होलोकास्टका दौरान यहुदीहरूको ढाल बनेका गुमनाम अरब हिरो

१५ माघ, काठमाडौं । इजरायलको होलोकास्ट स्मृति केन्द्रले ती २८ हजारभन्दा बढी गैर-यहुदीहरूलाई सम्मान गरेको छ, जसले होलोकास्टको समयमा यहुदीहरूको ज्यान बचाउन आफ्नो प्राणको बाजी थापे।

भलै नाजी कब्जाको समयमा उत्तरी अफ्रिकामा हजारौँ मानिसहरू मारिए, तर कुनै अरब देशमा एक यहुदी व्यक्तिलाई बचाउनका लागि कुनै पनि अरब नागरिकलाई ‘लायक’ ठानिएन।

‘रासन कार्ड नभएका यहुदीहरूका लागि ट्युनिसियामा एक अरब बेकर (पाउरोटी उत्पादक) ले हरेक दिन आफ्नो बेकरीको पछाडि अतिरिक्त खाना राखिदिने नियम बनाएका थिए।’

‘अरब महिलाहरूले यहुदी शिशुहरूलाई आफ्ना घरमा लगे र आमाले झैँ हेरचाह गरिन्, किनकि उनीहरूका लागि न त खाना उपलब्ध थियो न दूध।’

‘अल्जियर्समा मौलवीहरूले एउटा धार्मिक उर्दी जारी गरे, जसमा स्थानीय मुस्लिमहरूलाई जफत गरिएका यहुदी सम्पत्तिहरू आफूसँग राख्न निषेध गरिएको थियो। मैले यस्तो कुनै पनि अरब व्यक्ति भेटाइनँ, जसले उक्त फतवाको उल्लङ्घन गरेको होस्।’

यी त्यस्ता केही कथाहरू हुन्, जुन अमेरिकास्थित वासिङ्टन इन्स्टिच्युटका कार्यकारी निर्देशक डा. रोब स्याटलोफले दोस्रो विश्वयुद्धका क्रममा यहुदीहरूको ज्यान जोगाउने उत्तर अफ्रिकीहरूको बारेमा संकलन गरेका हुन्।

नाजीहरूले युरोपमा ६० लाखभन्दा बढी यहुदीहरूको हत्या गरे र उत्तर अफ्रिकामा यहुदी समुदायका हजारौँ मानिसहरूलाई उत्पीडन गरे, जसलाई फ्रान्सको सहायक विची सरकारको समर्थन प्राप्त थियो। यसको परिणामस्वरूप धेरै मानिसहरूको मृत्यु भयो, धेरै पलायन हुन बाध्य भए र आफ्नो सम्पत्ति गुमाउनुपर्‍यो; यद्यपि यो सब अपेक्षाकृत सानो स्तरमै सीमित थियो।

स्याटलोफ बीबीसी वर्ल्ड सर्भिसलाई भन्छन्, ‘टोटल एक्सटर्मिनेशन (पूर्ण विनाश) बाहेक पनि हेर्ने हो भने अरब देशहरूमा यहुदीहरूसँग त्यही भयो, जुन युरोपका यहुदीहरूसँग भएको थियो।’

अमेरिकी होलोकास्ट सङ्ग्रहालयका अनुसार मोरक्को, अल्जेरिया, ट्युनिसिया र लिबियामा करिब पाँच लाख यहुदीहरू बस्थे। स्याटलोफको अनुमान अनुसार तीमध्ये ४ हजार देखि ५ हजार यहुदीहरूको ज्यान गएको थियो।

सबैथोक दाउमा लगाइयो

स्याटलोफ भन्छन् कि विशेष गरी तीन जना अरब व्यक्ति छन्, जसलाई इजरायलको होलोकास्ट स्मृति केन्द्र ‘याद वाशेम’ (स्मारक) मा स्थान दिनुपर्छ।

