एक्काइसौं शताब्दीको अदृश्य रणभूमि : मोबाइल र बिजुलीको चीम नै जासूस ?

आधुनिक विश्वमा युद्धको परिभाषा पूर्ण रूपमा बदलिएको छ। पहिलेका युद्धहरू सिमानामा सेनाको उपस्थिति, ट्याङ्करहरूको गर्जन र आकाशमा लडाकु विमानहरूको उडानबाट चिनिन्थे। तर आजको समयमा, सबैभन्दा भयानक युद्धहरू कुनै आवाज विना, हाम्रो खल्तीमा रहेको मोबाइल फोन, घरको भित्तामा झुण्डिएको स्मार्ट टिभी र सडकमा गुड्ने गाडीका सेन्सरहरू मार्फत लडिंदै छन्। यो एक यस्तो युद्ध हो जहाँ रगत बग्नुअघि नै तथ्याङ्क (डेटा) चोरी भइसकेको हुन्छ अनि शत्रुले आक्रमण गर्नुअघि नै उसको बिजुली र सञ्चार प्रणाली ध्वस्त पारिएको हुन्छ। अमेरिका र उसका शक्तिशाली सहयोगी राष्ट्रहरूले इरान, रूस र भेनेजुएला जस्ता देशहरूमा सञ्चालन गरेका अभियानहरूले यो प्रमाणित गरिसकेका छन् कि अबको महाशक्ति त्यो होइन जसको हातमा धेरै बम छ; शक्तिशाली त त्यो हो जसको कब्जामा संसारको इन्टरनेट सर्भर र सफ्टवेयरको साँचो छ।

यस अदृश्य युद्धको सबैभन्दा डरलाग्दो पक्ष भनेको यसको ‘शून्य पदचाप’ (जेरो फुटप्रिन्ट) हो। जब इरानको अति सुरक्षित नतान्ज आणविक भट्टीमा जडान गरिएका मेसिनहरू अचानक आफैं पड्किन थाले, त्यहाँका वैज्ञानिकहरूले हप्तौंसम्म के भइरहेको छ भन्ने पत्ता लगाउन सकेनन्। त्यहाँ कुनै बाहिरी मिसाइल प्रहार भएको थिएन। पछि अनुसन्धान गर्दा थाहा भयो कि अमेरिका र इजरायलले संयुक्त रूपमा निर्माण गरेको ‘स्टक्सनेट’ नामक एउटा सानो सफ्टवेयर भाइरसले ती मेसिनहरूलाई विस्तारै नष्ट गरिरहेको थियो। यो भाइरस कुनै इन्टरनेटबाट होइन, एउटा साधारण कर्मचारीले ‘झुक्किएर’ प्रयोग गरेको पेन-ड्राइभ मार्फत भित्र छिरेको थियो। त्यसैले, आजको प्रविधिले कङ्क्रिट पर्खाल र सुरक्षा घेरालाई अदृश्य रूपमा पार गरिसकेको छ। 

घरभित्रका सामान नै जासुस

हामीले आफ्नो सुविधाका लागि किनेका आधुनिक उपकरणहरू नै आजका दिनमा सबैभन्दा भरपर्दो जासुस सावित भएका छन्। अमेरिकाको गुप्तचर निकाय सीआईएले विकास गरेको ‘वीपिङ एन्जेल’ नामक सफ्टवेयरले सामसुङका स्मार्ट टिभीहरूलाई एउटा यस्तो अवस्थामा पुर्‍याउँछ, जसलाई ‘फेक-अफ’ भनिन्छ। यस अवस्थामा प्रयोगकर्तालाई लाग्छ कि उसको टिभी बन्द छ, किनकि स्क्रिन अँध्यारो हुन्छ र बत्ती पनि निभेको देखिन्छ। तर वास्तविकतामा, त्यो टिभीको भित्र रहेको माइक्रोफोन सक्रिय रहन्छ र त्यसले कोठामा भइरहेका हरेक साउती र गोप्य कुराकानीहरू रेकर्ड गरेर अमेरिकी सर्भरमा पठाइरहेको हुन्छ। यो प्रविधि विशेषगरी रूस र मध्यपूर्वका उच्च अधिकारीहरूको गोप्य बैठकका कुरा सुन्न प्रयोग गरिएको तथ्यहरू बाहिर आएका छन्।

