसैले तपाईंले आफ्नो फिल्मको प्रचारको बजेट बचाउन व्यावसायिक रूपमा अर्को बाटो अपनाउनुभएको छ। तर तपाईंले प्रयोग गरिरहेका बाटाहरू फिल्म उद्योगलाई नोक्सान पुर्‍याइरहेका छन् ।’

उनका अनुसार सोसल मिडिया आज फिल्महरूको मार्केटिङको नयाँ साधन बनेको छ।

उनी भन्छन्, ‘सोसल मिडियामा आफ्नो फिल्मको प्रचार गर्नुहोस्, तर पैसा दिएर गरिने समीक्षाहरू फिल्मको कारोबारलाई नोक्सान पुर्‍याइरहेका छन् ।’ राज बन्सलको आरोप छ कि अभिनेताहरू आफ्ना पीआर एजेन्सी, इन्फ्लुएन्सर र पैसा लिएर काम गर्ने प्रशंसकहरू मार्फत अन्य अभिनेताहरूलाई होच्याइरहेका छन् ।

उनी भन्छन्, ‘जब कुनै अभिनेताको फिल्म रिलिज हुन्छ, तब उसको फिल्मको आलोचना सुरु गरिन्छ वा उसका पुराना भिडियो निकालेर अगाडि ल्याइन्छ। यसबाट फिल्मविरुद्ध नकारात्मक प्रचार हुन्छ ।’

राज बन्सलका अनुसार हिन्दी सिनेमा तीन मोर्चामा असफल भइरहेको छ ।

उनी भन्छन्, ‘हामीसँग राम्रा पटकथा र राम्रो संगीत छैन, किनकि हामी यसमा पैसा खर्च गर्न चाहँदैनौं ।’

‘अर्को कुरा के हो भने निर्देशक पूरै फिल्मको कप्तान हुन्छ, तर हामी उसको सम्मान गर्दैनौं । जबकि दक्षिण भारतीय सिनेमामा यस्तो हुँदैन र उनीहरूको सफलताको यही कारण हो ।’ उनी भन्छन्, ‘मेरो साथीको भनाइ छ कि आज सिनेमाघरमा फिल्म हेर्न महँगो भएको छ। त्यसैले मानिसहरू फिल्म ओटीटीमा आउने पर्खाइ गर्छन् वा मङ्गलबार फिल्म हेर्छन्, जब टिकटको मूल्य धेरै कम हुन्छ ।’

‘बण्टवारा’ र ‘सन अफ सरदार २’ किन चलेनन् ?

यस वर्ष ठूलो बजेटका असफल फिल्महरूबारे राज बन्सल भन्छन् कि ‘बण्टवारा’ आफ्नो कास्टिङका कारण चलेन ।

उनी भन्छन्, ‘फिल्मको मुख्य किरदार सनी देओलले निर्वाह गरेका थिए। उनले आफ्नो पूरै जीवन आफ्ना फिल्महरूमा पाकिस्तानलाई निशाना बनाएका छन् । यही उनको सफलताको सूत्र रहँदै आएको छ । तर यस फिल्ममा कथा यसको उल्टो थियो ।’

राज बन्सल भन्छन् कि फिल्ममा शबाना आजमीलाई हिन्दू महिलाको भूमिका दिइएको थियो, जबकि उनको छवि कट्टर मुस्लिमको मानिन्छ । उनका अनुसार सनी देओलले आफ्नो छोरालाई अगाडि बढाए र प्रीति जिन्टालाई त्यसैले लिइएको थियो किनकि उनको मिति सजिलै मिल्न सक्थ्यो र उनले शीर्ष अभिनेत्रीहरूको तुलनामा कम फीस लिएकी थिइन् ।

उनी भन्छन्, ‘तर सत्य के हो भने आज उनको नाममा फिल्म बिक्री हुँदैन। त्यसैले यो कास्टिङको असफलता थियो ।’

