कसरी बदल्दै छ प्रविधिले युद्धको रूप ?

१५ जेठ, काठमाडौं। सन् २०२२ मा युक्रेनको युद्धमैदानमा देखिएको ट्रेन्च युद्ध र भारी तोपखानाको दृश्य अहिले फरक देखिन्छ। अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि आक्रमण गरेपछि सुरु भएको युद्धभन्दा त्यो निकै भिन्न थियो।

तर, यी दुई द्वन्द्वबीचका समानताहरू चाँडै नै देखिए। युद्ध सुरु भए झन्डै तीन महिना पुग्न लाग्दा पनि यी समानताहरू अझै प्रस्ट देखिन्छन्। यी दुवै युद्धमा बलियो सैन्य शक्ति भएका देशहरूले आफ्ना विरोधीलाई परास्त गर्न सकेका छैनन्।

रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले चार वर्षभन्दा अघि आफ्नो विशेष सैन्य अपरेसन सुरु गर्दा चाँडै जित्ने अपेक्षा गरेका थिए। यता अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले पनि सुरुमा इरानविरुद्धको युद्ध ४ देखि ५ हप्ता मात्र चल्ने दाबी गरेका थिए। इरानविरुद्धको यो युद्ध गत फेब्रुअरी २८ देखि सुरु भएको हो।

पेरिसको प्रतिष्ठित सामाजिक विज्ञान विश्वविद्यालय साइन्सेज पोकी प्राध्यापक निकोल ग्राजेव्स्की इरान र रुस मामिलाकी विज्ञ हुन्। उनले भनिन्, ‘रुस र अमेरिका दुवैका लागि आफ्ना सैन्य अभियानहरू सोचेजस्तो हुन सकेका छैनन्।’ उनले यसको मुख्य कारण दुवै पक्षको अहङ्कार भएको बताएकी छन्।

विगत केही दिनयता भएका वार्ताहरूले इरान र अमेरिकाबीच शान्तिको प्रारम्भिक योजनाका लागि केही प्रगति गरेका छन्। यद्यपि, सोमबार इरानमाथि अमेरिकाले पुनः हवाई आक्रमण गरेपछि यो प्रगति अझै अनिश्चित बनेको छ। सम्झौता होस् वा नहोस्, यस युद्धले आधुनिक युद्धको विकासका बारेमा धेरै पाठहरू सिकाएको छ। युक्रेनको द्वन्द्वबाट पनि यस्तै पाठहरू सिक्न सकिन्छ।

युद्धको रूप बदल्दै प्रविधि

परम्परागत सैन्य भिडन्तमा आफूभन्दा धेरै बलिया शक्तिहरूसँग सीधै प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने अवस्था नभएकाले युक्रेन र इरान दुवैले ‘असिमेट्रिकल’ रणनीतिको सहारा लिएका छन्। यही रणनीतिका कारण उनीहरू शक्तिशाली फौजहरूलाई रोक्न सफल भएका छन्।

उदाहरणका लागि, इरानले अमेरिकाका सहयोगी राष्ट्रहरूमाथि आक्रमण गरेर अमेरिकालाई धक्का दिने नीति लियो। उसले कुवेत र साउदी अरबजस्ता देशका सैन्य आधारशिविर र ऊर्जा केन्द्रहरूमा एकतर्फी प्रहार गर्ने ड्रोनहरू पठायो। यसरी इरानी ड्रोनहरूले पर्सियन खाडीका देशहरूमा त्रास पैदा गरिदिए। यसका साथै इरानले साँघुरो होर्मुज जलमार्गमा आफ्नो पकड बलियो बनाइराख्न समुद्री माइन र साना हतियारधारी द्रुत डुङ्गाहरूको डर देखाइरहेको छ।

अर्कोतर्फ युक्रेनले मस्कोमै पुगेर रुसी सैन्य अधिकारीहरूको हत्या गरेको छ। उसले रुसी अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड मानिने तेल प्रशोधन केन्द्र तथा भण्डारणहरूमा नियमित रूपमा आक्रमण गरिरहेको छ। युक्रेनले रुसको विशाल ‘ब्ल्याक सी’ नौसेनालाई कमजोर बनाउन र ठूलो क्षति पुर्‍याउन समुद्री ड्रोनहरूको समेत प्रयोग गरेको छ।

