नेपालमा पनि ‘डच डिजिज’ को चेतावनी, के हो यो ?

२७ पुस, काठमाडौं । तेल, ग्यास र खनिजको विश्वव्यापी माग बढ्दै जाँदा अर्थशास्त्रीहरूले फेरि एकपटक ‘डच डिजिज’ को चेतावनी दिइरहेका छन्।

खासगरी, नेपालकै सन्दर्भमा पनि रेमिटेन्समा अत्यधिक निर्भरताले डच डिजिजको जोखिम बढ्न सक्ने चेतावनी अर्थशास्त्रीहरूले दिइरहेका छन् ।

नेपाल राष्ट्र बैंकको तथ्यांक अनुसार, चालु आव मंसिरको विप्रेषण आप्रवाह १ खर्ब ८३ अर्ब १८ करोड रुपैयाँ छ । उक्त अवधिमा निर्यात ५८.२ र आयात १५.८ प्रतिशतले बढेको छ ।

वैदेशिक रोजगारी र अध्ययनमा विदेश जानेको सङ्ख्या बढेसँगै रेमिट्यान्स निरन्तर बढिरहेको छ । गत आवमा १७ खर्ब २३ अर्ब रेमिट्यान्स भित्रिएकोमा चालु आवको पाँचौं महिलासम्ममा ८ खर्ब ७० अर्ब रुपैयाँ आप्रवाह भएको छ ।

के हो डच डिजिज ?

सामान्यतः प्राकृतिक स्रोतको अत्यधिक विकासले अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउनुको सट्टा यसका अन्य क्षेत्रहरूलाई कमजोर बनाउने परिघटनालाई डच डिजिज भनिन्छ । त्यसो त, कुनै एउटा मात्रै आर्थिक स्रोतमा अत्यधिक निर्भरता बढ्दा पनि यस्तो समस्या निम्तने बताइन्छ । विश्वमा यस्ता पनि धेरै उदाहरण रहेका छन् ।

यस्तो अवस्था तब उत्पन्न हुन्छ जब कुनै देशले प्राकृतिक स्रोत वा अन्य कुनै एउटै स्रोतबाट ठूलो आम्दानी गर्छ र त्यसले गर्दा विदेशी मुद्राको प्रवाह तीव्र हुन्छ।

यसले प्रायः राष्ट्रिय मुद्राको मूल्य बढाउँछ, जसका कारण उत्पादन क्षेत्र र कृषि क्षेत्रका निर्यातहरू महँगो हुन गई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्दैनन्। जनशक्ति र लगानी समयक्रमसँगै उकालो लागिरहेको स्रोत क्षेत्रतर्फ केन्द्रित हुन्छन्, जबकि अन्य उद्योगहरू धराशायी हुँदै जान्छन्।

कुनै एक क्षेत्रमा (विशेष गरी प्राकृतिक स्रोत जस्तै: तेल, ग्यास वा खनिज) अचानक ठूलो सफलता वा आम्दानी प्राप्त हुँदा त्यसले देशको अन्य महत्त्वपूर्ण क्षेत्रहरू (विशेष गरी उत्पादन र कृषि क्षेत्र) लाई नकारात्मक असर पार्ने अवस्थामा डच डिजिजको जोखिम बढ्छ ।

कसरी रह्यो डच डिजिजको नाम ?

यो अवधारणाको नाम नेदरल्याण्ड्सको नामबाट राखिएको हो, जहाँ सन् १९६० को दशकमा प्राकृतिक ग्यासको ठूलो भण्डार फेला परेको थियो।

ग्यास निर्यात गरेर देशमा ठूलो मात्रामा विदेशी मुद्रा भित्रियो । यसले नेदरल्याण्ड्सको मुद्रा निकै बलियो भयो, जसले गर्दा त्यहाँका अन्य उत्पादनहरू महँगो भए र निर्यात घट्यो।

अन्ततः देशमा बेरोजगारी बढ्यो र अर्थतन्त्रमा समस्या देखियो। यसै घटनालाई सन् १९७७ मा ‘द इकोनोमिस्ट’ पत्रिकाले ‘डच डिजिज’ नाम दिएको हो।

ग्यास निर्यातले राष्ट्रिय आम्दानी बढाए पनि बलियो मुद्राका कारण निर्यात प्रतिस्पर्धामा ह्रास आउँदा डच उत्पादन क्षेत्रले ठूलो संघर्ष गर्नुपरेको थियो। यो अनुभवले कसरी प्राकृतिक स्रोतको सम्पत्तिले अन्जानमै व्यापक आर्थिक विकासलाई सुस्त बनाउन सक्छ भन्ने कुरालाई उजागर गर्‍यो।

यसले कसरी काम गर्छ?

