टिकटकमा राजनीतिक चेतयुक्त प्रोटेस्ट गीत गाइरहेको नयाँ पुस्ता

२२ चैत, काठमाडाैं ।  फेब्रुवरीको अन्त्यतिर जब अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि आक्रमण गरे, गीतकार तथा संगीतकार जोसेफ टेरेलले त्यो द्वन्द्वलाई आफ्नो मस्तिष्कबाट हटाउनै सकेनन्। चाँडै नै, उनका ती विचारहरूले गीतका शब्दहरूको रूप लिन थाले ।

उत्तर क्यारोलिना निवासी टेरेलले भने, ‘मैले अमेरिकामा हामीले आफ्नो बारेमा बनाएको त्यो मिथको बारेमा सोच्न थालेँ, जहाँ हामी आफूलाई अस्ताउँदो सूर्यतिर गौरवका साथ घोडा चढिरहेका एक प्रकारको हिंस्रक अन्वेषक ठान्छौँ ।’

‘त्यसैले मैले लेखेको गीतको नाम काउबोइ मुभी हो र यसमा मैले यी भ्रमहरू कसरी सुरु भए र हामी ‘गुड गाइज’ होइनौँ भन्नेबारे गाएको छु ।’

टेरेल भन्छन् कि, यो गीत कुनै खास राजनीतिज्ञको बारेमा होइन, किनभने धेरैजसो राजनीतिज्ञहरू यसमा फिट हुन्छन्, त्यसैले यसलाई सीमित गर्नु अन्याय हुनेछ।

तर, यसले केही विशिष्ट घटनाहरूको सन्दर्भ भने पक्कै जोड्छ जस्तै द्वन्द्वको पहिलो दिनमा इरानको एक बालिका विद्यालयमा भएको बमबारी, जसमा कम्तिमा १६५ जनाको मृत्यु भएको थियो र तीमध्ये अधिकांश बालबालिका थिए।

उक्त बमबारीको जिम्मेवारी अहिलेसम्म कुनैपनि देशले लिएको छैन, तर न्यूयोर्क टाइम्सको रिपोर्ट अनुसार प्रारम्भिक अनुसन्धानले यसमा अमेरिका जिम्मेवार रहेको संकेत गरेको छ।

आफ्ना अन्य धेरै गीतहरू टेरेलले यस गीतको पहिलो अन्तरा र कोरस टिकटकमा शेयर गरे। उनको सबैभन्दा लोकप्रिय राजनीतिक गीत, जुन यसै वर्षको सुरुमा मिनियापोलिसमा अध्यागमन र भन्सार प्रवर्तन (आइसीइ ) अधिकारीहरूद्वारा रेनी गुडको हत्याको बारेमा थियो, त्यसले ७ लाख ३५ हजारभन्दा बढी भ्युज पाइसकेको छ।

अनलाइनमा टेरेलका धेरै समकालीनहरू छन्, जहाँ नयाँ पुस्ताका कलाकारहरूले डिजिटल दर्शकहरूका लागि ‘फोल्क प्रोटेस्ट सङ’ को विधालाई पुनर्जिवित गरिरहेका छन् र लामो समयदेखि राजनीतिक जरा गाडेको यस विधालाई नयाँ उर्जा दिइरहेका छन्।

‘फोल्क प्रोटेस्ट सङ’ को नयाँ युग

इन्डियाना विश्वविद्यालयमा संगीत सिद्धान्तका प्राध्यापक तथा अध्यक्ष नोरिको मानाबे प्रोटेस्ट संगीतको अध्ययन गर्छन् ।

उनका अनुसार सन् १९०० को दशकका केही दशकसम्म ‘फोक’ विधा नै प्रोटेस्ट गीतहरूको मुख्य घर थियो । तर १९६० को दशकको उत्तरार्धमा यो विधाको व्यापारीकरण भएसँगै र यसको लोकप्रियता घट्न थालेपछि, राजनीतिक सन्देश भएका गीतहरू ‘रक एन्ड रोल’ तिर मोडिए ।