ट्युनिसिया उत्तर अफ्रिकाको एकमात्र देश थियो, जुन पूर्ण रूपमा नाजीहरूको कब्जामा परेको थियो। यहाँ सन् १९४२ नोभेम्बरदेखि १९४३ मेसम्म यहुदीहरूलाई ‘पहेँलो तारा’ लगाउन बाध्य पारियो। जब नाजीहरूले सबै यहुदी पुरुषहरूलाई जबर्जस्ती श्रमका लागि उपस्थित हुन आदेश दिए, ट्युनिसमा बसोबास गर्ने जोसेफ नाकाश तीमध्ये एक थिए, जो भाग्न सफल भए।

धेरै दशकपछि पेरिसमा उनले स्याटलोफलाई बताए कि कसरी एक जना अरब व्यक्तिले आफ्नै ज्यान जोखिममा राखेर उनलाई आश्रय दिएका थिए।

स्याटलोफ भन्छन्, ‘डिसेम्बर १९४२ मा एसएस (नाजीहरूको गोप्य प्रहरी) ले युवा यहुदी पुरुषहरूलाई पक्राउ गर्न ठूलो स्तरमा घेराबन्दी र छापामारी गर्‍यो। यदि एसएसको सूचीमा नाम परेको कुनै व्यक्तिलाई लुकाइरहेको अवस्थामा तपाईं पक्राउ पर्नुहुन्थ्यो भने, त्यसलाई अत्यन्तै गम्भीर अपराध मानिन्थ्यो।’

‘नाकाश यो छापामारीबाट जोगिन सफल भए। उनी जर्मनहरूको हात पर्नबाट बच्न चाहन्थे र भाग्दै जाँदा आफ्नै क्षेत्रको हम्माम अर्थात् सार्वजनिक स्नानगृहमा पुग्न सफल भए।’

हम्मामका मालिक हम्जा अब्दुल जलीलले नाकाशलाई भने कि उनी नाकाशको सुरक्षा गर्नेछन् र कैदखानामा लुकाइदिनेछन्।

स्याटलोफ बीबीसी वर्ल्ड सर्भिसलाई भन्छन्, ‘मैले केवल जोगाइएका व्यक्तिसँग मात्र भेट गरिनँ, म ट्युनिस पनि गएँ, त्यो हम्माम देखेँ र उनलाई बचाउने व्यक्तिका छोरासँग पनि भेट गरेँ। उनलाई सम्पूर्ण कथा थाहा थियो। यो साँच्चै नै अद्भुत कथा हो र मलाई यसको दुवै पक्षबाट जानकारी प्राप्त भयो।’

ट्युनिसका पूर्व मेयर साई अली सक्कतले पनि सबै कुरा दाउमा लगाउँदै यहुदी श्रम शिविरबाट भागेका मानिसहरूको एउटा समूहलाई आफ्नै घरमा खाना र आश्रय दिएका थिए। यो घर राजधानीबाट करिब ५५ किलोमिटर टाढा जघुआन उपत्यकामा अवस्थित थियो।

तर स्याटलोफको सबैभन्दा मनपर्ने कथा खालिद अब्दुल–वहाबको हो। उनले एक जना नाजी अधिकारीको आँखा एउटा यहुदी महिलामाथि परेको छ भनेर कुरा गरेको सुनेका थिए, जसलाई उनी ट्युनिसियाली समाजमा व्यक्तिगत रूपमा चिन्दथे।

रातको बीचमै अब्दुल–वहाबले लुकेर बसेकी ती महिला र उनको परिवारलाई बचाए। उनले उनीहरूलाई ट्युनिसबाट करिब ३० किलोमिटर टाढा रहेको आफ्नो खेतमा लगे र खलिहान तथा अस्तबलहरूमा लुकाइदिए।

तर यो त केवल सुरुवात मात्र थियो। नाजी कब्जा समाप्त हुनुअघि उनले यस्ता २० जना महिला र बालबालिकालाई लुकाएर राखे, जसका परिवारका पुरुषहरूलाई जबर्जस्ती श्रमका लागि पठाइएको थियो।

