एआईले गर्‍यो समुद्री लहरको रहस्य खुलासा: जलवायु परिवर्तन बुझ्ने नयाँ प्रयोग 

९ वैशाख, काठमाडौं ।  वैज्ञानिकहरूले आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सको प्रयोग गरी समुन्द्री सतहको बहावलाई अहिलेसम्मकै विस्तृत रूपमा पछ्याउने नयाँ प्रविधि विकास गरेका छन्।

‘गोफ्लो’ नाम दिइएको यस विधिले अन्तरिक्षमा पहिलेदेखि नै रहेका मौसमी उपग्रहहरू का तस्बिरहरूलाई उच्च गुणस्तरको समुन्द्री बहाव नक्सामा परिणत गरिदिनेछ।

‘नेचर जियोसाइन्स’ जर्नलमा प्रकाशित यस खोजले पृथ्वीको जलवायु र सामुद्रिक पारिस्थितिक प्रणालीलाई बुझ्न नयाँ बाटो खोलेको छ।

स्क्रिप्स इन्स्टिच्युसन अफ ओसनोग्राफीका वैज्ञानिक लुक लेटेन र उनको टोलीले विकास गरेको यो प्रविधिले ‘डीप लर्निंग’ को प्रयोग गर्छ। यसले उपग्रहहरूले खिचेका तापीय तस्बिरहरूमा तापक्रमको ढाँचा कसरी परिवर्तन भइरहेको छ भन्ने विश्लेषण गरी पानीको बहावको गति र दिशा पत्ता लगाउँदछ।

यसअघि यस्ता साना र तीव्र गतिका लहरहरू प्रत्यक्ष रूपमा अवलोकन गर्न असम्भव जस्तै थियो।

किन महत्त्वपूर्ण छ यो खोज?

समुन्द्री लहरहरूले विश्वभर तापक्रम सन्तुलन मिलाउने, वायुमण्डलबाट कार्बन डाइअक्साइडलाई गहिरो समुन्द्रसम्म पुऱ्याउने र सामुद्रिक जीवहरूका लागि पोषक तत्वहरू प्रवाह  गर्ने काम गर्दछन्।

पहिलेका उपग्रहहरूले १० दिनमा एकपटक मात्र एउटै ठाउँको अवलोकन गर्ने हुनाले केही घण्टामै बन्ने र मेटिने लहरहरू रेकर्ड गर्न सकिँदैनथ्यो। तर ‘गोफ्लो’ ले हरेक घण्टाको ताजा नक्सा उपलब्ध गराउन सक्छ, जसले गर्दा समुन्द्रमा हुने ‘भर्टिकल मिक्सिङ’ जस्ता जटिल प्रक्रियाहरू बुझ्न सहज हुनेछ।

पुरानै उपग्रहबाट नयाँ काम

यस प्रविधिको सबैभन्दा ठूलो विशेषता भनेको यसका लागि अन्तरिक्षमा कुनै नयाँ उपकरण पठाउनु पर्दैन।

सन् २०२३ देखि उत्तर एट्लान्टिक क्षेत्रमा गरिएको परीक्षणले यो विधि जहाजबाट गरिने प्रत्यक्ष मापन जत्तिकै सटीक रहेको प्रमाणित गरेको छ। वैज्ञानिकहरूले यसलाई विशेष गरी ‘गल्फ स्ट्रिम’ जस्ता जटिल बहावहरू अध्ययन गर्न प्रयोग गरेका छन्।

बादलले आकाश ढाकेको समयमा तस्बिरहरू लिन कठिन हुने एउटा चुनौती भए तापनि वैज्ञानिकहरूले अन्य उपग्रहका तथ्याङ्कहरू मिसाएर यसलाई विश्वव्यापी रूपमा विस्तार गर्ने योजना बनाएका छन्।

यसले भविष्यमा मौसमको पूर्वानुमान, तेल चुहावटको ट्रयाकिङ र सामुद्रिक फोहोरको व्यवस्थापनमा ठूलो मद्दत पुऱ्याउने विश्वास गरिएको छ। यो प्रविधिले समुन्द्रले कसरी ताप र कार्बन सोस्छ भन्ने दशकौँ पुराना सिद्धान्तहरूलाई वास्तविक तथ्याङ्कका आधारमा परीक्षण गर्ने ढोका खोलिदिएको छ।