त्यस्तै, हामीले सोच्न पनि नसक्ने अर्को माध्यम भनेको कम्प्युटरको ‘फ्यान’ वा चिस्याउने प्रणाली हो। इरान जस्ता देशहरूले आफ्ना गोप्य डाटाहरू जोगाउन कम्प्युटरलाई इन्टरनेटबाट पूर्ण रूपमा अलग राख्छन्। तर ‘फ्यानस्मिटर’ भनिने प्रविधिले यस्तो सुरक्षालाई पनि तोडिदिएको छ। यसमा एउटा विशेष भाइरसले कम्प्युटरको फ्यानको घुम्ने गतिलाई सूक्ष्म रूपमा परिवर्तन गर्छ। फ्यानको गति बदलिंदा त्यसबाट निस्कने आवाजको तरंग (साउन्ड वेभ्ज) पनि बदलिन्छ।

मान्छेको कानले त्यो फरक थाहा पाउँदैन, तर कोठामा कतै लुकाइएको सानो डिभाइस वा मोबाइल फोनले त्यो आवाजलाई ‘डिकोड’ गरेर कम्प्युटरभित्रको पासवर्ड वा गोप्य फाइलहरू बाहिर पठाउन सक्छ। यसरी प्रविधिले हावाको तरंगलाई नै सूचना ओसार्ने माध्यम बनाइदिएको छ। 

सामाजिक सञ्जालः मनोवैज्ञानिक युद्धको नयाँ हतियार

फेसबुक, टिकटक र एक्स (ट्विटर) जस्ता प्लेटफर्महरू केवल फोटो सेयर गर्ने ठाउँ मात्र होइनन्, यी त आधुनिक युद्धका सबैभन्दा प्रभावकारी मनोवैज्ञानिक हतियार हुन्। अमेरिकाको सेन्ट्रल कमाण्डले ‘अपरेशन अर्नेस्ट भोइस’ मार्फत हजारौं नक्कली इन्टरनेट पात्रहरू (स्टकपपेट) खडा गरेको छ। यी पात्रहरूले ठ्याक्कै स्थानीय मान्छेको जस्तै भाषा र लवजमा बोल्छन्, तर तिनीहरूलाई सफ्टवेयरले चलाइरहेको हुन्छ। यिनीहरूको मुख्य काम भनेको कुनै पनि देशको चुनावलाई प्रभाव पार्नु, जनतामा आफ्नो सरकारप्रति अविश्वास पैदा गर्नु र समाजमा साम्प्रदायिक वा राजनीतिक कलह फैलाउनु हो। रूस र युक्रेनको युद्धमा यस्ता हजारौं नक्कली एकाउन्टहरू प्रयोग गरेर सैनिकको मनोबल गिराउने र सर्वसाधारणमा डर पैदा गर्ने काम व्यापक रूपमा भइरहेको पत्ता लागेको छ।

सामाजिक सञ्जालको सुरक्षा केवल आफ्नो पासवर्ड जोगाउनु मात्र होइन, बरु आफ्नो ‘डाटा’ को प्रयोग कसरी भइरहेको छ भनेर बुझ्नु पनि हो। जब हामी कुनै एपलाई आफ्नो लोकेसन वा कन्ट्याक्ट लिस्ट हेर्ने अनुमति दिन्छौं, हामीले अन्जानमै आफ्नो देशको सुरक्षामा सानो प्वाल पारिरहेका हुन्छौं।

उदाहरणका लागि, सन् २०१८ मा ‘स्ट्राभा’ नामक फिट्नेस एपको तथ्याङ्क सार्वजनिक हुँदा संसारभर रहेका अमेरिकी र अन्य देशका गोप्य सैन्य अड्डाहरूको नक्सा नै छर्लङ्ग भएको थियो। किनकि ती अड्डाभित्र रहेका सैनिकहरूले दौडिंदा आफ्नो फिट्नेस ट्र्याकर अन गरेका थिए। यसले के पुष्टि गर्छ भने, हाम्रो एउटा सानो गल्तीले राष्ट्रिय सुरक्षाका ठूला गोप्य योजनाहरू शत्रुको हातमा पुग्न सक्छन्। 