पछि तीमध्ये तीन जनाले ‘याद वाशेम’ सँग अब्दुल–वहाबलाई मान्यता दिन आग्रह गरे, तर यो अनुरोध दुई पटक अस्वीकार गरियो। केन्द्रले भनेको थियो कि उनी एक ‘भलाद्मी’ थिए र साक्षीहरूमा उनको मानवताको उल्लेख छ, तर यहुदीहरूलाई आफ्ना घरमा राख्नु कानुनी थियो र उनीहरू नाजी अधिकारीहरूको पूर्ण जानकारीमै अब्दुल–वहाबको खेतमा बसेका थिए।

त्यसैले उनलाई गैर–यहुदीहरूलाई प्रदान गरिने ‘राइटियस अमङ द नेशन्स’ को उपाधि दिन योग्य ठानिएन, जुन होलोकास्टका क्रममा यहुदीहरूलाई नाजी विनाशबाट बचाउन निस्वार्थ रूपमा आफ्नै ज्यान जोखिममा राख्ने व्यक्तिहरूलाई प्रदान गरिन्छ।

डिसेम्बर २०११ मा, १३ वर्षको उमेरमा अब्दुल–वहाबले लुकाएर जोगाएकी ईभा वाइज़ेलले न्युयोर्क टाइम्समा एउटा लेख लेख्दै उक्त निर्णयप्रति निराशा व्यक्त गरिन्।

उनले लेखिन्, ‘मलाई थाहा छ, म लामो र पूर्ण जीवन बाँच्न सकेँ, किनकि अब्दुल–वहाबले दुष्टताको सामना गरे र मलाई बचाए, ठीक त्यसरी नै जसरी उनले मेरो परिवारका अन्य भाग्यमानी सदस्यहरूलाई बचाएका थिए। मलाई आशा छ कि याद वाशेमले उनको मामिलालाई फेरि एकपटक पुनर्विचार गर्नेछ, यसअघि कि उनको कथा सुनाउने कोही पनि बाँकी नहोस्।’

सुविधाजनक भाष्य 

अहिलेसम्म ‘राइटियस अमङ द नेशन्स’ को उपाधि प्राप्त गर्ने २८,००० भन्दा बढी व्यक्तिहरूमध्ये करिब ७० जना मुस्लिम छन्, तर तीमध्ये केवल एक जना मात्रै अरब छन्। ती हुन् इजिप्टका चिकित्सक डा. मोहम्मद हेल्मी, जसले बर्लिनमा एक युवती यहुदी महिलालाई लुकाएर राखे र उनको परिवारलाई पनि सहयोग गरे।

यद्यपि स्याटलोफका कथाहरू अत्यन्तै प्रभावशाली छन्, तर अमेरिकाको म्यानहट्टन विश्वविद्यालय अन्तर्गतको होलोकास्ट, जेनोसाइड एन्ड इन्टरफेथ एजुकेसन सेन्टरकी निर्देशक डा. मेहनाज अफ्रिदी भन्छिन्, ‘यी कथाहरू एउटा “सुविधाजनक” भाष्यको विरुद्धमा जान्छन्।’

अफ्रिदी बीबीसी वर्ल्ड सर्भिसलाई भन्छन्, ‘इजरायलमा केही मानिसहरूका लागि यहुदीहरूलाई बचाउने अरब व्यक्तिहरूलाई मान्यता दिनु हालको राजनीतिक परिदृश्यलाई अझ जटिल बनाउने कुरा हो। अर्कोतर्फ, अरब संसारका केही मानिसहरूका लागि अरब भूमिमा यहुदीहरूलाई नाजीहरूबाट बचाउनुपर्ने अवस्था आएको थियो भन्ने स्वीकार गर्नु राजनीतिक रूपमा उपयोगी बन्दै आएको ‘होलोकास्ट अस्वीकार’ गर्ने सिद्धान्तलाई कमजोर बनाउँछ।’

