काठमाडौं । जोरपाटीकी सीतालाई सामान्य ज्वरो आउनेबित्तिकै नजिकैको औषधि पसल पुग्ने बानी थियो । उनी औषधि पसलबाटै एन्टिबायोटिक किनेर खान्थिन् ।
तीन दिनजति औषधि खाएपछि ज्वरो निको हुन्थ्यो । त्यसपछि उनी औषधि खान छोड्थिन् ।
बिस्तारै यो उनको नियमित बानीजस्तै बन्यो । आफूलाई ज्वरो आउँदा मात्र होइन, रुघाखोकी र ज्वरोले छोरालाई सताउँदासमेत उनी त्यही उपाय अपनाउँथिन् ।
चिकित्सकलाई देखाउने, रोगको कारण पत्ता लगाउने र आवश्यक परीक्षण गराउनेभन्दा औषधि पसलबाटै औषधि किनेर खानु उनलाई सजिलो लाग्थ्यो ।
समय बित्दै गयो । उनका छोरा अहिले १९ वर्षका भइसकेका छन् । तर वर्षौंदेखि परिवारमा चल्दै आएको चिकित्सकको सल्लाहबिनै औषधि किनेर खाने बानीले स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पर्न सक्ने देखिएको छ ।
हालै उनका छोरामा कलेजोसम्बन्धी समस्या देखियो । उपचारका क्रममा चिकित्सकले एन्टिबायोटिकको अनियन्त्रित तथा लामो समयको प्रयोग पनि कलेजोमा समस्या देखिनुको एउटा सम्भावित कारण हुन सक्ने बताएका थिए ।
यो समस्या सीताको परिवारमा मात्र सीमित छैन । सामान्य ज्वरो, रुघाखोकी, घाँटी दुखाइ वा शरीर दुख्नासाथ औषधि पसल पुगेर एन्टिबायोटिक किन्ने र केही दिनमै निको भएको महसुस भएपछि औषधि छोड्ने प्रवृत्ति धेरैमा देखिन्छ ।
कतिपयले आफूले खाएको औषधि परिवारका अरू सदस्यलाई समेत सिफारिस गर्छन् ।
****
सीताको जस्तै बानीले स्वास्थ्यमा कस्तो जोखिम निम्त्याउन सक्छ भन्ने उदाहरण भक्तपुरका राम चौधरी (नाम परिवर्तन) हुन् ।
उनले पनि लामो समयसम्म सामान्य समस्या देखिनेबित्तिकै चिकित्सकको सल्लाहबिना एन्टिबायोटिक सेवन गर्दै आएका थिए । सानो समस्या होस् वा सामान्य बिरामी, हचुवाका भरमा औषधि खाने उनको बानी थियो ।
तर पछि उनलाई निमोनिया भयो । उपचारका क्रममा चिकित्सकले लामो समयसम्म जथाभावी एन्टिबायोटिक सेवन गरेको इतिहासबारे जानकारी पाएपछि औषधिले अपेक्षित रूपमा काम नगर्नुको सम्भावित कारण एन्टिबायोटिक प्रतिरोध (एन्टिमाइक्रोबियल रेजिस्टेन्स) हुन सक्ने बताए ।
चिकित्सकका अनुसार लामो समयसम्म जथाभावी एन्टिबायोटिक सेवन गर्दा पछि सामान्य संक्रमणमा प्रयोग हुने औषधिले समेत काम नगर्न सक्छ ।
रामको अनुभवले एन्टिबायोटिक जथाभावी सेवन गर्नु र आफूखुसी औषधि परिवर्तन वा बन्द गर्नु कति जोखिमपूर्ण हुन सक्छ भन्ने देखाउँछ ।
एन्टिबायोटिक औषधिले कीटाणुजन्य स्वास्थ्य समस्या भएमा निको पार्न मद्दत गर्छ । यो सत्य हो । तर एन्टिबायोटिकको लगातार प्रयोगले भने घातक परिणाम दिन सक्छ ।
केही दशकयता एन्टिबायोटिक प्रतिरोधको स्तर द्रुत रूपमा बढ्दै गएको छ । व्यापक प्रयोगले एन्टिबायोटिक प्रतिरोधी क्षमता (एन्टिमाइक्रोब्याक्टेरियल रेजिस्टेन्स) विकास गरिरहेको छ ।
एन्टिबायोटिकको प्रतिरोधी क्षमता विकास हुनु विश्वव्यापी रुपमै चिन्ताको विषय बनिरहेको छ ।
के हो एन्टिबायोटिक प्रतिरोध ?