भेनेजुएलाः भौतिक पूर्वाधारमाथिको डिजिटल प्रहार

प्रविधिको प्रयोग गरेर कुनै पनि देशलाई कसरी घुँडा टेकाउन सकिन्छ भन्ने कुराको ज्वलन्त उदाहरण भेनेजुएला बनेको छ। सन् २०२६ को सुरुआतमा भेनेजुएलाको राजधानी कराकस लगायतका प्रमुख शहरहरूमा हप्तौंसम्म बिजुली काटियो। यो केवल साधारण प्राविधिक समस्या थिएन।

अमेरिकाले त्यहाँ ‘ग्राफाइट बम’ (विएलयू-वनवनफोर/बी) प्रहार गरेको थियो, जसले बिजुलीका तारहरूमा कार्बनका अति सूक्ष्म रेसा फैलाएर पूरै ग्रिडलाई सर्ट-सर्किट गराइदियो। तर यो भौतिक आक्रमण मात्र थिएन, यसको पछाडि ठूलो साइबर हमला पनि जोडिएको थियो। भेनेजुएलाका इन्जिनियरहरूले प्रणाली सुधार्न खोज्दा उनीहरूको सफ्टवेयर नै ‘लक’ गरिएको थियो, जसले गर्दा हस्पिटलमा अक्सिजन मेसिनदेखि सेनाको सञ्चार प्रणालीसम्म सबै ठप्प भयो।

त्यति मात्र होइन, अमेरिकाले भेनेजुएलाको ‘बोर्डर गेटवे प्रोटोकल’ (बीजीपी) लाई नै हाइज्याक गरेर त्यहाँको इन्टरनेट ट्राफिकलाई आफ्नै सर्भरमा मोडिदिएको थियो। यसको अर्थ, भेनेजुएलाका मन्त्री वा सैन्य कमाण्डरहरूले एक-अर्कालाई पठाएका गोप्य सन्देशहरू पहिला अमेरिकी एजेन्सीका सर्भरमा पुग्थे, त्यहाँ त्यसको नक्कल उतारिन्थ्यो र त्यसपछि मात्र वास्तविक गन्तव्यमा पठाइन्थ्यो। यसरी शत्रु देशको सञ्चार प्रणालीमाथि पूर्ण नियन्त्रण कायम गरेर अमेरिकाले त्यहाँको नेतृत्वलाई अन्धकारमा राख्न सफल भएको थियो। अबको युद्धमा भौतिक हतियार भन्दा ‘डिजिटल कब्जा’ कति शक्तिशाली र घातक हुन्छ भन्ने कुरा यस दृष्टान्तबाट थप स्पष्ट हुन्छ। 

जीपीएस र स्याटेलाइटको अदृश्य नियन्त्रण

हामीले बाटो खोज्न प्रयोग गर्ने जीपीएस प्रणाली वास्तवमा अमेरिकी रक्षा विभागको सम्पत्ति हो। युद्धको समयमा अमेरिकाले यो प्रणालीलाई एउटा अचम्मको हतियारको रूपमा प्रयोग गर्छ। कुनै निश्चित क्षेत्रमा, जस्तै रूस वा इरानको सिमानामा, अमेरिकाले जीपीएस सिग्नललाई ‘जाम’ गरिदिन सक्छ वा त्यसलाई ‘स्पूप’ (भ्रमित) पार्न सक्छ। ‘स्पूपिङ’ भनेको एउटा यस्तो प्रविधि हो जहाँ जहाज वा मिसाइलको कम्प्युटरले आफू सही बाटोमा भएको ठान्छ, तर वास्तवमा त्यो गलत दिशामा गइरहेको हुन्छ। यसले गर्दा शत्रुले प्रहार गरेका मिसाइलहरू आफ्नै शहरमा खस्न सक्छन् वा समुद्रमा रहेका जहाजहरू दिशा हराएर शत्रुको कब्जामा पुग्न सक्छन्।

