एसियाली शताब्दीको सङ्घारमा नेपाल  

विश्वको शक्ति सधैँ एउटै देशको हातमा रहँदैन। कुनै समय विशाल साम्राज्यहरूले संसारमा आफ्नो प्रभाव जमाए भने पछि औद्योगिक विकास, व्यापार र वैज्ञानिक आविष्कारका माध्यमबाट नयाँ शक्तिहरू उदाए। आज आर्थिक सामर्थ्य, सैनिक क्षमता, जनसङ्ख्या, प्राकृतिक स्रोत र प्रविधिका आधारमा विभिन्न देशबीच विश्वको नेतृत्वका लागि प्रतिस्पर्धा भइरहेको छ। यही प्रतिस्पर्धाले आगामी दशकहरूमा विश्वको शक्ति सन्तुलन बदल्न सक्छ।

सन् २०५० सम्म चीन, भारत, इन्डोनेसिया, नाइजेरिया र ब्राजिलजस्ता देशहरूको भूमिका अझ महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ। यी देशसँग विशाल बजार, प्राकृतिक स्रोत, जनशक्ति वा औद्योगिक विकासका फरक–फरक सम्भावना छन्। तर कुन देश भविष्यमा महाशक्ति बन्छ भन्ने कुरा निश्चित छैन। त्यसका लागि आर्थिक विकाससँगै सुशासन, शिक्षा, वैज्ञानिक अनुसन्धान र राजनीतिक स्थिरता पनि आवश्यक हुन्छ।

यस बदलिँदो विश्व व्यवस्थामा नेपालको स्थानबारे पनि गम्भीर बहस आवश्यक छ। नेपालले टाढाका शक्तिहरूको प्रभावमा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई गौण बनाउनु हुँदैन। त्यसैगरी भारत वा चीनमध्ये कुनै एकसँग मात्र निर्भर भएर आफ्नो भविष्य सुरक्षित हुन्छ भन्ने सोच पनि पर्याप्त हुँदैन। नेपालको समृद्धि, स्वतन्त्रता र सुरक्षाका लागि दुवै छिमेकीसँग सन्तुलित सम्बन्ध कायम गर्दै आफ्नै आर्थिक तथा संस्थागत क्षमता बलियो बनाउनु आवश्यक छ।

चीन : औद्योगिक सामर्थ्यको विशाल केन्द्र

चीन पछिल्ला दशकहरूमा तीव्र आर्थिक विकास गर्दै विश्वको प्रमुख आर्थिक तथा प्राविधिक शक्तिमध्ये एक बनेको छ। विशाल उत्पादन क्षमता, आधुनिक पूर्वाधार, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र वैज्ञानिक अनुसन्धानमा गरिएको लगानीले यसको प्रभाव विस्तार गरेको छ।

चीनको सबैभन्दा ठूलो विशेषता उत्पादन उद्योगको व्यापकता हो। विद्युतीय उपकरण, सवारीसाधन, औद्योगिक यन्त्र, उपभोग्य सामग्री र आधुनिक प्रविधिका क्षेत्रमा चीनको महत्त्वपूर्ण उपस्थिति छ। सडक, रेलमार्ग, बन्दरगाह र ऊर्जा पूर्वाधारको विस्तारले पनि यसको आर्थिक गतिविधिलाई सहयोग गरेको छ।

आगामी दशकहरूमा विद्युतीय सवारीसाधन, स्वच्छ ऊर्जा, स्वचालित उत्पादन र कृत्रिम बुद्धिमत्ता जस्ता क्षेत्रमा चीनले आफ्नो क्षमता बढाउन सके विश्व अर्थतन्त्रमा यसको प्रभाव कायम रहन सक्छ। तर, चीनका सामु वृद्ध जनसङ्ख्या, घट्दो जन्मदर, ऋणको दबाब, आर्थिक वृद्धिको गति र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धाजस्ता चुनौती छन्। यी समस्या समाधान गर्न नसके यसको विकास प्रभावित हुन सक्छ।

