सुएज संकट-१९५६ : जहाँबाट युरोपेली साम्राज्यवाद अस्तायो

१९ फागुन, काठमाडौं । इतिहासको पानामा सन् १९५६ को ‘सुएज संकट’ (जसलाई दोस्रो अरब-इजरायल युद्ध वा ‘त्रिपक्षीय आक्रामकता’ पनि भनिन्छ) एउटा प्रलयकारी घटना थियो । यसले विश्व मानचित्रमा सदियौँदेखि कायम रहेको युरोपेली औपनिवेशिक प्रभुत्वलाई सदाका लागि अन्त्य गरिदियो ।

यो केवल एउटा नहरमाथि स्वामित्वको लडाइँ थिएन । यो नयाँ उदयीमान अरब राष्ट्रवाद, शीतयुद्धको जटिल राजनीति र अमेरिका-सोभियत संघजस्ता महाशक्तिलाई विश्वमञ्चमा औपचारिक उदयको घोषणा गराएको घटनाक्रम थियो ।

सुएज नहर र सामरिक महत्व

सन् १८६९ मा सञ्चालनमा आएको सुएज नहर भूमध्य सागर र लाल सागरलाई जोड्ने एउटा मानव निर्मित चमत्कार हो । यसले युरोप र एसियाबीचको समुद्री दूरीलाई हजारौँ किलोमिटरले छोट्याइदिएको थियो ।

विशेषगरी बेलायत र फ्रान्सका लागि यो नहर उनीहरूको साम्राज्यको ‘घाँटी’ जस्तै थियो, जहाँबाट मध्यपूर्वको तेल युरोपसम्म पुग्थ्यो । यस नहरको सञ्चालन ‘सुएज क्यानल कम्पनी’ मार्फत बेलायती र फ्रान्सेली शेयरधनीहरूको नियन्त्रणमा थियो ।

सन् १९५० को दशकमा इजिप्टमा एउटा ठुलो राजनीतिक परिवर्तन भयो । सन् १९५२ को क्रान्तिपछि सत्तामा आएका गमाल अब्देल नासेर एउटा राष्ट्रवादी र पश्चिमाविरोधी धारको नेतृत्व गरिरहेका थिए । उनले इजिप्टलाई पूर्ण स्वतन्त्र बनाउने र पश्चिमाहरूको ‘कठपुतली’ बनेको पुरानो शासनको अवशेष मेटाउने कसम खाएका थिए ।

राष्ट्रियकरण र नासेरको चुनौती

तनाव तब सुरु भयो जब नासेरले इजिप्टको विकासका लागि नील नदीमा ‘अस्वान हाई ड्याम’ बनाउने योजना अघि सारे । सुरुमा यस परियोजनाका लागि अमेरिका र बेलायतले आर्थिक सहयोग गर्ने आश्वासन दिएका थिए ।

तर, नासेरले सोभियत ब्लकसँग हतियार सम्झौता गरेको र साम्यवादी देशहरूसँग सम्बन्ध बढाएको थाहा पाएपछि जुलाई १९५६ मा अमेरिकाले अचानक आफ्नो आर्थिक सहयोग फिर्ता लियो ।

यसको बदलास्वरूप २६ जुलाई १९५६ मा नासेरले एउटा ऐतिहासिक घोषणा गरे । उनले सुएज नहर कम्पनीको राष्ट्रियकरण गरिदिए । कायरोको एक विशाल जनसभामा उनले भने, ‘हामीले हाम्रो नहर फिर्ता लिएका छौँ, अब यसको आम्दानीले हामी आफ्नै बाँध बनाउनेछौँ ।’

यो घोषणाले बेलायत र फ्रान्समा भूकम्प ल्याइदियो । उनीहरूका लागि यो एउटा आर्थिक क्षति मात्र थिएन, अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको उल्लंघन र उनीहरूको मानमर्दन पनि थियो ।

यसैबीच, इजरायलको पनि इजिप्टसँग गहिरो शत्रुता  थियो । इजिप्टले इजरायली जहाजहरूलाई ‘स्ट्रेट अफ तिरान’ मा नाकाबन्दी गरेर लाल सागरमा जान रोकेको थियो । सँगै सिनाई क्षेत्रबाट इजरायलमाथि हुने विद्रोही आक्रमणहरूलाई समर्थन गरिरहेको थियो ।

प्रोटोकल अफ सेभ्रेस

बेलायत, फ्रान्स र इजरायलले नासेरलाई तह लगाउन एउटा गोप्य सैन्य योजना बुने, जसलाई ‘प्रोटोकल अफ सेभ्रेस’ भनिन्छ । उनीहरूको योजना इजरायलले इजिप्टमाथि सिनाई हुँदै आक्रमण गर्ने, बेलायत र फ्रान्सले ‘मध्यस्थकर्ता’ बनेर दुवै पक्षलाई नहरबाट हट्न आदेश दिने र इजिप्टले नहर छाड्न अस्वीकार गरेपछि, बेलायत र फ्रान्सले ‘शान्ति स्थापना’ को बहानामा नहर कब्जा गर्ने थियो ।

