दिल्लीमा जेनजीलाई प्रतिबन्धित हतियारबाट दमन, विपक्षीले उठाइरहेछन् प्रश्न

१७ साउन, काठमाडौं । २० जुलाईमा मध्य दिल्लीमा व्यापक हिंसा देखिएको थियो, जब हजारौँ प्रदर्शनकारीहरूले शिक्षा सुधार र शिक्षामन्त्रीको राजीनामाको माग गर्दै संसद्‌तर्फ मार्च गर्ने प्रयास गरेका थिए।

यस क्रममा प्रहरी र अर्धसैनिक बलले भिडमाथि निर्मम रूपमा लाठी, डन्डा र अश्रुग्यासले प्रहार गरेको देखिएको थियो।

दिल्ली प्रहरीले आफ्ना ११८ जवान र ६० प्रदर्शनकारी घाइते भएको बताएको छ। यद्यपि, सीजेपीले घाइते प्रदर्शनकारीहरूको सङ्ख्या आधिकारिक तथ्याङ्कभन्दा निकै धेरै भएको दाबी गरेको छ।

यस कारबाहीको धेरै दिन बितिसक्दा पनि सरकारले ती सञ्चारमाध्यमका रिपोर्टहरूको पुष्टि गरेको छैन, जसमा प्रदर्शनकारीहरूमाथि पेलेट गन प्रयोग भएको दाबी गरिएको थियो।

तर बीबीसीले कम्तीमा चार वटा यस्ता घटनाहरूको पुष्टि गर्न सफल भएको उल्लेख गरेको छ, विशेषज्ञहरूले अस्पतालहरूमा प्रदर्शनकारीहरूको त्यस्ता घाउहरूको उपचार गर्नेक्रममा ती पेलेट गनका कारण भएको बताएका छन् ।

पेलेट गन यस्तो सटगन हो, जसलाई मूल रूपमा चराको सिकार गर्नका लागि बनाइएको थियो। यसमा ‘बर्डसट’ नामक कारतूस प्रयोग गरिन्छ, जसमा २०० देखि ४०० सम्म धातुका साना छर्राहरू भरिएका हुन्छन्।

जब यसलाई भिडविरुद्ध प्रयोग गरिन्छ, तब यी छर्राहरू फराकिलो दायरामा फैलिन्छन् र मानिसहरूलाई समान रूपले जहाँ पनि चोट लाग्न सक्छ। यही कारणले धेरै देशहरूमा यी बन्दुकहरूको प्रयोगमा प्रतिबन्ध लगाइएको छ।

घाइतेहरूको तस्बिर र विशेषज्ञहरूको भनाइ

दुई जना घाइते व्यक्तिहरूसँग कुरा गरेपछि बीबीसीले जनाएअनुसार, उनीहरू आफूहरूलाई सुरक्षा बलले चलाएको पेलेट गनको छर्रा लागेर चोट पुगेको विश्वास गर्छन्।

यी दुई र अर्का तेस्रो घाइतेको तस्बिर तथा भिडियो दुई स्वतन्त्र हतियार एवं फरेन्सिक विशेषज्ञहरूलाई पनि देखाइएको थियो ।

यसबाहेक, एक अस्पतालका वरिष्ठ अधिकारीले पुष्टि गरेका छन्- चौथो व्यक्तिको पनि पेलेट गनको छर्राबाट लागेको चोटको उपचार गरिएको थियो।

विज्ञहरू भन्छन्- शरीरमा बनेका दर्जनौँ साना-साना गोलाकार प्वालहरू बर्डसटबाट लागेको चोटका स्पष्ट सङ्केत हुन्।

बेलायतस्थित ब्यालिस्टिक्स फरेन्सिक वैज्ञानिक फिलिप बोयसले भने, ‘देखाइएका चोटहरू निश्चित रूपमा पेलेट गनबाट लागेका हुन्’ र ‘प्रयोग गरिएको हतियार १२-गेज पम्प-एक्सन सटगन हो।’

उनले भने, ‘यी छर्राका घाउहरू विशेष गरी नजिकैबाट लाग्दा वास्तवमै निकै घातक हुन सक्छन् ।’

उनले थपे, ‘मैले (दिल्लीमा) देखेका घाउहरू नजिकबाट लागेका होइनन्, बरु कम्तीमा ५० फिटको दूरीबाट लागेका हुन्। तर पनि ती १०० फिटको दुरीबाट समेत घातक र सम्भावित रूपमा ज्यान लिने खालका हुन सक्छन्।’

बेलायतस्थित आर्मामेन्ट रिसर्च सर्भिसेजका निर्देशक एनआर जेन्जेन-जोन्सले भने, ‘प्रदर्शनका तस्बिर र भिडियोहरूमा प्रहरीले भिड नियन्त्रणका लागि सटगन प्रयोग गरिरहेको देख्न सकिन्छ।’

उनका अनुसार, घाइतेहरूको तस्बिरमा देखिने ‘चोटहरू बर्डसट (छर्राहरू) को प्रयोगबाट हुने चोटहरूसँग धेरै हदसम्म मेल खान्छन्।’

एनआर जेन्जेन-जोन्सले भने, ‘विश्वका धेरै देशहरूमा कम घातक हतियारका रूपमा सटगनको प्रयोग गरिन्छ, तर भारतका कानुन कार्यान्वयन गर्ने निकायहरूको भिड नियन्त्रणका क्रममा सिसाका साना छर्राहरू भएका सटगन कारतूस प्रयोग गर्ने लामो इतिहास छ।’