चीनको भविष्य केवल यसको विशाल उद्योगमा निर्भर रहनेछैन। उत्पादनबाट प्राप्त समृद्धिलाई नागरिकको जीवनस्तर सुधार्न प्रयोग गर्ने क्षमता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुनेछ।

भारत : जनशक्ति र विकासको विशाल सम्भावना

भारत भविष्यको विश्व व्यवस्थामा महत्त्वपूर्ण स्थान बनाउन सक्ने देशमध्ये एक हो। विशाल जनसङ्ख्या, युवा जनशक्ति, ठूलो घरेलु बजार र विविध आर्थिक क्षेत्र यसको प्रमुख आधार हुन्।

भारतले सूचना प्रविधि, औषधि उत्पादन, अन्तरिक्ष अनुसन्धान, कृषि, व्यापार र सेवाका क्षेत्रमा उल्लेखनीय क्षमता विकास गरेको छ। यसका अतिरिक्त उत्पादन उद्योग र आधुनिक पूर्वाधारमा लगानी विस्तार गर्ने सम्भावना पनि छ।

भारतको ठूलो जनसङ्ख्या चुनौती र अवसर दुवै हो। युवालाई गुणस्तरीय शिक्षा, प्राविधिक सीप र रोजगारी उपलब्ध गराउन सके उनीहरूले आर्थिक वृद्धिमा ठूलो योगदान दिन सक्छन्। तर बेरोजगारी, गरिबी, सामाजिक असमानता, प्रदूषण र पूर्वाधारको कमी समाधान गर्न नसके जनसङ्ख्याबाट प्राप्त हुन सक्ने लाभ सीमित रहन सक्छ।

भारतको विकासले नेपालको भविष्यसँग पनि प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्छ। नेपाल र भारतबीच ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, व्यापारिक तथा जनस्तरका गहिरा सम्बन्ध छन्। नेपालको वैदेशिक व्यापार, पारवहन, ऊर्जा र रोजगारीका अवसरमा भारतको महत्त्वपूर्ण भूमिका छ।

त्यसैले भारतको आर्थिक प्रगतिबाट नेपालले लाभ लिन सक्ने सम्भावना छ। नेपाली उत्पादनलाई भारतीय बजारसम्म पुर्‍याउने, विद्युत् व्यापार विस्तार गर्ने र पर्यटन तथा औद्योगिक सहकार्य बढाउने काम नेपालको हितमा हुन सक्छ। तर यस्तो सहकार्य पारस्परिक सम्मान, स्पष्ट सम्झौता र नेपालको राष्ट्रिय हितमा आधारित हुनुपर्छ।

इन्डोनेसिया : दक्षिणपूर्वी एसियाको उदाउँदो शक्ति

इन्डोनेसिया विशाल द्वीपसमूह, ठूलो जनसङ्ख्या र प्राकृतिक स्रोत भएको दक्षिणपूर्वी एसियाली देश हो। यसको भौगोलिक अवस्थिति अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री व्यापारका लागि महत्त्वपूर्ण छ। बढ्दो घरेलु बजार र औद्योगिकीकरणको सम्भावनाले यसलाई भविष्यको उल्लेखनीय आर्थिक शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

इन्डोनेसियासँग खनिज, कृषि उत्पादन र ऊर्जा स्रोत छन्। विशेषगरी विद्युतीय सवारीसाधनका ब्याट्री उत्पादनमा उपयोग हुने निकेल यसको औद्योगिक विकासका लागि महत्त्वपूर्ण छ। कच्चा पदार्थ मात्र निर्यात नगरी देशभित्रै प्रशोधन तथा उत्पादन उद्योग विस्तार गर्न सके यसले थप रोजगारी र आम्दानी सिर्जना गर्न सक्छ।