अहिले आएर मात्र यो ‘गायक-गीतकार’ शैलीको लोक संगीतले पुन: राजनीतिक विधाको रूपमा पुनरागमन गरेको उनी बताउँछन । मानाबेका अनुसार, ‘कन्ट्री’ संगीतको बढ्दो लोकप्रियताले यसलाई थप बल पुर्‍याइरहेको हुन सक्छ । साथै, प्रविधिले सम्पन्न आधुनिक युगमा यस विधाको सरलता पनि यसको आकर्षणको कारण हुन सक्छ ।

मानाबे भन्छन्, ‘एआईको यस युगमा, एउटा मान्छेले आफ्नै ‘ आउट अफ् ट्युन’ स्वरमा गिटार समातेर गाउनुमा एउटा बेग्लै मौलिकता, व्यक्तिगत स्पर्श र कलात्मकता हुन्छ। यसमा एक प्रकारको वास्तविक र जीवन्तपन महसुस हुन्छ ।’

‘

प्रोटेस्ट गीतहरूको यो नयाँ युगले राजनीतिज्ञ र प्रशासनलाई सिधै नामै तोकेर ‘हाइपर-स्पेसिफिक’ शब्दहरूका साथ चुनौती दिन्छ। यस्ता गीतहरू अक्सर कुनै ठूलो समाचार सार्वजनिक भएको केही दिनभित्रै अनलाइनमा शेयर गरिन्छन्। मानाबेका अनुसार, घटनाप्रतिको यो ‘तत्परता’ र ‘चतुर’ शब्द-रचनाले गर्दा नै यी गीतहरू सामाजिक सञ्जालमा मानिसहरूका बीचमा चाँडै गुञ्जिन सफल हुन्छन् ।

टेरेलले ‘काउबोइ मुभी’ मार्फत यही प्रयास गरे, तर यस्ता धारिला र सिधै प्रहार गर्ने गीतहरू बनाउने गायकहरूमध्ये जेसी वेल्स सबैभन्दा चर्चित नाम हुन् ।

अर्कान्सासका यी संगीतकारले गाजाको युद्ध, पुन: नामाकरण गरिएको रक्षा विभाग (जसलाई युद्ध विभाग भनिएको छ) र अध्यागमन प्रवर्तनका विषयमा गीतहरू लेखेर टिकटकमा १५ लाख फलोअर्स बटुलेका छन् । उनले हालैका महिनाहरूमा जिम्मी किमेल र स्टिफन कोल्बर्टका चर्चित ‘लेट नाइट’ शोहरूमा समेत आफ्नो प्रस्तुति दिइसकेका छन् ।

उनका गीतहरू शीघ्र गतिमा सार्वजनिक हुन्छन्। ‘टायलेनल’ जस्ता गीतहरू, जसले अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले टायलेनलको प्रयोग र ‘अटिजम’ बीच सम्बन्ध रहेको भनी गरेका अपुष्ट दाबीहरूलाई सन्दर्भ बनाएका छन् । र, चार्ली कर्कको हत्यापछि सहानुभूति प्रकट गर्ने ‘चार्ली’ जस्ता गीतहरू ती घटनाहरू घटेको १ दिनपछि नै सार्वजनिक भएका थिए ।

सन् २०२५ मा मात्रै वेल्सले समसामयिक विषयवस्तुमा आधारित ६ वटा एल्बमहरू सार्वजनिक गरेका थिए ।

विगतको लोक संगीतभन्दा बढी तत्पर पुस्ता

यस प्रकारका शब्द-रचनाले नयाँ युगको लोक संगीतलाई विगतको भन्दा अलि फरक बनाएको छ। सन्देशमूलक लोक संगीत गृहयुद्धको समयदेखि नै अस्तित्वमा थियो, जहाँ ‘जोन ब्राउन्स बडी’ जस्ता गीतहरू सेनाका लागि एउटा मुख्य ‘गान’ बनेका थिए ।