यो प्रविधि केवल मिसाइलका लागि मात्र होइन, आधुनिक गाडी र ड्रोनहरूका लागि पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। यदि कुनै देशले आफ्नो प्रतिरक्षाका लागि ड्रोनको प्रयोग गरिरहेको छ भने, अमेरिकाले त्यसको स्याटेलाइट सिग्नल काटेर त्यसलाई जमिनमा खसाल्न वा आफ्नो नियन्त्रणमा लिन सक्छ। इरानले सन् २०११ मा अमेरिकाको एउटा अत्याधुनिक ‘आरक्यू-१७०’ ड्रोनलाई यसरी नै जीपीएस सिग्नलमा खेलेर सकुशल अवतरण गराएको थियो। त्यसयता अमेरिकाले यो क्षेत्रमा अझ बढी लगानी गरेर ‘एम-कोड’ नामक विशेष सैन्य सिग्नल विकास गरेको छ, जसलाई जाम गर्न असम्भव जस्तै मानिन्छ। भनिन्छ, यसरी आकाशबाट हुने यो डिजिटल नियन्त्रणले जमिनको युद्धलाई पूर्ण रूपमा प्रभावित पार्ने शक्ति राख्दछ। 

लेबनानको पेजर विस्फोटः सप्लाई चेनको खतरा

सन् २०२४ मा लेबनानमा भएको पेजर र वाकी-टाकी विस्फोटको घटनाले प्रविधिको युद्धलाई एउटा नयाँ र भयानक मोडमा पुर्‍याइदिएको छ। यो घटनाले के प्रमाणित गर्‍यो भने, हामीले प्रयोग गर्ने इलेक्ट्रोनिक सामान कहाँ बनेको हो र कसरी हाम्रो हातसम्म आइपुग्यो भन्ने कुराले हाम्रो जीवन र मृत्युको फैसला गर्न सक्छ। इजरायली र अमेरिकी गुप्तचर निकायहरूले ती पेजरहरू लेबनान पुग्नुअघि नै ‘सप्लाई चेन’ (आपूर्ति शृङ्खला) मा हस्तक्षेप गरेर त्यसभित्र सानो परिमाणमा विस्फोटक पदार्थ र एउटा विशेष चिप्स राखिदिएका थिए।

यो एक यस्तो हमला थियो जसलाई कुनै पनि एन्टी-भाइरस वा सफ्टवेयरले पत्ता लगाउन सक्दैनथ्यो। जब एउटा निश्चित कोड भएको म्यासेज ती सबै पेजरमा पठाइयो, तिनीहरू एकैसाथ पड्किए। यसले के पाठ सिकाउँछ भने, अबको युद्धमा सफ्टवेयर मात्र होइन, हार्डवेयर पनि सुरक्षित हुनुपर्छ। रूस र चीन जस्ता देशहरूले अहिले आफ्नै देशभित्र चिप्स र कम्प्युटरको पार्टपुर्जाहरू बनाउनुको मुख्य कारण यही हो – ताकि विदेशी सामानमा लुकाइएका ‘डिजिटल टाइम बम’ हरूबाट बच्न सकियोस्। सबै प्रविधि बाहिरबाटै आउने नेपाल जस्तो देशका लागि यो झनै ठूलो चुनौतीको विषय हो। 

सामाजिक सञ्जालको सुरक्षा

यो विशाल डिजिटल युद्धको बीचमा हामी साधारण नागरिकहरू कसरी सुरक्षित रहने भनेर विशेष ख्याल गर्नु आवश्यक छ। सबैभन्दा पहिलो कुरा, सामाजिक सञ्जालमा हामीले सेयर गर्ने जानकारी नै हाम्रो सुरक्षाको सबैभन्दा कमजोर कडी हो। हामीले फेसबुक वा एक्समा आफ्नो लोकेसन, परिवारको विवरण र दैनिक क्रियाकलापहरू राख्दा, हामीले नजानिंदो गरी जासुसी एजेन्सीहरूलाई हाम्रो ‘जीवनको ढाँचा’ (प्याटर्न अफ लाइफ) तयार पार्न सहयोग गरिरहेका हुन्छौं। यस्ता डाटाहरूलाई आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) प्रयोग गरेर विश्लेषण गरिन्छ र भविष्यमा हामीलाई कस्तो किसिमको भ्रमपूर्ण समाचार पठाएर हाम्रो सोच बदल्न सकिन्छ भन्ने योजना बनाइन्छ।

