१२ सय वर्ष पुरानो अङ्ग्रेजी साहित्यकै पहिलो कविता समेटिएको पाण्डुलिपि रोममा भेटियो

५ जेठ, काठमाडौं ।  अङ्ग्रेजी साहित्यको इतिहासलाई नयाँ ढंगले परिभाषित गर्ने एक ऐतिहासिक उपलब्धि हासिल भएको छ। ‘ट्रिनिटी कलेज डब्लिन’ का अनुसन्धानकर्ताहरूले रोममा नवौँ शताब्दीको सुरुवाती चरणको एउटा यस्तो हराएको पाण्डुलिपि फेला पारेका छन्, जसमा अङ्ग्रेजी भाषाकै सबैभन्दा पहिलो र पुरानो कविता ‘काेडमन्स हिम’ सुरक्षित रहेको पाइएको छ। दशकौँदेखि हराएको मानिएको यो १,२०० वर्ष पुरानो दस्तावेज रोमको ‘नेसनल सेन्ट्रल लाइब्रेरी’ मा फेला परेसँगै अन्तर्राष्ट्रिय साहित्य जगत्‌मा नयाँ बहस सुरु भएको छ।

‘काेडमन्स हिम’ कुल ९ पङ्क्तिको एउटा छोटो ओल्ड इङ्लिस (पुरानो अङ्ग्रेजी) कविता हो, जुन आजभन्दा करिब १,३०० वर्षअघि रचना गरिएको विश्वास गरिन्छ। यो कविता अङ्ग्रेजी साहित्यको सुरुवात विन्दु मानिन्छ। सन् ८०० देखि ८३० को बीचमा तयार पारिएको अनुमान गरिएको यो नयाँ पाण्डुलिपि यस कविताको अहिलेसम्मकै तेस्रो सबैभन्दा पुरानो प्रतिलिपि हो।

यसअघि क्याम्ब्रिज र सेन्ट पिटर्सबर्गमा फेला परेका दुईवटा पुराना पाण्डुलिपिहरूमा यो कविता मूल रूपमा ल्याटिन भाषामा लेखिएको थियो र ओल्ड इङ्लिसका पङ्क्तिहरूलाई पछि मात्र पानाको छेउ वा अन्त्यमा थपिएको थियो।

तर, रोममा फेला परेको यस नयाँ पाण्डुलिपिमा भने ओल्ड इङ्लिस संस्करणलाई मूल ल्याटिन पाठको बीचमै व्यवस्थित रूपमा बुनेर लेखिएको छ। अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार यसले प्रारम्भिक मध्ययुगीन पाठकहरूले अङ्ग्रेजी कवितालाई कति उच्च महत्त्व र मूल्य दिन्थे भन्ने कुराको बलियो प्रमाण दिन्छ।

परम्परागत मान्यताअनुसार यो कविता उत्तरी इङ्गल्यान्डको नर्थयोर्कशायरस्थित ह्विट्बी एबेमा बस्ने कोडमन नामका एक असाध्यै शर्मीला गोठालाले रचना गरेका थिए। एकपटक भोजको समयमा सबैले गीत वा कविता सुनाउनुपर्ने पालो आउँदा लाजले गर्दा उनी त्यहाँबाट भागेर सुत्न गएका थिए। सुतिरहेका बेला उनको सपनामा एउटा रहस्यमयी आकृति देखा पर्यो र उनलाई सृष्टिको बारेमा गाउन आदेश दियो। त्यसपछि ब्युँझिँदा उनले भगवानको प्रार्थना गर्दै संसारको सृष्टिको प्रशंसामा यो सुन्दर कविता रचना गरेका थिए।

आठौँ शताब्दीका अङ्ग्रेज भिक्षु बीड ले ल्याटिन भाषामा लेखेको ‘इकल्सियास्टिकल हिस्ट्री अफ द इङ्लिस पिपुल’ नामक इतिहासको पुस्तकमा यस कवितालाई सारेका कारण यो इतिहासमा जीवित रहन सफल भएको हो।

मध्ययुगीन पाण्डुलिपि विशेषज्ञ डा. एलिसबेटा म्याग्नान्टी र डा. मार्क फल्कनरले रोमको पुस्तकालयमा रहेका दस्तावेजहरू डिजिटल रूपमा अध्ययन गर्ने क्रममा यो बहुमूल्य प्रतिलिपि फेला पारेका हुन्। यो अनुसन्धान क्याम्ब्रिज युनिभर्सिटी प्रेसको ‘अर्ली मेडिएभल इङ्ल्यान्ड एन्ड इट्स नेबर्स’ जर्नलमा प्रकाशित छ।

यो पाण्डुलिपि सुरुमा सन् ८०० देखि ८३० को बीचमा मध्य इटालीको ‘एबे अफ नोनान्टोला’ मा तयार पारिएको थियो र पछि रोम पुर्‍याइएको थियो। १८१० को दशकमा नेपोलियनको युद्धका बेला यसलाई सुरक्षाका लागि रोमको ‘सान बर्नार्डो अले टर्मे’ चर्चमा सारिएको थियो। तर पछि यो त्यहाँबाट चोरी भयो र विभिन्न व्यक्तिहरूको हात हुँदै अन्ततः रोमको राष्ट्रिय पुस्तकालयले प्राप्त गर्‍यो।

स्वामित्वको यो जटिल इतिहासका कारण सन् १९७५ देखि धेरै इतिहासकारहरूले यसलाई पूर्ण रूपमा हराइसकेको ठानेका थिए। पुस्तकालयले आफ्ना पुराना दस्तावेजहरूलाई अनलाइनमा निःशुल्क उपलब्ध गराउने उद्देश्यले डिजिटलाइजेसन गरेपछि मात्र यसको पहिचान सम्भव भएको हो।

मुख्य अनुसन्धानकर्ता डा. मार्क फल्कनरका अनुसार संसारभर ओल्ड इङ्लिसका जम्मा ३० लाख शब्दहरू मात्र बाँकी छन्, जसमध्ये धेरैजसो दशौँ र एघारौँ शताब्दीका हुन्। सातौँ शताब्दीको प्रतिनिधित्व गर्ने यो कविताले मानिसलाई लिखित अङ्ग्रेजीको प्रारम्भिक इतिहाससँग जोड्छ। बीडले आफ्नो मूल पुस्तकमा अङ्ग्रेजी कविता समावेश नगरी त्यसको ल्याटिन अनुवाद मात्र राखेका थिए, तर बीडले पुस्तक सकेको १०० वर्षभित्रै पाठकहरूले मूल ओल्ड इङ्लिस कवितालाई यसरी बीचमा समावेश गर्नुले इतिहासमा अङ्ग्रेजी साहित्यको कति ठूलो कदर हुन्थ्यो भन्ने स्पष्ट पार्छ।