एन्टिबायोटिक प्रतिरोध तब उत्पन्न हुन्छ, जब रोग फैलाउने सूक्ष्म जीवहरू मुख्यगरी ब्याक्टेरिया र कतिपय परजीवी एवं फंगसविरुद्ध औषधि लगातार खाँदा शरीरमा बचेका ब्याक्टेरियाले विस्तारै औषधिलाई आफ्नो अनुकूल बनाइदिन्छ ।
सूक्ष्म जीवहरूले नै प्रोटिन उत्पादन गरी ती औषधिप्रति लचिलोपन विकसित गर्छ । डीएनए पनि यसप्रति विस्तारै सकारात्मक हुँदै जान्छ । यी विशिष्ट प्रोटिन डीएनएमा रहेका अन्य ब्याक्टेरियाहरूमा प्रसारित हुन्छन् ।
शरीरमा आएको परिवर्तनसँगै विस्तारै यी औषधि प्रतिरोध विकास गर्न थाल्छ । जसले सुपर बग्स बनाउँछ । फलस्वरुप सुपर बग्स भइसकेपछि जति खाए पनि औषधिले कुनै प्रभाव देखाउन सक्दैन । औषधिले असर नदेखाएपछि सामान्य संक्रमण भएमा पनि छिटो निको हुन सक्दैन ।
विना प्रयोगशाला परीक्षण बिरामीले आफैं वा औषधि पसलबाट किनेर एन्टिबायोटिक (एन्टिमाइक्रोबियल औषधि) प्रयोग गर्दा टाइफाइड, निमोनिया र औलोजस्ता रोग लाग्दा पनि बिरामीको उपचार गर्न कठिन हुने गरेको अनुभव चिकित्सकहरू सुनाउँछन् । ग्राण्डी अस्पतालका जनरल फिजिसियन डा. अमित गौलीका अनुसार जथाभावी एन्टिबायोटिकको प्रयोग गर्दा त्यसले रोग निको पार्न कठिन हुने मात्र होइन, ज्यान नै बचाउन कठिन भएका थुप्रै केस देखेका छौं ।
‘एन्टिबायोटिक रेजिस्टेन्स भएपछि सामान्य औषधि खाएर निको हुने ज्वरो तथा टाइफाइडका बिरामीलाई समेत सामान्य औषधिले काम नगरेर बढी डोज सहित सुई दिनुपर्ने र लामो समयसम्म अस्पतालमै भर्ना गर्नुपर्ने अवस्था आउँछ’ उनले भने ।
विभिन्न कारणले गर्दा एन्टिबायोटिक खाए पनि ९० प्रतिशत मात्रै ब्याक्टेरिया मर्छन् । लगातार खाँदा १० प्रतिशतको संख्या बढेर शरीरमै रहेर शक्ति विकास गर्ने हुँदा पुनः त्यही एन्टिबायोटिकले काम नगर्ने उनी बताउँछन् ।
यसै सन्दर्भमा निजामती कर्मचारी अस्पतालका कार्यकारी निर्देशक समेत रहेका पेट तथा कलेजोरोग विशेषज्ञ डा. विधाननिधि पौडेल भन्छन्, ‘एन्टिबायोटिक औषधि प्रयोग गर्नै नहुने होइन । तर लगातार प्रयोगले अप्रत्यक्ष रुपमा यति गम्भीर समस्या ल्याउँछ कि जसले गर्दा न औषधि काम लाग्छ, न उपचार ।’

एन्टिबायोटिक औषधिको दुरुपयोगले गर्दा विश्वमा नै १० देखि २० प्रतिशतमा कलेजो रोगका बिरामी वर्षनी बढ्ने विश्व स्वास्थ्य संगठनको तथ्यांकले देखाउँछ ।
डा. पौडेल पनि एन्टीबायोटिक औषधिको चरम दुरुपयोगले कलेजोको समस्या लिएर अस्पताल आउनेको संख्या बढाइरहेको बताउँछन् । उनका अनुसार हरेक औषधिको मेटाबोलिजम कलेजोमै हुन्छ ।