युवालाई सीपयुक्त बनाउने, यातायात सुधार गर्ने, आधुनिक उद्योग स्थापना गर्ने र वातावरण संरक्षण गर्ने काम यसको दीर्घकालीन विकासका लागि आवश्यक छन्। प्राकृतिक स्रोतको अत्यधिक दोहन र क्षेत्रीय असमानता भने चुनौती बन्न सक्छन्।

इन्डोनेसियाको अनुभव नेपालका लागि पनि उपयोगी हुन सक्छ। प्राकृतिक स्रोतको उपयोगबाट मात्र समृद्धि प्राप्त हुँदैन; त्यसलाई उद्योग, प्रविधि, रोजगारी र स्थानीय उत्पादनसँग जोड्नुपर्छ। नेपालले पनि जलविद्युत्, जडीबुटी, कृषि र पर्यटनका सम्भावनालाई उत्पादनमुखी अर्थतन्त्रमा रूपान्तरण गर्न आवश्यक छ।

नाइजेरिया : अफ्रिकाको विशाल जनशक्ति

नाइजेरिया अफ्रिकाको महत्त्वपूर्ण देश हो। ठूलो जनसङ्ख्या, पेट्रोलियम पदार्थ, कृषि सम्भावना र उद्यमशील युवाले यसको आर्थिक भविष्यलाई प्रभाव पार्न सक्छन्। यसको घरेलु बजार ठूलो भएकाले उत्पादन, व्यापार र सेवाका क्षेत्रमा विकासका अवसर छन्।

नाइजेरियाको अर्थतन्त्रमा पेट्रोलियम पदार्थको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ। तर दीर्घकालीन समृद्धिका लागि एउटै स्रोतमा निर्भर रहनु जोखिमपूर्ण हुन्छ। कृषि, उत्पादन उद्योग, शिक्षा, दूरसञ्चार र अन्य सेवाक्षेत्रको विकासले अर्थतन्त्रलाई विविध बनाउन सक्छ।

देशको युवा जनशक्तिलाई उचित शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा र रोजगारी उपलब्ध गराउन सके जनसङ्ख्या आर्थिक शक्तिमा बदलिन सक्छ। तर गरिबी, बेरोजगारी, सुरक्षा समस्या, कमजोर पूर्वाधार र सार्वजनिक सेवाका कठिनाइ समाधान गर्न आवश्यक छ।

नाइजेरियाको सम्भावनाले एउटा महत्त्वपूर्ण पाठ दिन्छ— प्राकृतिक स्रोत र जनसङ्ख्या आफैँमा समृद्धिको ग्यारेन्टी होइनन्। तिनको उचित उपयोग गर्न सक्षम शासन व्यवस्था, पारदर्शिता र उत्पादनशील अर्थतन्त्र आवश्यक हुन्छ।

नेपालसँग पनि जलस्रोत, कृषि, वन, जडीबुटी र पर्यटनका सम्भावना छन्। यी स्रोतको उचित व्यवस्थापन, मूल्य अभिवृद्धि र रोजगारी सिर्जनामा ध्यान दिन सके नेपालले आफ्ना आर्थिक अवसरलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्न सक्छ।

ब्राजिल : कृषि, ऊर्जा र प्राकृतिक स्रोतको शक्ति

ब्राजिल दक्षिण अमेरिकाको विशाल देश हो। कृषि उत्पादन, खनिज स्रोत, जैविक विविधता, ऊर्जा र ठूलो घरेलु बजारले यसको अर्थतन्त्रलाई महत्त्वपूर्ण आधार दिएका छन्। भविष्यमा यी क्षेत्रको प्रभावकारी उपयोग गर्न सके ब्राजिलले विश्व अर्थतन्त्रमा आफ्नो स्थान अझ बलियो बनाउन सक्छ।