राज बन्सल ‘सन अफ सरदार २’ लाई पनि ठूलो बजेटको त्यस्तो फिल्म मान्छन् जसमा कलाकारको चयन गलत थियो । उनी भन्छन्, ‘तपाईं संजय दत्तको ठाउँमा रवि किशनलाई लिनेबारे सोच्न पनि कसरी सक्नुहुन्छ? यही कारणले फिल्म फ्लप भयो ।’

उनी भन्छन् कि ‘दृश्यम ३’ का निर्देशकलाई आफ्नो कथा र किरदारहरूमा पूरा विश्वास थियो ।  त्यसैले उनले अक्षय खन्नालाई उनले मागेको फीस दिएनन् र उनको ठाउँमा जयदीप अहलावतलाई रोजे, जो पहिलेका किरदारहरूको तुलनामा उनको कथामा राम्रोसँग बस्थे।

उनी भन्छन्, ‘फिल्म बन्यो र सुपरहिट भयो। यो अजय देवगन र निर्देशकको करियरको सबैभन्दा ठूलो फिल्म हो ।’ ‘यदि यस फिल्ममा अक्षय खन्ना हुन्थे भने यसको सफलताको आधा श्रेय उनलाई जान्थ्यो ।’

उनका अनुसार आज हिन्दी सिनेमामा पुरुष अभिनेताहरूको अत्यधिक फीस फिल्महरू बक्स अफिसमा असफल हुनुको एउटा ठूलो कारण हो ।

कुनै फिल्म हिट वा फ्लप कसरी तय हुन्छ ?

सिनेमाघर सञ्चालक अक्षय राठी मान्छन् कि पछिल्ला केही वर्षमा हिन्दी सिनेमाको कारोबार धेरै तीव्र गतिमा बढेको छ । भारतसँगै विदेशमा पनि यसको बजार फैलिएको छ ।

उनी भन्छन्, ‘१०० करोड रुपैयाँ कमाउने पहिलो फिल्म ‘गजनी’ थियो । त्यसले रेकर्ड तोड्यो र कमाईको नयाँ मापदण्ड तय गर्‍यो ।’

‘सन् २०२६ मा ‘धुरन्धर २’ को रूपमा हामीलाई पहिलो पटक एक हजार करोड रुपैयाँ कमाउने फिल्म मिल्यो  ।’

अक्षय राठी भन्छन् कि कुनै फिल्म हिट वा फ्लप हुने निर्णय त्यसको बक्स अफिस कमाईभन्दा बढी लगानीमा मिल्ने फाइदाका आधारमा गरिन्छ ।

उनी भन्छन्, ‘१२औं फेल’ जस्तो फिल्म बक्स अफिसमा ५० करोड रुपैयाँ कमाएर हिट हुन सक्छ । त्यसैगरी कुनै फिल्म १०० करोड रुपैयाँ कमाए पनि आफ्नो धेरै ठूलो बजेटका कारण फ्लप हुन सक्छ ।’

उनका अनुसार लगानीमा मिलेको फाइदाका हिसाबले ‘हनुमान अंश’ हिन्दी सिनेमाको इतिहासको सबैभन्दा बढी नाफा कमाउने फिल्महरूमध्ये एक हुन सक्छ ।

उनी भन्छन्, ‘फिल्म उद्योग चल्नका लागि हरेक प्रकारका फिल्म बन्नुपर्छ। हरेक फिल्मको आफ्नै प्रभाव र आफ्नै दर्शक वर्ग हुन्छ ।’

“यो धेरै जरुरी छ कि सबै प्रकारका फिल्म लगभग बराबर संख्यामा बनून्, ताकि भारतमा बक्स अफिसको कारोबार लामो समयसम्म बलियो र राम्रो रहोस्।”

‘दर्शकहरूलाई हल्कामा लिन सकिँदैन’