सामाजिक सञ्जालको सुरक्षाका लागि निम्न कुराहरूमा ध्यान दिनु अनिवार्य छ: हामीले प्रयोग गर्ने एपहरूलाई दिइने अनुमति (पर्मिसन) मा कडाइ गर्नुपर्छ। यदि कुनै टर्च बाल्ने एपले हाम्रो माइक्रोफोन वा कन्ट्याक्ट लिस्ट माग्छ भने, त्यो पक्कै पनि जासुसीको एउटा माध्यम हो। दोस्रो, सामाजिक सञ्जालमा आउने हरेक उत्तेजक खबरहरूलाई आँखा चिम्लेर विश्वास गर्नुहुँदैन। कतिपय अवस्थामा ती समाचारहरू ‘शत्रु’ देशका ‘ट्रोल फार्म’ हरूबाट सिर्जना गरिएका हुन्छन्। तेस्रो, सार्वजनिक वाई-फाई प्रयोग गरेर बैंकिङ कारोबार वा गोप्य कुराकानी गर्नुहुँदैन, किनकि ती नेटवर्कहरू सजिलै ह्याक गर्न सकिन्छ। प्रविधिको प्रयोग गर्दा सधैं ‘शंकाको सुविधा’ लिनु नै बुद्धिमानी हुन्छ। 

व्यक्तिगत उपकरणको सुरक्षा

डिजिटल युद्धको यो भुमरीमा आफ्नो मोबाइल र कम्प्युटरलाई सुरक्षित राख्नु भनेको केवल पासवर्ड लगाउनु मात्र होइन, बरु यसका भित्री सेटिङहरूलाई जासुसी विरुद्ध मजबुत (हार्डन) पार्नु हो। सबैभन्दा पहिले, आफ्नो स्मार्टफोनको ‘प्राइभेसी’ सेटिङमा गएर ‘परमिसन म्यानेजर’ जाँच गर्नु अनिवार्य हुन्छ। यहाँ गएर कुन-कुन एपले माइक्रोफोन, क्यामेरा र लोकेसन प्रयोग गरिरहेका छन् भन्ने हेर्नुहोस्। धेरैजसो अवस्थामा, टर्च, क्याल्कुलेटर वा साधारण गेमहरूलाई यी कुराको अनुमति दिनुपर्दैन। विशेषगरी ‘ब्याकग्राउन्ड लोकेसन’ लाई सधैं बन्द राख्नुहोस्, जसले गर्दा हिंडडुलको ‘प्याटर्न’ कसैले ट्र्याक गर्न नसकोस्।

अर्को महत्वपूर्ण कदम भनेको ‘टु-फ्याक्टर अथेन्टिकेसन’ (टूएफए) को प्रयोग हो। सम्भव भएसम्म एसएमएसमा आधारित २ एफए भन्दा ‘अथेन्टिकेटर एप’ वा भौतिक ‘सेक्युरिटी की’ को प्रयोग गर्नु राम्रो हुन्छ। साथै, आफ्नो मोबाइलको ‘एड्भरटाइजिङ आईडी’ लाई रिसेट गर्ने वा ‘अप्ट-आउट’ गर्ने गर्नुहोस्। यसले जासुसी सफ्टवेयरहरूलाई इन्टरनेट चलाउने बानीको आधारमा हाम्रो प्रोफाइल बनाउन गाह्रो पार्छ। अन्त्यमा, सार्वजनिक स्थानमा पाइने ‘फ्री वाई-फाई’ र ‘यूएसबी चार्जिङ पोर्ट’ बाट टाढा रहनु बुद्धिमानी ठहर्छ। एयरपोर्ट वा क्याफेमा पाइने यस्ता पोर्टहरू मार्फत ‘जुस ज्याकिङ’ भनिने हमला हुन सक्छ। यदि सार्वजनिक वाई-फाई प्रयोग गर्नै परेमा सधैं ‘भीपीएन’ को प्रयोग गर्नुपर्दछ। 