ब्राजिल विश्वका प्रमुख कृषि उत्पादकहरूमध्ये एक हो। खाद्यान्न, भटमास, मासु र अन्य कृषि वस्तुको उत्पादन तथा निर्यातले यसको अर्थतन्त्रमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछन्। यसका अतिरिक्त खनिज, उद्योग र जलविद्युत् तथा जैविक इन्धनजस्ता ऊर्जा स्रोतले पनि विकासका अवसर सिर्जना गरेका छन्।

ब्राजिलको अर्को विशेषता प्राकृतिक विविधता हो। अमेजन वन क्षेत्रले विश्वको वातावरणीय सन्तुलनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। त्यसैले आर्थिक विकाससँगै वन संरक्षण र जलवायु परिवर्तनको सामना गर्नु ब्राजिलका लागि आवश्यक छ।

तर आय असमानता, पूर्वाधारको आवश्यकता, वातावरणीय क्षति र आर्थिक उतारचढावले यसको विकासमा चुनौती उत्पन्न गर्न सक्छन्। कृषि तथा प्राकृतिक स्रोतबाट प्राप्त आम्दानीलाई उद्योग, अनुसन्धान, शिक्षा र जनताको जीवनस्तर सुधारमा लगाउन सके यसको दीर्घकालीन सम्भावना बढ्न सक्छ।

ब्राजिलको अनुभव नेपालका लागि पनि सान्दर्भिक छ। कृषि उत्पादनलाई आधुनिक बनाउने, स्थानीय वस्तुको प्रशोधन गर्ने र प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्दै आर्थिक लाभ प्राप्त गर्ने नीति नेपालले पनि अपनाउन सक्छ।

यी पाँच देश भविष्यमा कति शक्तिशाली बन्छन् भन्ने कुरा निश्चित छैन। तर तिनको विकास सम्भावनाले विश्वको आर्थिक शक्ति विभिन्न क्षेत्रमा विस्तार हुन सक्ने देखाउँछ।

एसियाली शताब्दीमा नेपालको कूटनीति

विश्वको शक्ति सन्तुलन र हालको भूराजनीतिक परिदृश्यलाई हेर्दा, आगामी भविष्यमा विश्वका महाशक्तिहरूका रूपमा एसियाली देशहरूको भूमिका निर्णायक हुने लगभग निश्चित छ। विशेषगरी भारत र चीनजस्ता उदीयमान आर्थिक तथा प्राविधिक महाशक्तिहरू नेपालकै काखमा अवस्थित छन्। यो यथार्थले नेपालको राष्ट्रिय हित र समृद्धि कुनै टाढाका पश्चिमी वा अन्य मुलुकहरूसँगको सम्बन्धभन्दा पनि आफ्ना दुवै नजिकका छिमेकीहरूसँगको सुमधुर, सन्तुलित र व्यावहारिक सहकार्यमा निहित रहेको प्रस्ट पार्छ। छिमेकीहरूलाई चिसाएर वा उनीहरूप्रति शङ्कास्पद बनेर पश्चिमा वा अन्य बाह्य शक्तिको पछि लाग्नु नेपालको हितमा कहिल्यै हुन सक्दैन।

पहिलो कुरा, नेपालले भारत र चीनसँगको सम्बन्धलाई प्रतिस्पर्धा वा भूराजनीतिक खेलको रूपमा नभई आर्थिक अवसरका रूपमा बुझ्नुपर्छ। यी दुई छिमेकीसँगको व्यापार, ऊर्जा, पारवहन र पूर्वाधार सहकार्य नै नेपालको दैनिक आर्थिक जीवनको मेरुदण्ड हो। छिमेकीहरूलाई बेवास्ता गरेर वा उनीहरूको चासोलाई नजरअन्दाज गरेर गरिएको कुनै पनि कूटनीतिक अभ्यास देशका लागि दीर्घकालीन रूपमा जोखिमपूर्ण साबित हुन सक्छ। तसर्थ, दुवै छिमेकीसँगको सम्बन्धलाई सम्मान र आपसी लाभका आधारमा सन्तुलित राख्नु अनिवार्य छ।