हिन्दी सिनेमाको कारोबार, मार्केटिङका तरिका र हालका समस्याहरूबारे ‘दृश्यम ३’ का निर्माता कुमार मङ्गत पाठक भन्छन् कि दर्शक अब पहिलेको तुलनामा धेरै सोच-विचार गरेर फिल्म रोज्छन्।

उनी भन्छन्, ‘आज तपाईं दर्शकहरूलाई हल्कामा लिन सक्नुहुन्न । उनीहरूसँग धेरै विकल्प छन् । उनीहरू सिनेमाघर त्यतिबेला मात्र आउँछन् जब उनीहरूलाई लाग्छ कि कुनै फिल्म हेर्न लायक छ ।’

‘निर्माताका रूपमा हामीले राम्रा कथा, समझदारीपूर्वक तय गरिएको बजेट र दर्शकको रुचि बुझ्नमा ध्यान दिनुपर्छ ।’

कुमार मङ्गत पाठक भन्छन् कि उनको लागि हरेक फिल्मको सुरुवात कथाबाट हुन्छ। उनी भन्छन्, ‘जब हामीले ‘ओमकारा’ बनायौं, तब शेक्सपियरको ‘ओथेलो’ को हिन्दी रूपान्तरण बनाउने जोखिम उठायौं ।’

‘यो सामान्य विषय थिएन, तर हामीलाई फिल्म र यसको सम्भावनामा विश्वास थियो। त्यो अनुभवले मलाई सिकायो कि धेरै पटक तपाईंले आफ्नो विश्वासमा भरोसा गर्नुपर्छ ।’

‘निर्देशक, कलाकारको चयन र बजेटमा पनि ध्यान दिनुपर्छ, तर मेरो लागि कथा सधैं पहिलो कदम हुन्छ ।’

फिल्मको बजेट कुन भागमा बाँडिन्छ ?

फिल्मको बजेटबारे कुमार मङ्गत पाठक भन्छन्, ‘यसमा अभिनेताहरूको फीस, निर्देशक र प्राविधिक कर्मचारीको पारिश्रमिक, सुटिङ, निर्माण र सुटिङपछि हुने कामको खर्च समावेश हुन्छ ।’

‘त्यसपछि मार्केटिङ र प्रचारको खर्च आउँछ । बजेट यसमा निर्भर गर्छ कि तपाईं कस्तो प्रकारको फिल्म बनाउँदै हुनुहुन्छ ।’

उनका अनुसार ‘स्पेशल २६’ र ‘रेड’ जस्ता फिल्म बनाउँदा कथाको स्तर बुझ्नु र त्यही अनुसार खर्चको योजना बनाउनु जरुरी छ ।  उनी भन्छन्, ‘मेरो मान्यता छ कि तपाईंले फिल्मको कमाईको क्षमताअनुसार पैसा खर्च गर्नुपर्छ, किनकि फिल्म बनाउनु जति महत्वपूर्ण छ, लगानीको रकम फिर्ता निकाल्नु पनि उत्तिकै जरुरी छ।’

कुनै फिल्मको पूरै आर्थिक अवस्था बुझ्नका लागि त्यसको बजेट, प्रिन्ट र प्रचारको खर्च, पहिलो तीन दिनको कमाई र कुल कमाईलाई हेरिन्छ । कुमार मङ्गत पाठक भन्छन् कि निर्माता सबैभन्दा पहिले फिल्ममा गरिएको कुल लगानी हेर्छन् । यसमा फिल्म बनाउने र त्यसको प्रचारमा भएको खर्च समावेश हुन्छ ।

उनी भन्छन्, ‘पहिलो सप्ताहन्तको कमाईबाट फिल्म कस्तो प्रदर्शन गरिरहेको छ भन्ने सङ्केत मिल्छ, तर यसबाट पूरै कथा थाहा हुँदैन ।’