सैन्य विज्ञहरूका अनुसार यी दुवै द्वन्द्वले नयाँ आविष्कार र प्रविधिले युद्धको रूप कसरी बदलिरहेको छ भन्ने कुरालाई सबैभन्दा गम्भीर रूपमा स्पष्ट पारेका छन्।

यस सम्झौतासँग परिचित एक व्यक्तिका अनुसार अमेरिकाले साउदी अरबमा रहेको ‘प्रिन्स सुल्तान एयर बेस’ को रक्षा गर्न आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स जडित ‘ड्रोन पत्ता लगाउने प्रणाली’ को सहारा लिएको छ। यो प्रणाली सुरुमा युक्रेनले रुसको आक्रमणबाट आफ्नो रक्षा गर्नका लागि विकास गरेको थियो।

यता लेबनानमा लडाकु समूह हिजबुल्लाहले इजरायली सैनिकहरूमाथि विस्फोटक ड्रोनहरूमार्फत आक्रमण गरिरहेको छ। यी ड्रोनहरूलाई नियन्त्रण गर्न फाइबर–अप्टिक केबलको प्रयोग गरिन्छ।

पर्सियन खाडीमा प्रयोग गरिएका सेन्सर, निर्देशित मिसाइल र ड्रोनहरू (र धेरैजसो अवस्थामा एआई प्रविधि) को बहु–तह प्रणाली अब विश्वभर तीव्र रूपमा फैलने सम्भावना छ। ‘कार्नेगी इन्डोमेन्ट फर इन्टरनेसनल पिस’ को रुस र युरेसिया कार्यक्रमका सैन्य विज्ञ तथा वरिष्ठ फेलो माइकल कोफम्यानले यो धारणा राखेका हुन्।

कोफम्यानका अनुसार यी दुवै युद्धमा ‘मैदानभित्र व्यापक र अचुक प्रहार गर्ने प्रविधिको आगमन’ देखिएको छ। उनले हिजबुल्लाह र मालीका लडाकुहरूले पनि यस्तै सस्तो र सजिलै बन्ने प्रविधिको प्रयोग गर्न थालिसकेको बताए। यसले के देखाउँछ भने यस्ता प्रणालीहरूले अब साना र मध्यम शक्ति भएका देशहरूका लागि पनि युद्धमैदानमा अचुक निसाना लगाउने प्रविधिको पहुँचलाई सहज बनाइदिनेछन्।

आक्रमणका उस्तै रणनीतिहरू गत अप्रिलको सुरुमा युद्धविराम लागु हुनुअघि मध्यपूर्वको लडाइँमा एउटै ढाँचा देखियो। त्यहाँ ब्यालेस्टिक मिसाइलका साथमा ठूलो सङ्ख्यामा ड्रोनहरू (ड्रोन स्वार्म्स) मिसाएर आक्रमण गरियो। अधिकारी र विज्ञहरूका अनुसार यस्तो रणनीतिको सुरुवात पहिलोपटक रुसले युक्रेनमाथि गरेको आक्रमणमा भएको थियो।

इरानले सन् २०२२ मा रुसलाई एकतर्फी प्रहार गर्ने ‘साहेद’ ड्रोनहरू दिएको थियो, जसलाई मस्कोले युक्रेनमाथि आक्रमण गर्न प्रयोग गर्‍यो। अहिले यसै वर्ष इरान आफैँले खाडी मुलुकहरूविरुद्ध त्यही मोडलका ड्रोनहरू प्रयोग गरिरहेको छ। बदलामा रुसले पनि इरानलाई केही सैन्य सहयोग गरिरहेको छ।

त्यो सहयोग कुन हदसम्मको हो भन्ने कुरा अझै प्रस्ट भइसकेको छैन। तर अमेरिकी अधिकारीहरूका अनुसार रुसले क्यास्पियन सागर पार गराएर ड्रोनका पाटपुर्जाहरू इरान पठाइरहेको छ।