तर अक्सर, कलाकारहरूले ‘आईभ बिन वर्किङ अन द रेलरोड’ जस्ता पुराना र परिचित धुनहरूमा नयाँ शब्दहरू थपेर गीत तयार गर्थे। सन् १९३० र ४० को दशकमा श्रमिक अधिकारका बारेमा संगीत लेख्दा जो हिल र वुडी गुथ्री जस्ता लोक गायक एवं कार्यकर्ताहरूले प्रायः यस्तै गर्थे । यद्यपि उनीहरूले केही मौलिक धुनहरू पनि सिर्जना गरेका थिए ।

पछि, १९६० को दशकमा जोन बाएज, फिल ओच्स र बब डिलन जस्ता कलाकारहरूले भियतनाम युद्ध र नागरिक अधिकार जस्ता सामाजिक मुद्दाहरूका बारेमा आफ्नै मौलिक संगीतहरू प्रशस्त मात्रामा लेखे। तर, उनीहरूले विगतका लोक धुनहरूलाई पनि पुनर्जिवित गरे र तिनलाई विरोध प्रदर्शनहरूमा गाउने गर्थे ।

कान्सासस्थित बेथेल कलेजका संगीत विषयका सह-प्राध्यापक होली स्वार्टजेनड्रुबरका अनुसार, पुराना लोक संगीतहरूमा विशिष्ट प्रशासन वा राजनीतिज्ञहरूको नाम किटेर उल्लेख गर्ने चलन त्यति धेरै थिएन।
‘केही गीतहरूमा यस्तो गरिएको थियो । जस्तै केन्ट स्टेट सुटिङको बारेमा क्रस्बी, स्टिल्स, न्यास र यंगको गीत ‘ओहायो’ मा तत्कालीन राष्ट्रपति रिचर्ड निक्सनको नाम पटक-पटक लिइएको छ। तर, अन्य गीतहरू जस्तै ‘स्ट्रैन्ज फ्रुट’ जातिवाद-विरोधी र ‘लिन्चिङ’ विरुद्धको विषयवस्तुमा बढी केन्द्रित छन्,’ उनी भन्छिन्।

उक्त प्रतिष्ठित गीतको बारेमा स्वार्टजेनड्रुबर भन्छिन्, ‘त्यहाँ ‘कु क्लक्स क्लान’ वा ‘श्वेत सर्वोच्चतावादी जस्ता शब्दहरू उल्लेख गरिएको सुनिँदैन। ती कुराहरू त्यहाँ अन्तर्निहित छन् ।’

टिकटकदेखि वास्तविक संसारसम्म

तर, प्रोटेस्ट संगीतको यो नयाँ युग कन्सर्ट वा राजनीतिक र्‍यालीहरूमा भन्दा पनि अनलाइनमा बढी सीमित हुने देखिन्छ। स्वार्टजेनड्रुबरका अनुसार, इन्टरनेटको ‘ट्रेन्ड साइकल’ ( ले गर्दा यो आन्दोलन अल्पकालीन हुन सक्छ।

‘केही समयपछि, के यो केवल एउटा झिनामसिना आवाज मात्र बन्ने हो ? के मानिसहरू अर्को नयाँ गीतको सट्टा केही फरक कुरा चाहन्छन् ?’ उनले प्रश्न गरिन्।

स्वार्टजेनड्रुबरको अनुसार यदि पोलिटिकल फोल्क गीतहरूको को यो लहर टिकिरहनु छ भने, यसले कुनै न कुनै रूपमा वास्तविक संसारमा प्रवेश गर्नुपर्नेछ।

मानाबे पनि यस कुरामा सहमत छन् । प्रोटेस्ट संगीतको उद्देश्य सधैँ व्यक्तिगत रूपमा विरोध प्रदर्शन वा सङ्गठन विस्तारका लागि प्रोत्साहित गर्नु मात्र नभए तापनि,राजनीतिक आन्दोलनहरूभित्र यो विधालाई प्रयोग गरिने एउटा सशक्त माध्यम यही नै भएको उनी उल्लेख गर्छन्।