‘अन्त्यमा तपाईंले हेर्नुपर्छ कि फिल्मले पूरै समयमा कति कारोबार गर्‍यो र वास्तवमा कति रकम फिर्ता आयो ।’  उनको भनाइ छ कि ठूलो, मध्यम वा सानो बजेटको फिल्मको कुनै एक तय परिभाषा छैन । यो फिल्मको स्तर, कलाकार र विषयमा निर्भर गर्छ ।

उनी भन्छन्, ‘फिल्म ‘प्यार का पंचनामा’ यस कुराको राम्रो उदाहरण हो कि दर्सकहरूसँग जोडिनका लागि कुनै फिल्मको बजेट सधैं धेरै ठूलो हुन जरुरी छैन ।’

‘अर्कोतर्फ, ठूलो स्तरमा बनाइएको फिल्मले आफ्नो स्तरअनुसार कारोबार पनि गर्नुपर्छ । फिल्मलाई त्यति लागतमा बनाउनु जरुरी छ जति कमाई गर्ने क्षमता त्यसमा होस् ।’

के ठूलो बजेटका फिल्महरूको युग सकिँदै छ ?

के ठूला स्टार भएका महँगा फिल्महरूको युग सकिँदै छ, किनकि ती आफ्नो लागत निकाल्न सकिरहेका छैनन् ?

यस प्रश्नमा कुमार मङ्गत पाठक भन्छन्, ‘होइन, मलाई लाग्दैन कि ठूलो बजेटका फिल्महरू कतै गइरहेका छन् । दर्शक अझै ठूलो पर्दामा ठूला फिल्म हेर्न रुचाउँछन् ।’

‘तर ठूलो स्टार  वा ठूलो बजेट कुनै फिल्मको सफलताको ग्यारेन्टी होइन । ‘शैतान’ ले देखायो कि बलियो विचारले पनि दर्शकहरूलाई सिनेमाघरसम्म ल्याउन सक्छ । फिल्म मानिसहरूसँग जोडिनुपर्छ र यसको लागत कारोबारका हिसाबले उचित हुनुपर्छ ।’

कुमार मङ्गत पाठक भन्छन् कि पछिल्ला केही वर्षमा मार्केटिङ र प्रचारको खर्च बढेको छ, किनकि फिल्मको प्रचारको तरिका पूर्ण रूपमा बदलिएको छ । उनी भन्छन्, ‘आज हामी डिजिटल प्लेटफर्म, सोसल मिडिया, आउटडोर विज्ञापन, कार्यक्रम र अन्य धेरै माध्यमहरू प्रयोग गर्छौं ।’

‘दर्शकको ध्यान तान्नको प्रतिस्पर्धा पनि पहिलेभन्दा धेरै बढी छ । तर मेरो मान्यता छ कि धेरै पैसा खर्च गर्नुको अर्थ सधैं राम्रो मार्केटिङ हुँदैन ।’ उनका अनुसार हिन्दी फिल्म उद्योगको हालको समस्या के हो भने लागत बढेको छ र दर्शक पहिलेभन्दा बढी सोच-विचार गरेर फिल्म रोजिरहेका छन् । उनी भन्छन्, ‘धेरै पटक कुनै फिल्मको बजेट यति बढी हुन्छ कि त्यसलाई केवल आफ्नो लागत निकाल्नका लागि पनि असाधारण कारोबार गर्नुपर्छ ।’

‘हामीले ‘दृश्यम’ जस्ता फिल्महरूसँग देखेका छौं कि बलियो कथा र रोचक पटकथाले दर्शकहरूसँग लामो समयसम्म सम्बन्ध बनाउन सक्छ । हामीले राम्रो सामग्रीमा ध्यान दिनुपर्छ र लागतप्रति व्यावहारिक हुनुपर्छ ।’

हिन्दी फिल्म उद्योगका कठिनाइहरू कसरी हट्न सक्छन्  ?