दोस्रो कुरा, सन्तुलित परराष्ट्र नीति भनेको दुवै देशलाई हरेक विषयमा ठ्याक्कै एकै किसिमको व्यवहार गर्नु होइन। नेपालको आवश्यकता, क्षमता र राष्ट्रिय प्राथमिकताअनुसार कूटनीतिक व्यवहार र सहकार्यका क्षेत्रहरू फरक हुन सक्छन्। कुनै पनि बाह्य परियोजना वा सम्झौता स्वीकार गर्दा त्यसको लागत, सम्भावित प्रतिफल, ऋणको दीर्घकालीन भार र राष्ट्रिय सुरक्षामा पर्ने प्रभावको स्वतन्त्र मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। ‘सहकार्य सबैसँग, निर्णय नेपालको हितमा’ भन्ने मूलमन्त्रलाई आत्मसात् गर्दै नेपालले आफ्ना सबै ठूला सम्झौताहरूमा पूर्ण पारदर्शिता अपनाउनुपर्छ।

तेस्रो कुरा, राष्ट्रिय सुरक्षालाई केवल सामरिक वा सैनिक शक्तिसँग मात्र जोडेर हेर्नु अधुरो हुन्छ। बलियो अर्थतन्त्र, खाद्य सुरक्षा, ऊर्जाको भरपर्दो उपलब्धता, विविध व्यापारिक मार्ग र आन्तरिक राजनीतिक स्थिरता नै सुरक्षाका वास्तविक आधार हुन्। कुनै एकै देशमाथि अत्यधिक निर्भर हुँदा उत्पन्न हुने आपूर्तिजन्य जोखिमलाई घटाउन नेपालले आन्तरिक उत्पादन बढाउनुका साथै व्यापारिक विविधीकरणमा जोड दिनुपर्छ। सीमा वा अन्य सानातिना असमझदारीहरूलाई उत्तेजनाद्वारा होइन, कूटनीतिक संवाद र आपसी समझदारीका माध्यमबाट हल गर्ने परिपक्वता देखाउनुपर्छ।

चौथो कुरा, बाह्य सम्बन्धलाई सुदृढ पार्नुका साथै देशभित्रै आर्थिक रूपान्तरण गर्नुपर्ने आवश्यकता उत्तिकै टड्कारो छ। जलविद्युत्, कृषि आधुनिकीकरण, पर्यटन, सूचना प्रविधि र घरेलु उद्योगहरूमा लगानी बढाएर कच्चा पदार्थ निर्यात गर्ने अवस्थाबाट मूल्य अभिवृद्धि गर्ने अर्थतन्त्रतर्फ फड्को मार्नुपर्छ। देशभित्रै पर्याप्त र सम्मानजनक रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्न सके मात्र युवा पलायन रोकिन्छ र उनीहरूको ऊर्जाशील सीप तथा प्रतिभालाई राष्ट्रिय विकासको मूलप्रवाहमा उपयोग गर्न सकिन्छ।

अन्त्यमा, बदलिँदो विश्व व्यवस्था र एसियाली उदयको यो महत्त्वपूर्ण मोडमा नेपालले कुनै पनि विदेशी शक्तिको प्रभाव वा दबाबमा नपरी आफ्नै स्वाभिमान, सार्वभौमिकता र राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रबिन्दुमा राख्नुपर्छ। न त भारतको विरोधमा न त चीनको विरोधमा, तर दुवैसँगको घनिष्ठ, सुमधुर र समदूरीको सहकार्य नै नेपालको समृद्धि र प्रगतिको अचूक बाटो हो। 

जब नेपालले आफ्ना आन्तरिक स्रोतहरूको सही सदुपयोग गर्दै छिमेकीहरूसँग विश्वासपूर्ण सम्बन्ध कायम राख्छ, तब मात्र एउटा स्वतन्त्र, सुरक्षित र समृद्ध राष्ट्र निर्माणको परिकल्पना वास्तविक अर्थमा साकार हुन सक्छ।