जब कुनै देशले प्राकृतिक स्रोत धेरै निर्यात गर्छ, विदेशी मुद्राको माग बढ्छ र स्वदेशी मुद्रा बलियो हुन्छ। फलतः मुद्राको अधिमूल्यन बढ्छ ।

स्वदेशी मुद्रा बलियो हुँदा देशका अन्य उत्पादनहरू (जस्तै: कपडा, मेसिनरी, कृषि उत्पादन) अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा महँगो हुन्छन्। यसले गर्दा ती क्षेत्रको निर्यात घट्छ।

लगानी र जनशक्ति अन्य क्षेत्रबाट हटेर केवल त्यही आकर्षक ‘प्राकृतिक स्रोत’ भएको क्षेत्रमा मात्र केन्द्रित हुन्छ। स्वदेशी उत्पादन महँगो हुने भएकाले मानिसहरू विदेशी सामान आयात गर्न थाल्छन्, जसले स्थानीय उद्योगहरू धराशायी बनाउँछ।

डच डिजिजका लक्षणहरू

विदेशी मुद्राको भण्डारमा अचानक वृद्धि हुनु यसको पहिलो देखिने लक्षण हो । फलतः स्वदेशी मुद्राको मूल्य पनि बढ्छ ।

अर्थतन्त्रलाई विविधीकरण गर्न नसक्दा यसले उत्पादन र कृषि क्षेत्रको वृद्धिदर सुस्त हुनु वा घट्न थाल्छ । देशको अर्थतन्त्र केवल एउटा स्रोतमा मात्र निर्भर हुने क्रमले निरन्तरता आयो भने डच डिजिज देखिन सक्छ ।

यस्तै उदाहरणहरू अन्यत्र पनि देखिएका छन्। उदाहरणका लागि, नाइजेरिया सन् १९७० को दशकमा तेल निर्यातमा अत्यधिक निर्भर भयो। तेलको राजस्व बढ्दै जाँदा कृषि र उत्पादन क्षेत्र कमजोर भए, जसले गर्दा अर्थतन्त्र विश्वव्यापी तेलको मूल्यमा हुने उतारचढावप्रति संवेदनशील बन्यो।

जब मूल्य घट्यो, बेरोजगारी र वित्तीय दबाब बढ्यो। भेनेजुएलाले पनि उस्तै बाटो पछ्यायो, जहाँ तेलको प्रभुत्वले स्वदेशी उद्योगहरूको पतन र दीर्घकालीन आर्थिक अस्थिरता निम्त्यायो ।

तर, सबै स्रोत-धनी देशहरूले यस्तै नियति भोगेका छैनन्। नर्वेलाई प्रायः एक सफल उदाहरणको रूपमा लिइन्छ। तेलबाट प्राप्त राजस्वलाई ‘सोभरेन वेल्थ फन्ड’ मा जम्मा गरेर र शिक्षा तथा पूर्वाधारमा लगानी गरेर नर्वेले मुद्राको अत्यधिक अधिमूल्यनलाई रोक्यो र आफ्नो अर्थतन्त्रलाई विविधीकरण गरिरह्यो।

के नेपालमा डच डिजिजको जोखिम छ?

नेपालको सन्दर्भमा कतिपय अर्थशास्त्रीहरूले विप्रेषणलाई डच डिजिजसँग तुलना गर्ने गर्छन्। विप्रेषणबाट ठूलो रकम भित्रिँदा उपभोग बढेको छ, तर त्यसले नेपाली रुपैयाँलाई बलियो बनाएर यहाँको कृषि र उद्योगलाई कम प्रतिस्पर्धी बनाएको तर्क गरिन्छ।

मानिसहरू खेतीपाती वा उद्योग खोल्नुभन्दा आयातित सामान बेच्ने व्यापारमा बढी आकर्षित भएका छन्।

समाधान के ?

आर्थिक विविधीकरण पहिलो समाधान हो । एउटै स्रोतमा मात्र भर नपरी अन्य क्षेत्र (पर्यटन, प्रविधि, शिक्षा) मा लगानी बढाउनुपर्छ ।

प्राकृतिक स्रोतबाट आएको पैसा सिधै अर्थतन्त्रमा नखन्याई भविष्यका लागि कोषमा जम्मा गर्न सकिन्छ । यस्तो अभ्यास नर्वेले सफलतापूर्वक गरेको छ ।

उद्योग र कृषिको लागत घटाउन यातायात र ऊर्जामा लगानी गर्नुपर्छ । अन्य पूर्वाधारमा लगानी बढाउनुपर्छ ।

डच डिजिज भनेको नराम्रो चिजले गर्दा भएको समस्या होइन, बरु राम्रो चिज (धेरै आम्दानी) लाई सही व्यवस्थापन गर्न नसक्दा निम्तिएको आर्थिक संकट हो।

अर्थशास्त्रीहरूका अनुसार, वस्तुको मूल्यमा उतारचढाव कायमै रहेने भएकोले प्राकृतिक स्रोत सम्पत्ति वरदान वा अभिशाप दुवै हुन सक्छ। सावधानीपूर्वक व्यवस्थापन नगरिएमा, ‘डच डिजिज’ ले दीर्घकालीन वृद्धिलाई कमजोर बनाउन सक्छ। त्यसैले, स्रोतमा निर्भर राष्ट्रहरूका लागि अर्थतन्त्रको विविधीकरण एक मुख्य चुनौती बनेको छ।

(एजेन्सीहरूको सहयोगमा)