कुमार मङ्गत पाठक भन्छन् कि फिल्म उद्योगले बजेट तय गर्दा बढी अनुशासित हुनुपर्छ र हरेक फिल्मको कमाईको सम्भावनालाई इमानदारीपूर्वक हेर्नुपर्छ ।

उनी भन्छन्, ‘हरेक फिल्मलाई ठूलो स्तरमा बनाउनु जरुरी छैन। हामीले ‘ओमकारा’ र ‘स्पेशल २६’ देखि ‘प्यार का पंचनामा’ र ‘दृश्यम’ सम्म विभिन्न प्रकारका फिल्म बनाएका छौं ।’

‘विभिन्न विषयका लागि विभिन्न तरिका अपनाउनुपर्छ। सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा के हो भने हामीसँग राम्रो सामग्री र समझदारीपूर्वक बनाइएको योजना होस् ।’

उनको भनाइ छ कि फिल्म बनाउने लागत बढी वास्तविक हुनुपर्छ । उनी भन्छन्, ‘कुनै अभिनेताको फीस फिल्मको कमाईको क्षमताअनुसार उचित हुनु जरुरी छ। यसको मतलब यो होइन कि ताराहरूलाई राम्रो फीस मिल्नु हुँदैन । कुरा केवल यो सुनिश्चित गर्ने हो कि फिल्मको पूरै आर्थिक योजना सही तरिकाले काम गरोस् ।’

‘फिल्मलाई आर्थिक रूपमा चल्न लायक बनाउन सबैले योगदान दिनुपर्छ, किनकि लगानीको अन्तिम जिम्मेवारी निर्माताको हुन्छ ।’

कुमार मङ्गत पाठक भन्छन्, ‘मेरो लागि हिट त्यो फिल्म हो जसले आफ्नो लागत निकालेपछि नाफा कमाउँछ। फ्लप त्यो फिल्म हो जसले आफ्नो लागत पनि फिर्ता निकाल्न सक्दैन ।’ “कुनै फिल्मको केवल कुल कमाई हेरेर त्यसको निर्णय गर्न सकिँदैन । फिल्मको बजेट र वास्तवमा फिर्ता आएको रकम सबैभन्दा बढी मायने राख्छ ।’

उनी भन्छन्, ‘पानोरमामा ‘ओमकारा’ देखि ‘दृश्यम’, ‘रेड’ र ‘शैतान’ सम्म हाम्रो यात्रा विभिन्न प्रकारका कथाहरूलाई समर्थन गर्ने र तिनका लागि सही दर्शक खोज्ने रह्यो ।’

‘हाम्रा फिल्महरूलाई ५० भन्दा बढी प्रतिष्ठित पुरस्कार मिलेका छन् । यो उत्साह बढाउने कुरा हो, तर अन्त्यमा हरेक फिल्म व्यावसायिक रूपमा आफ्नो खुट्टामा उभिनुपर्छ ।’

टिकटको कुल बिक्री निर्माताको कमाई होइन

सफल फिल्म ‘हनुमान अंश’ की निर्माता अनुप्रिया नागर भन्छिन् कि कुनै फिल्मको लागत र बक्स अफिसमा बताइने कुल कमाईको तुलना गरेर मात्र त्यसको आर्थिक अवस्था बुझ्न सकिँदैन ।

उनी भन्छिन्, ‘सबैभन्दा पहिले फिल्म बनाउने खर्च आउँ छ। यसमा सुटिङ, कलाकार, फिल्मसँग सम्बन्धित कर्मचारी, स्थान, उपकरण र सुटिङपछि हुने कामको खर्च समावेश हुन्छ ।’

‘त्यसपछि प्रिन्ट र प्रचारको खर्च आउँछ, जसलाई सामान्यतया पीएन्डए भनिन्छ ।’

‘यसमा ट्रेलर, पोस्टर, डिजिटल मार्केटिङ, मिडियामा प्रचार, प्रचार सामग्री र फिल्मलाई सिनेमाघरसम्म पुर्‍याउने खर्च समावेश हुन्छ ।’