विज्ञ ग्राजेव्स्कीका अनुसार विपक्षीको निसानालाई भ्रममा पार्न रुस र इरानबीच ‘ग्लोबल लोकेसन सिस्टम’ (GPS) मा फेरबदल गर्ने विषयमा केही सहकार्य भएको छ। अमेरिकी नौसेनाको नजरबाट बच्न इरानसँग जोडिएका केही जहाजहरूले हालै होर्मुज जलमार्गमा आफ्नो लोकेसन ट्र्याकर (दिशा देखाउने यन्त्र) लाई झुक्याएका छन्। यो रणनीति रुसका अवैध ऊर्जा ट्याङ्करहरूले पहिलेदेखि नै प्रयोग गर्दै आएका थिए।

यसै वर्षको मार्च महिनामा साइप्रसस्थित बेलायती सैन्य बेसलाई निसाना बनाएको एउटा इरानी ड्रोनमा रुसी एन्टि–जामिङ (सिग्नल रोक्न नदिने) उपकरण फेला परेको थियो। युरोपेली अधिकारी र विज्ञहरू अहिले एउटा कुरामा चिन्तित छन्- यदि हाल रोकिएको शान्ति वार्ता असफल भयो र इरानले यस क्षेत्रमा पुनः आक्रमण सुरु गर्‍यो भने मस्कोले उसलाई हतियार आपूर्ति गर्न सक्छ।

युक्रेनलाई सैन्य सहयोग पठाइरहेका सहयोगी राष्ट्रहरूको बैठकमा गत अप्रिलमा बेलायती रक्षामन्त्री जोन हिलीले भनेका थिए, ‘हामीले इरानलाई आक्रमणमा रुसले सहयोग गरिरहेको प्रमाण देखेका छौँ।’

उनले ती प्रमाणहरू के हुन् भन्नेबारे विस्तृत विवरण त दिएनन्। तर उनले थपे, ‘पुटिन हाम्रो ध्यान मध्यपूर्वको द्वन्द्वतिर मोडिएर युक्रेनबाट हटियोस् भन्ने चाहन्थे।’

कूटनीतिक सम्बन्धहरू

इरान युद्धले केही देशहरूबीचको गठबन्धनमा दरार पैदा गरेको छ। विशेष गरी ट्रम्प प्रशासन र युरोपबीचको सम्बन्ध निकै तनावपूर्ण बनेको छ। धेरै युरोपेली नेताहरूका अनुसार यो द्वन्द्व अनावश्यक र गैरकानुनी हो।

यस युद्धले गर्दा विश्वभर ऊर्जा आपूर्तिको अभाव भएको छ र देशहरूमा इन्धन जुटाउने होडबाजी चलेको छ। केही देशहरू गैरकानुनी भए पनि उपलब्ध तेल र ग्यासका लागि रुसतर्फ आकर्षित हुन थालेका छन्। यसबाहेक, अमेरिकाको ध्यान मध्यपूर्वतर्फ मोडिएका कारण रुस र युक्रेनबीचको शान्ति प्रक्रिया पनि धकेलिएको छ।

किभ सेक्युरिटी फोरमका निर्देशक तथा युक्रेनका पूर्वउपपरराष्ट्रमन्त्री डानिलो लुब्किभ्स्कीले भने, ‘राष्ट्रपति ट्रम्पले इरानमा युद्ध सुरु गर्दा क्रेमलिन (रुसी राष्ट्रपति कार्यालय) मा खुसियाली मनाउँदै स्याम्पेन पिइएको थियो होला भन्ने मलाई लाग्छ।’

तर इरानको यस युद्धले केही अनपेक्षित कूटनीतिक गठबन्धनहरू पनि नजन्माएको होइन। युक्रेनले खाडी मुलुकहरूसँग कायम गरेको नयाँ साझेदारी यसको सबैभन्दा ठूलो उदाहरण हो।