नेपालको अवस्था – एक व्यङ्ग्यात्मक यथार्थ

नेपालको सन्दर्भमा कुरा गर्दा, यो विषय जति गम्भीर छ, त्यति नै ‘हास्यास्पद’ पनि देखिन्छ। जब संसारका शक्ति राष्ट्रहरू लेजर, एआई र अदृश्य भाइरसले युद्ध लडिरहेका छन्, नेपालको तयारीलाई हेर्दा ‘ढाल नभएको सिपाही’ जस्तो देखिन्छ। हाम्रो डिजिटल सुरक्षाको अवस्था ‘पशुपतिनाथ भरोसा’ मा टिकेको छ। नेपालका कतिपय सरकारी वेबसाइटहरू वर्षमा कैयौं पटक ‘ह्याक’ हुन्छन्, त्यो पनि कुनै ठूलो शक्ति राष्ट्रले होइन, साधारण सिकारु ह्याकरहरूले। जब हामी आफ्ना सामान्य वेबसाइटहरू जोगाउन सक्दैनौं, तब अमेरिका वा रूस जस्ता शक्तिले गर्ने राज्य-स्तरको हमला विरुद्ध हाम्रो तयारीको कुरा गर्नु आफैंमा एउटा ‘डार्क ह्युमर’ जस्तो बन्न पुग्छ।

नेपालले प्रयोग गर्ने अधिकांश सफ्टवेयर र हार्डवेयर विदेशी हुन्। हामीले प्रयोग गर्ने राउटरदेखि सरकारी सर्भरसम्म सबै चीन, अमेरिका वा भारतबाट आउँछन्। माथि उल्लेख गरिएको ‘पेजर’ हमला जस्तै, यदि ती सामान भित्रै जासुसी यन्त्र लुकाइएको छ भने हामीसँग त्यो पत्ता लगाउने कुनै ल्याब वा प्रविधि छैन।

भेनेजुएलाको जस्तै ग्राफाइट बम वा सफ्टवेयर मार्फत हाम्रो ‘लोड डिस्प्याच सेन्टर’ मा हमला भयो भने, नेपालको जलविद्युत् प्रणाली केही घण्टामा नै ध्वस्त हुन सक्छ। तर एउटा रोचक कुरा के छ भने- नेपाल अझै पनि धेरै हदसम्म ‘कागजी प्रक्रिया’ मा चल्दछ। अमेरिका वा इस्टोनिया जस्ता पूर्ण डिजिटल भएका देशमा एउटा भाइरसले देशै ठप्प पार्न सक्छ, तर नेपालमा धेरै कुरा अझै पनि ढड्डा र फाइलमा हुने भएकाले, डिजिटल युद्धले हाम्रो ‘ग्रासरुट’ जीवनलाई त्यति छिटो प्रभाव पार्न सक्दैन। यो हाम्रो कमजोरी पनि हो, र एउटा अनौठो सुरक्षाकवच पनि।

निष्कर्षः सचेतना नै अन्तिम कवच

प्रविधि आफैंमा खराब होइन, तर यसको प्रयोग कसरी र कसले गरिरहेको छ भन्ने कुरा महत्वपूर्ण हुन्छ। अमेरिका र उसका सहयोगीहरूले विश्वभर फैलाएको यो डिजिटल सञ्जालले एकातिर मानिसको जीवनलाई सहज बनाएको छ भने अर्कोतिर यसलाई एउटा ठूलो युद्ध मैदानमा परिणत गरिदिएको छ। इरानको आणविक भट्टीदेखि भेनेजुएलाको पावर ग्रिडसम्म र लेबनानको पेजरदेखि रूसको सञ्चार प्रणालीसम्म- प्रविधिको प्रहार जताततै पुगिसकेको छ।

नेपाली पाठकहरूले के बुझ्नुपर्छ भने, हामी यो युद्धबाट टाढा छैनौं। हामीले बोक्ने हरेक मोबाइल फोन र हामीले चलाउने हरेक एप यस महायुद्धको एउटा सानो हिस्सा हो। त्यसैले, प्रविधिलाई अँगाल्दा यसका खतराहरूलाई पनि बुझ्नु जरूरी छ। आफ्नो व्यक्तिगत जानकारीको सुरक्षा गर्नु भनेको केवल आफ्नो गोपनीयता जोगाउनु मात्र होइन, आफ्नो देशको सुरक्षामा एउटा इँटा थप्नु पनि हो। जबसम्म हामी प्रविधिको दास होइन, यसको सचेत प्रयोगकर्ता बन्छौं, तबसम्म मात्र हामी यी अदृश्य युद्धहरूबाट सुरक्षित रहन सक्छौं। भविष्यको सुरक्षा बन्दुकमा होइन, हाम्रो चेतना र डिजिटल साक्षरतामा लुकेको छ।