‘पीएन्डए आफैंमा ठूलो अतिरिक्त खर्च हुन सक्छ । त्यसैले फिल्मको कुल लागत निकाल्दा यसलाई पनि समावेश गर्नु जरुरी छ।’ अनुप्रिया नागर भन्छिन् कि सार्वजनिक रूपमा बताइने बक्स अफिसको कुल कमाई निर्माताको आम्दानी होइन । उनी भन्छिन्, ‘ यसमाबाट सबैभन्दा पहिले कर काटिन्छ। त्यसपछि सिनेमाघर वा प्रदर्शक सम्झौताअनुसार आफ्नो हिस्सा राख्छ ।’

‘फिल्मको वितरणको खर्च र कमिसन पनि काटिन सक्छ । यी सबै कटौतीपछि बाँकी रकम विभिन्न सम्झौताअनुसार निर्माता वा अधिकार राख्ने व्यक्तिसम्म पुग्छ ।’ उनका अनुसार फिल्म रिलिजको पहिलो तीन दिनको कमाईबाट मानिसहरूमा त्यसबारे जानकारी र हेर्ने प्रारम्भिक मागको थाहा हुन्छ।

त्यसैगरी पूरै अवधिको कमाईबाट थाहा हुन्छ कि दर्शकहरूले फिल्मबारे अरूलाई के भने र फिल्म कति समयसम्म सिनेमाघरमा टिक्यो । उनी भन्छिन्, ‘राम्रो प्रारम्भिक कमाईबाट आफैं नाफाको ग्यारेन्टी मिल्दैन। त्यसैगरी साधारण सुरुवातको मतलब यो होइन कि फिल्मको यात्रा सकियो ।’

‘हनुमान अंश’ को कमाई कसरी बढ्यो?

अनुप्रिया नागर भन्छिन् कि ‘हनुमान अंश’ यसको एउटा उदाहरण हो । उनी भन्छिन्, ‘हामीले फिल्मको सुरुवात सीमित स्तरमा गरेका थियौं । तर जसरी दर्शकहरूले फिल्म हेरे र अरूलाई सिफारिस गरे, त्यसको कारोबार बढ्दै गयो ।’

‘म सम्झौतासँग सम्बन्धित वा गोप्य आर्थिक जानकारी सार्वजनिक गर्न चाहन्न । तर सुर्खीमा देखाइने बक्स अफिस कमाई र निर्मातालाई वास्तवमा फिर्ता मिल्ने रकम दुई धेरै फरक कुरा हुन् ।’ उनका अनुसार फिल्मको लागत विदेशबाट हुने कमाई, डिजिटल, स्याटेलाइट, संगीत र अन्य अधिकार बेचेर पनि निकाल्न सकिन्छ ।

त्यसैले फिल्मको पूरै आर्थिक अवस्था बुझ्नका लागि कुल लागत, सिनेमाघरबाट मिल्ने हिस्सा र कमाईका अन्य सबै साधनलाई ध्यानमा राख्नुपर्छ ।

‘हिन्दी फिल्म उद्योग बिरामी होइन, परिवर्तनको दौरमा छ’

हिन्दी फिल्म उद्योगको हालको अवस्थाबारे अनुप्रिया नागर भन्छिन्, ‘म यस कुरासँग सहमत छैन कि हिन्दी फिल्म उद्योग बिरामी छ ।’

]मेरो मान्यता छ कि यो ठूलो परिवर्तनको दौरबाट गुज्रिरहेको छ ।’

‘अब दर्शकहरूसँग विश्वभरका फिल्म र अन्य सामग्री उपलब्ध छ । उनीहरू कुनै ठूलो स्टार वा ठूलो प्रचार अभियानका कारण मात्र सिनेमाघर जाँदैनन् ।’