गत अप्रिलमा युक्रेनले कतार, साउदी अरब र संयुक्त अरब इमिरेट्स (युएई) सँग नयाँ सुरक्षा सम्झौताहरू गरेको घोषणा गर्‍यो। केही वर्ष अघिसम्म यस्तो कूटनीतिक सम्बन्धको कल्पना पनि गर्न सकिँदैनथ्यो, किनभने त्यसबेला यी खाडी मुलुकहरू रुससँग तटस्थ सम्बन्ध राख्न चाहन्थे।

‘युरोपेली काउन्सिल अन फरेन रिलेसन्स’ की सुरक्षा कार्यक्रम सहनिर्देशक जाना कोब्जोभाका अनुसार किभ (युक्रेन) ले आफ्नो ड्रोन प्रविधि र सैन्य तालिम दिएर बदलामा मध्यपूर्वबाट कूटनीतिक समर्थन, ऊर्जा सम्झौता र आधुनिक हवाई प्रतिरक्षा प्रणाली (एयर डिफेन्स सिस्टम) लिन चाहन्छ।

सहनिर्देशक जाना कोब्जोभाका अनुसार युक्रेनी राष्ट्रपति जेलेन्स्कीले ‘यो सङ्कटलाई एउटा अवसरमा बदल्ने’ आशा राखेका छन्। उनले तेल धनी खाडी मुलुकहरूसँग भएका यस्ता सम्झौताहरू युक्रेनका लागि फाइदाजनक हुन सक्ने बताएकी छन्। ड्रोन प्रविधि बिक्री गर्ने यी सम्झौताहरूले युक्रेनको तीव्र रूपमा बढिरहेको रक्षा उद्योगलाई ठूलो आर्थिक लाभ पुर्‍याउन सक्छन्।

गत वर्ष अमेरिकाले किभलाई हतियार र सैन्य उपकरणहरू अनुदानमा दिन लगभग बन्द गरेपछि युरोप नै युक्रेनका लागि मुख्य सहारा बनेको छ।

युरोपेली देशहरूले युक्रेन पठाउनका लागि अमेरिकासँग हतियार किनेका छन्। यसका साथै जारी युद्धमा युक्रेनलाई टिकिरहन मद्दत गर्न गत महिना मात्रै युरोपेली सङ्घले ९० अर्ब युरोको ऋण स्वीकृत गरेको छ।

तर, युक्रेनलाई यसरी नै निरन्तर बलियो सहयोग दिइरहने युरोपको क्षमता अब उसको आफ्नै आर्थिक अवस्थामा भर पर्नेछ। इरान युद्धका कारण सिर्जना भएको इन्धन र सामानको अभावले युरोपेली अर्थतन्त्रलाई कति असर गर्छ भन्ने कुराले यसलाई निर्धारण गर्नेछ। यदि त्यहाँ चाँडै शान्ति कायम भएन भने युरोपको आर्थिक स्थिति अझ बढी बिग्रन सक्छ।

रोमस्थित इन्स्टिच्युट अफ इन्टरनेसनल अफेयर्सका विज्ञ रिकार्डो अल्कारोले होर्मुज जलमार्गको जारी गतिरोधले विश्वकै ऊर्जा आपूर्तिमा ठूलो चुनौती थपेको बताएका छन्। विश्वको कुल ऊर्जा आपूर्तिको २० प्रतिशत हिस्सा ओगट्ने यो महत्त्वपूर्ण जलमार्गको तनावले इरानले पनि युक्रेनजत्तिकै युरोपका लागि ठूलो खतरा निम्त्याउन सक्छ भन्ने कुरालाई स्पष्ट पारेको उनको भनाइ छ।

युरोप र इरान मामिलामा अनुसन्धान गरिरहेका अल्कारोले भने, ‘युक्रेन युद्ध अझै पनि युरोपको मुख्य मोर्चा हो। तर इरानको युद्धलाई पनि कम आँक्न मिल्दैन। यसले युरोपको आफ्नो पहिलो प्राथमिकता अर्थात् युक्रेनलाई सहयोग गर्ने क्षमतामा निकै ठूलो र गम्भीर असर पुर्‍याइरहेको छ।’

(न्युयोर्क टाइम्समा प्रकाशित लारा जेक्सको सामग्री)