यस्तोमा राम्रो र खराब पार्ने दुवै खालको जीवाणु सानो र ठूलो आन्द्रामा रहने हुँदा लगातार एन्टिबायोटिक खाएमा राम्रो ब्याक्टेरियाको काममा अवरोध ल्याउने, कलेजोमा विषाक्त पदार्थ जम्मा गर्ने, राम्रो र खराब जीवाणुको सन्तुलन बिग्रिन गई पेट ढुस्स पार्ने, पखाला लाग्ने, खाना अपच हुने र कलेजोमा पुगेर फ्याटी लिभर बनाउने गर्छ ।
‘
फ्याटी लिभरबाट सुरु भई बिस्तारै सिरोसिस र फाइब्रोसिस जस्तो कलेजोमा गम्भीर समस्या उत्पन्न गराउँछ’ उनी भन्छन् ।
औषधि खाने छोड्ने मनलाग्दी परिपाटीले पनि एन्टिबायोटिक रेजिसटेन्स बढाउने उनी बताउँछन् ।
कतिबेला एन्टिबायोटिकको प्रभाव कम हुने डर हुन्छ ? डा. पौडेल भन्छन्, ‘एन्टिबायोटिकले ब्याक्टेरियालाई पूर्णरुपमा मार्न नसक्ने अवस्था त्यतिबेला हुन्छ, जतिबेला बिरामीलाई डाक्टरले रोगको प्रकृति हेरेर पाँच दिनको औषधि दिन्छन् ।
तर बिरामीले लगातार तीन दिनसम्म खाएर निको भएको महसुस गर्छन् र औषधिको मात्रा पूरा नगरी बीचमै छोडिदिन्छन् ।’
विश्वमा एन्टिबायोटिक प्रतिरोधको खतरा
एन्टिबायोटिक रेजिसटेन्स विश्वका लागि ठूलो खतरा भएको वैज्ञानिकहरूले अनुमान गरेका छन् ।
यसतर्फ ध्यान नदिए सन् २०५० सम्ममा यसका कारण वर्षेनी करिब एक करोड मानिसले ज्यान गुमाउनुपर्ने अनुमान गरिएको छ ।
यसको मतलब यदि विश्वले अझै सिकेन भने प्रत्येक दिन २७ हजार भन्दा बढी मानिस सामान्य संक्रमणले मर्नेछन् । यो तथ्याङ्क भनेको कोभिड-१९ बाट हुने मृत्युको दर भन्दा बढी हो ।
औषधि प्रतिरोधी रोगका कारण वर्षेनी कम्तीमा सात लाख मानिसको मृत्यु हुने गरेको छ ।
जोखिम नेपालमा पनि
डा. गौलीका अनुसार नेपाल पनि यो जोखिमबाट मुक्त छैन । विश्वभर एन्टिबायोटिकको द्रुत दुरुपयोग भइरहेको र यसबाट हुने कुल मृत्युमध्ये ९० प्रतिशत एसिया र अफ्रिकामा हुने अनुमान गरिएको छ । यसले नेपाल लयायत विकासोन्मुख देशहरू गहिरो रूपमा प्रभावित हुने देखाउँछ ।
पहिल्यै एन्टिबायोटिक औषधि खाएर अवस्था निकै गम्भीर भएपछि मात्र अस्पताल आउनेको संख्या बढ्दो छ । ‘ओभर द काउन्टर’ पाउने यस्ता औषधिको चरम दुरुपयोग भइरहेको उनी बताउँछन् ।

वयस्क मात्रै होइन, बच्चा बिरामी भए पनि एन्टीबायोटिक खुवाइहाल्ने आम मानिसको बानी छ । तर यसरी बच्चालाई जथाभावी एन्टीबायोटिक दिनु गलत भएको बाल छातीरोग विशेषज्ञ डा. जगतजीवन घिमिरे बताउँछन् ।
‘बालबालिकामा एन्टीबायोटिकको प्रयोग अत्यधिक भइरहेको छ । विशेषगरी नेपाल, भारत, बंगलादेश र पाकिस्तानजस्ता विकासोन्मुख देशमा आवश्यकताभन्दा बढी एन्टीबायोटिक प्रयोग हुने गरेको पाइन्छ,’ उनी भन्छन् । बच्चालाई ज्वरो आउने वा सामान्य रुघाखोकी लाग्नेबित्तिकै विभिन्न औषधि र एन्टीबायोटिक खुवाउनु राम्रो अभ्यास नभएको डा. घिमिरे बताउँछन् ।