‘उनीहरू आफ्नो समय र पैसाको बदलामा बलियो कथा, भावनात्मक जोडाइ र साँच्चिकै ठूलो पर्दामा हेर्न लायक अनुभव चाहन्छन् ।’ अनुप्रिया नागर भन्छिन् कि समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ जब दर्शकको रुचि बुझ्नुको सट्टा फिल्म उद्योगभित्र चल्ने प्रवृत्तिहरूका आधारमा फिल्म बनाइन्छ । उनी भन्छिन्, ‘धेरै पटक पटकथा पूर्ण रूपमा तयार हुनुअघि नै फिल्मको स्तर र तारा तय गरिन्छ ।’

‘लागत बढ्छ, तर कथा उति बलियो हुन सक्दैन ।’

‘दर्शकलाई दोष दिनुको सट्टा फिल्म उद्योगले उनीहरूलाई फेरि बुझ्नु जरुरी छ ।’  उनको भनाइ छ कि साना र मध्यम बजेटका फिल्महरूलाई पनि पर्याप्त सिनेमाघर र आफ्ना दर्शक खोज्ने समय मिल्नुपर्छ ।

उनी भन्छिन्, ‘हरेक फिल्मलाई पहिलो सप्ताहन्तमा नै हिट वा फ्लप घोषणा गर्नु पनि नोक्सान पुर्‍याउँछ ।’

‘दर्शकहरूले सिनेमा हेर्न छोडेका छैनन्। उनीहरू केवल फिल्म रोज्नमा बढी सावधान भएका छन् ।’

पैसा दिएर प्रचार र पैसा दिएर समीक्षा गराउनुमा के फरक छ ?

अनुप्रिया नागर भन्छिन् कि पैसा दिएर सोसल मिडियामा प्रचार गर्नु र पैसा दिएर कुनै फिल्मको समीक्षा गराउनु दुई बिल्कुल फरक कुरा हुन् ।

उनी भन्छिन्, ‘पैसा दिएर गरिएको प्रचारले कुनै फिल्मलाई मानिसहरूको नजरमा ल्याउन सक्छ।”  “डिजिटल विज्ञापन मार्फत कुनै फिल्मको ट्रेलर, संगीत, अन्तर्वार्ता र जानकारी सही दर्शकसम्म पुर्‍याउनु मार्केटिङको सही तरिका हो ।”

‘तर पैसा दिएर बढाइएको पहुँचले कुनै व्यक्तिलाई टिकट किन्न वा फिल्मलाई साँच्चिकै मन पराउन बाध्य पार्न सक्दैन ।’ उनका अनुसार पैसा दिएर गराइएका समीक्षा वा जानाजानी तयार पारिएका झूटा प्रशंसाले केही समयका लागि चर्चा जन्माउन सक्छन्, तर यसबाट दर्शकको विश्वास टुट्न सक्छ । उनी भन्छिन्, ‘यदि इन्टरनेटमा बनाइएको फिल्मको छवि र त्यसलाई हेर्ने वास्तविक अनुभव धेरै फरक भयो भने नकारात्मक कुराहरू अझ छिटो फैलिन्छन् ।’

‘तपाईं पैसा दिएर मानिसहरूको नजरमा आउन सक्नुहुन्छ, तर दर्शकको माया किन्न सक्नुहुन्न ।’

अनुप्रिया नागर भन्छिन् कि ‘हनुमान अंश’ को यात्रामा उनले देखिन् कि दर्शकको साँचो सिफारिस नै फिल्मको प्रचारको सबैभन्दा शक्तिशाली माध्यम बन्यो ।

उनी भन्छिन्, ‘वास्तविक परिवर्तन त्यतिबेला सुरु भयो जब दर्शकहरूले आफ्नै इच्छाबाट फिल्मबारे कुरा गर्न र अरूलाई यसलाई हेर्न भन्न थाले । सोसल मिडियाले कुनै फिल्मका लागि पहिलो ढोका खोल्न सक्छ। तर केवल त्यसको कथा र सामग्रीले मात्र दर्शकलाई सिनेमाघरभित्र लैजान र फिल्म हेरेर सन्तुष्ट भएर घर पठाउन सक्छ ।’

बिबिसीबाट