सिनाईदेखि पोर्ट सइदसम्मको युद्ध

२९ अक्टोबर १९५६ मा इजरायलले आफ्नो बाचा पूरा गर्दै सिनाई प्रायद्वीपमा भीषण आक्रमण सुरु गर्‍यो । इजरायली सेना द्रुत गतिमा नहरतर्फ अघि बढ्यो ।

३०-३१ अक्टोबरमा  बेलायत र फ्रान्सले आफ्नो योजनाअनुसार इजिप्टलाई ‘अल्टिमेटम’ दिए । तर, नासेरले आफ्नो भूमिबाट हट्न अस्वीकार गरेपछि उनीहरूले इजिप्टका विमानस्थलहरूमा भीषण हवाई बमबारी सुरु गरे । इजिप्टको वायुसेना पूर्ण रूपमा ध्वस्त पारियो ।

५-६ नोभेम्बरमा बेलायती र फ्रान्सेली अर्धसैनिकहरू र समुद्री सेनाहरूले पोर्ट सइदमा अवतरण गरे । उनीहरूले नहरका मुख्य उत्तरी भागहरू आफ्नो नियन्त्रणमा लिए । सैन्य रूपमा यो एउटा सफल अपरेसन थियो, तर राजनीतिक रूपमा यो एउटा ठुलो विपत बन्दैथियो ।

अन्तर्राष्ट्रिय आक्रोश

सैन्य विजयको उन्मादमा रहेका बेलायत र फ्रान्सलाई तब झट्का लाग्यो जब उनीहरूका सबैभन्दा ठुला मित्र अमेरिकी राष्ट्रपति ड्वाइट डी. आइजनहावरले यस आक्रमणको कडा विरोध गरे ।

आइजनहावर रिसाउनुका दुईवटा कारण थिए । पहिलो, उनलाई यो सैन्य योजनाबारे कुनै जानकारी दिइएको थिएन । दोस्रो, यो आक्रमणले अरब देशहरूलाई सोभियत संघको काखमा पुर्‍याउने खतरा थियो ।

अमेरिकाले बेलायतमाथि आर्थिक प्रतिबन्धको धम्की दियो र आईएमएफको सहयोग रोकिदिने चेतावनी दियो ।

उता सोभियत संघले त इजिप्टको पक्षमा आणविक हतियार प्रयोग गर्न सक्ने र लन्डन-पेरिसमा रकेट प्रहार गर्ने सम्मको धम्की दियो ।

संयुक्त राष्ट्र संघको महासभाले भारी बहुमतका साथ युद्धविराम र सेना फिर्ताको प्रस्ताव पारित गर्‍यो । बेलायत र फ्रान्स विश्व समुदायमा एक्लिए । अन्तत:, ७ नोभेम्बर १९५६ मा युद्धविराम लागू भयो ।

कसले के पायो, के गुमायो ?

यो संकटका परिणामहरू निकै दूरगामी रहे । नासेर सैन्य रूपमा हारे पनि राजनीतिक रूपमा ‘विश्व नायक’ बने । उनले नहरमा इजिप्टको स्वामित्व कायम राखे । उनले आफूलाई औपनिवेशिक शक्तिविरुद्ध लड्ने एउटा साहसी नेताको रूपमा स्थापित गरे ।

बेलायत र फ्रान्सका लागि यो एउटा ऐतिहासिक अपमान थियो । बेलायती प्रधानमन्त्री एन्थोनी एडनले जनवरी १९५७ मा राजीनामा दिनुपर्‍यो । यस घटनाले स्पष्ट पार्‍यो कि अब विश्वको बागडोर बेलायत र फ्रान्सको हातबाट खुस्केर अमेरिका र सोभियत संघको हातमा पुगिसकेको छ ।

इजरायलले सिनाईबाट फिर्ता हुनुपर्‍यो, तर उसले ‘स्ट्रेट अफ तिरान’ मा जहाज चलाउने अधिकार पायो । यसले इजरायललाई केही वर्षका लागि सुरक्षाको ग्यारेन्टी दियो ।

यो संकटको सबैभन्दा ठुलो उपलब्धि युएनइएफको  (युनाइटेड नेसन्स इमर्जेन्सी फोर्स) को स्थापना थियो । यो विश्वकै पहिलो सशस्त्र शान्ति सेना थियो, जसले आधुनिक ‘पीसकिपिङ’ को जग बसाल्यो ।

एउटा महत्त्वपूर्ण मोड

सुएज संकट केवल एउटा युद्ध मात्र थिएन, यो एउटा सन्देश थियो । यसले युरोपेली  साम्राज्यवादी युगको अन्त्यको घोषणा गर्‍यो । आज पनि सुएज नहर विश्व व्यापारको एउटा केन्द्र हो । सन् १९५६ को त्यो घटनाले स्थापित गरेको इजिप्टको सार्वभौमसत्ता र अरब पहिचानले मध्यपूर्वको राजनीतिलाई अझै पनि प्रभावित गरिरहेको छ ।