अफ्रिदी स्वयं मोरक्कोका राजाको योगदानलाई मान्यता दिनुपर्ने माग गरिरहेकी छन्। उनी भन्छिन्, ‘नाजी समर्थक विची सरकारको शासनकालमा मोरक्को र टान्जियरलाई यहुदीहरूलाई श्रम शिविरमा राख्ने निर्देशन दिइएको थियो। तर मोरक्कोका राजा मोहम्मद पाँचौँले यहुदी विरोधी जातीय कानुन लागू गर्न वा मोरक्कोका यहुदीहरूलाई फ्रान्स पठाउन अस्वीकार गरे।’

याद वाशेमको वेबसाइटमा यसका इन्टरनेशनल स्कूल फर होलोकास्ट स्टडीजसँग पहिले आबद्ध रहेकी डा. ज्याकी मेट्जगर लेख्छिन्, ‘यदि होलोकास्टको अर्थ सामूहिक हत्या हो भने उत्तर अफ्रिकामा होलोकास्ट भएको थिएन। तर यस अवधिमा यहुदीहरूको इतिहासलाई वास्तवमा एउटा असफल भएको आसन्न होलोकास्टको खतराका रूपमा बुझ्नुपर्छ।’

तर बीबीसी वर्ल्ड सर्भिसलाई लिखित जवाफमा केन्द्रले स्वीकार गरेको छ –  उत्तर अफ्रिका होलोकास्टको हिस्सा हो।

केन्द्रले भनेको छ, ‘नाजीहरूको त्यहाँका यहुदीहरूप्रति पनि उही उद्देश्य थियो जुन युरोपका यहुदीहरूप्रति थियो। यो अनिवार्य रूपमा प्यालेस्टाइन र मध्य पूर्वका यहुदीहरूमाथि पनि लागू हुन्थ्यो। यदि उत्तर अफ्रिकालाई पोल्यान्ड जस्तै समयमै अर्थात् सन् १९४३ को सट्टा सन् १९४५ मा मात्रै मुक्त गरिएको भए त्यहाँका अधिकांश यहुदीहरू सम्भवतः जीवित रहने थिएनन्।’

केन्द्रले यो पनि भनेको छ – मान्यता पाउने हरेक नामाङ्कनलाई कुनै पक्षपातरहित समान स्तरमा जाँच गरिन्छ, तर हालको मूल्याङ्कन समितिले ‘कुनै अरब बचाउकर्ताको सन्दर्भ चर्चा गर्दै छैन,’ किनभने नयाँ आवेदन प्राप्त भएको छैन।

तर अफ्रिदी भन्छिन्, ‘अब्दुल–वहाब जस्ता कथाहरूले पहिचान पाउँदै छन्।’

उनी थप्छिन्, ‘२००९ मा वासिङ्टनको एडास इस्राएल ‘गार्डेन अफ द राइटियस’ र इटालीको मिलानमा ‘गार्डेन अफ द राइटियस वर्ल्डवाइड’ मा उनको नाममा एउटा रुख रोपिएको थियो। यस समारोहमा उनकी छोरी फाइजा पनि उपस्थित थिइन्।’

स्याटलोफ पनि सहमत छन्। उनी भन्छन्, ‘म गर्व महसुस गर्छु- उत्तर अमेरिका र युरोपका धेरै संस्था र सङ्गठनहरूले ती अरबहरूको साहस र वीरतालाई मान्यता दिएका छन्, जसले त्यस समयमा यहुदीहरूको रक्षा गर्न आवाज उठाए।’

स्याटलोफलाई आशा छ – जसै थप प्रमाणहरू अगाडि आउनेछन्, भविष्यमा आधिकारिक मान्यता पाउने अवसरहरू अझ बढी बन्नेछन्।

(बीबीसीका लागि स्वमिनाथान नटराजनको सामग्री)