‘हामीले बच्चालाई ब्याक्टेरियाविरुद्धका खोप लगाएका हुन्छौं । त्यसैले एक–दुई दिन ज्वरो आउँदैमा एन्टीबायोटिक दिन आवश्यक हुँदैन,’ उनी भन्छन्, ‘सामान्य स्वास्थ्य समस्या देखिनेबित्तिकै एन्टीबायोटिक दिए निको भइहाल्छ भन्ने सोच गलत हो ।’

बालबालिकामा देखिने सामान्य स्वास्थ्य समस्यामध्ये निमोनिया पनि एक हो । निमोनियामा समेत एन्टीबायोटिकको प्रयोग आवश्यकताभन्दा बढी भइरहेको उनको भनाइ छ ।
हालै गरिएको एक विश्वव्यापी अध्ययनले बालबालिकामा हुने निमोनियाको प्रमुख कारण भाइरल संक्रमण रहेको देखाएको उनी बताउँछन् । भाइरल संक्रमणमा एन्टीबायोटिक प्रभावकारी नहुने भएकाले यसको प्रयोगबारे चिकित्सकसमेत सचेत हुनुपर्ने डा. घिमिरेको सुझाव छ ।
‘बालबालिकामा भाइरल संक्रमण धेरै हुन्छ । तर भाइरल संक्रमणमा एन्टीबायोटिकले काम गर्दैन । नेपालमा पनि एन्टीबायोटिकको प्रयोग धेरै हुने गरेको तथ्यांकले देखाएकाले यसबारे जनचेतना आवश्यक छ,’ उनी भन्छन् ।
स्वास्थ्यमा मात्र नभई अर्थतन्त्रमा पनि असर
विश्व बैंकका अनुसार एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोधको उपचार गर्न अस्पतालमा चक्कर लगाउँदा लगाउँदा सन् २०३० सम्म दुई करोड ४० लाख मानिस गरिबीको रेखामुनि पुग्न सक्छन् ।
साथै विश्व अर्थतन्त्रलाई पनि यसबाट ठूलो नोक्सान हुनेछ । संयुक्त राष्ट्र स्वास्थ्य एजेन्सीले मानवतालाई चुनौती दिने १० सार्वजनिक स्वास्थ्य खतराको सूचीमा समावेश गरेको छ ।
यसले विश्वव्यापी स्वास्थ्य, विकास, दिगो विकास लक्ष्य र अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण प्रभाव पार्ने सम्भावना देखिन्छ ।
विश्वमा प्रतिरोध किन बढ्दैछ ?
सन् २०१४ मा द ल्यान्सेट इन्फेक्सियस डिजिजमा प्रकाशित एक अध्ययन अनुसार सन् २००० देखि २०१० बीचमा एन्टिबायोटिक औषधिको सेवन गर्ने संख्यामा ७६ प्रतिशतले बढेको छ ।
बढ्दो आम्दानीसँगै एन्टिबायोटिक धेरैको पहुँचमा पुगेको छ । सानो भन्दा सानो समस्यामा पनि एन्टिबायोटिक खानेबानीले गर्दा अनावश्यक खपत पनि बढाउँदैछ ।
साथै, कृषि तथा पशुपालनमा एन्टिबायोटिकको प्रयोग बढ्दै गएकाले पनि यसको जोखिम बढ्दै गएको छ । जनावरलाई दिइने एन्टिबायोटिक मानव शरीरमा फर्किन थालेका छन् ।
एन्टिबायोटिक प्रतिरोध रोक्न के गर्ने ?
– एन्टिबायोटिक औषधिको दुरुपयोगले विकराल रुप लिन नदिन एन्टिबायोटिक औषधि सही र सावधानीपूर्वक प्रयोग गर्नुपर्छ ।
– औषधि खानुपूर्व चिकित्सकको सिफारिस विना औषधि लिन नमिल्ने र ओभर द काउन्टर एन्टिबायोटिक औषधि बिक्री वितरण गर्न नदिने नियम ल्याए मात्र यसलाई रोक्न सम्भव छ ।
– एन्टिबायोटिक खान सुरु गरेपछि डोज पूरा गरेर मात्र चिकित्सकको सल्लाहमा छोड्नुपर्छ ।
प्रतिक्रिया 4