मानाबे भन्छिन्, ‘म चाहन्छु कि यीमध्ये धेरैभन्दा धेरै मानिसहरू इन्स्टाग्रामबाट बाहिर निस्किएर सडकमा आऊन्, र आफ्ना दर्शकहरूसँग वास्तवमै अर्थपूर्ण रूपमा जोडिऊन् ।’

उनले हालै जेसी वेल्सको कन्सर्ट हेर्ने अवसर पाएकी थिइन् । उनका अनुसार, उक्त हल फ्यानहरूले खचाखच भरिएको थियो र उनीहरूले वेल्सका शब्द-रचनामा जटिल मानिने गीतहरू पनि कण्ठस्थ गाउँदै थिए । यसले उनको निकै समर्पित फ्यानबेस रहेको सङ्केत गर्छ।

जनमानससँग जोडिने माध्यम

म्यासाचुसेट्समा बसोबास गर्ने लोक कलाकार ओलिभ क्लुगले हालै एउटा साङ्गीतिक भ्रमण सम्पन्न गरेका छन्, जहाँ उनले ‘कल एन्ड रेस्पोन्स’ शैलीको गीत मार्फत दर्शकहरूलाई प्रत्यक्ष रूपमा सहभागी गराए।

क्लुगले संगीतमा लाग्नका लागि जागिर छोडेका थिए। उनी अक्सर एआईका नकारात्मक असरहरू वा षड्यन्त्रका सिद्धान्तहरूजस्ता विषयमा गाउने गर्छन् ।

आफ्नो हालैको भ्रमणको हरेक प्रस्तुतिमा क्लुगले दर्शकहरूलाई ‘द अल्मानाक सिङ्गर्स को प्रसिद्ध गीत ‘आई डन्ट वान्ट योर मिलियन्स मिस्टर’ को प्रतिउत्तर दिने भाग सिकाए। उनले यो गीत त्यस समयमा सरकारी कामकाज बन्द भएको कारणले बेरोजगार मानिसहरूका लागि समर्पित गरेका थिए ।

‘कन्सर्ट सकिएपछि धेरै मानिसहरू मेरो नजिक आएर भने, ‘आफ्नो जागिर गुमाउनु परेको यो पीडादायी समयमा पनि यो गीतले मलाई आशावादी बनायो’,’ क्लुगले भने, ‘सबैजना यति ठूलो स्वरमा गाइरहेका थिए कि त्यो वास्तवमै प्रेरणादायी थियो ।’

कार्सी ब्ल्यान्टन जस्ता अन्य अमेरिकी संगीतकारहरूले पनि आफ्ना कन्सर्टहरूमा प्रशंसकहरूलाई स्थानीय मुद्दाहरूबारे शिक्षित गराउँछन् र उनीहरूलाई ती अभियानहरूमा सहभागी गराउनका लागि ‘साइन-अप’ गर्ने टेबलहरूको समेत व्यवस्था गर्छन्। क्लुग र टेरेलले त अझ ठोस परिवर्तन ल्याउने प्रयास स्वरूप आफ्ना ‘मर्च’ वा गीतहरूको बिक्रीबाट आएको केही रकम परोपकारी संस्थाहरूलाई दान समेत गरेका छन् ।

टेरेल भन्छन् कि केवल उनका गीतहरू मात्रै परिवर्तन ल्याउन पर्याप्त छैनन् भन्ने उनलाई थाहा छ। तर उनले ती गीतहरूले एउटा सानो भए पनि भूमिका खेल्न सक्ने आशा राखेका छन्।

‘हामीलाई संगीतभन्दा बढी कुराको आवश्यकता छ, हामीलाई वास्तविक र ठोस परिवर्तनहरू चाहिएको छ। तर जबसम्म संगीतले मानिसहरूलाई त्यो दिशामा डोर्‍याउन सक्छ तबसम्म यो बहसको एउटा राम्रो र अर्थपूर्ण हिस्सा बनिरहनेछ।’

(सीबीसीमा प्रकाशित सामग्रीको अनुवाद)