यसलाई ‘बर्डसट’ भनिन्छ र बर्डसट भएको कारतूस राख्दा सटगनलाई धेरै पटक ‘पेलेट गन’ पनि भनिन्छ।

उनले भने, ‘तर यी छर्राहरू सुरक्षित हुँदैनन्। यिनले यस्ता चोटहरू पुर्‍याउन सक्छन् जसले कसैको जीवन सधैँका लागि बदलिदिन सक्छ। केही अवस्थामा यी ज्यान लिने खालका पनि साबित हुन सक्छन्। यसका अलावा यिनले शरीरमा विषालु सिसा छोड्छन्। धेरै पटक यसलाई सुरक्षित तरिकाले निकाल्न पनि गाह्रो हुन्छ।’

यही कारणले धेरै देशहरूले पेलेट गनमा प्रतिबन्ध लगाएका छन् वा यसको प्रयोगमा कडा बन्देज लगाएका छन्।

फिलिप बोयस भन्छन्, बेलायतमा पेलेट गनको प्रयोग सामान्यतया चराको सिकार गर्नका लागि गरिन्छ। यी सजिलै उपलब्ध पनि छन्। तर उनका अनुसार, भिड नियन्त्रण गर्न यसको प्रयोग भएको कुनै पनि घटनाबारे उनलाई जानकारी छैन।’

‘मलाई थाहा छैन शरीरमा फसेका यी छर्राले कति नोक्सान पुर्‍याउँछन्’

भारतीय सुरक्षा बलहरूद्वारा कश्मीरमा सन् २०१० देखि पेलेट गनको प्रयोग गरिँदै आएको छ।

ह्युमन राइट्स वाचले सङ्कलन गरेको आधिकारिक तथ्याङ्कअनुसार यसबाट हजारौँ मानिसहरू घाइते भएका छन् र कम्तीमा १७ जनाको मृत्यु भएको छ। पेलेट गनको चोटका कारण दर्जनौँ मानिसहरू दृष्टिविहीन भएका छन्।

यदि सुरक्षा बलहरूले दिल्लीमा पेलेट गन प्रयोग गरेको पुष्टि भयो भने, भारतले आफ्नो राजधानीमा नागरिकहरूमाथि यसको प्रयोग गरेको यो पहिलो अवसर हुनेछ।

दुई आन्दोलनकारी युवकहरूले बताएअनुसार उनीहरू २० जुलाईको दिउँसो ४ बजेपछि संसद्‌नजिकै रहेको प्रमुख केन्द्र कनट प्लेसमा घाइते भएका थिए।

मोहित (नाम परिवर्तन) ले बताएअनुसार जब उनले एक सुरक्षाकर्मीले आफूतिर बन्दुक ताकेको देखे, तब उनी पछाडि फर्केर उल्टो दिशामा भाग्न थाले।

२८ वर्षीय पत्रकारले भने, ‘दुई-तीन सेकेन्डपछि मैले मेरो दाहिने हात र पिठ्युँमा जलन महसुस गरेँ।’

मोहितका अनुसार उनी दुखाइका बाबजुद भागिरहे। पछि उनी एउटा क्याफेमा पुगे। त्यहाँ उनले एक बोतल पानी किनेर आफ्नो घाउ पखाले।

उनले भने, ‘त्यसपछि मैले मेरो हात र पिठ्युँको माथिल्लो भागमा साना-साना गोलाकार प्वालहरू देखेँ। म पूरै डराएको थिएँ।’

सफदरजंग अस्पतालमा गरिएको एक्स-रेमा मोहितको हात र शरीरको माथिल्लो भागमा केही साना कणहरू गाडिएको देखिन्छ। उनको उपचार यही अस्पतालमा भएको थियो।

मोहितले उपलब्ध गराएको मेडिकल रेकर्डअनुसार, उनको दाहिने हातको कुहिनोनजिकै पेलेटका २६ वटा घाउ छन्। उनको पिठ्युँको माथिल्लो दाहिने भागमा पनि चार वटा घाउ छन्।

डाक्टरहरूको नोटमा एउटा डायग्राम पनि समावेश छ। यसले यी कणहरू शरीरको कुन-कुन भागमा फसेका छन् भनेर देखाउँछ।

मोहितले भने, ‘डाक्टरहरूले मलाई शल्यक्रिया गर्दा अवस्था अझ बिग्रन सक्ने बताएका थिए।’

उनले थपे, ‘तर मलाई मेरो शरीरमा फसेका यी कणहरूले भविष्यमा मलाई कति नोक्सान पुर्‍याउन सक्छन् भन्ने बारे चिन्ता छन । मलाई यी चोटका नराम्रा दागहरू कहिल्यै हराउँछन् वा हराउँदैनन् भन्ने पनि उत्तिकै चिन्ता छ ।’

उनले अगाडि थपे, ‘तर जब मैले अनुहारमा चोट लागेका अरू मानिसहरूको तस्बिर देखेँ, तब मलाई लाग्छ कि म धेरै भाग्यमानी छु।’

‘घाँटीमा फसेको छर्राले ज्यान लिनेछ’

गुरुग्रामको एउटा कम्पनीमा काम गर्ने शेख इरशाद मन्सुरी त्यति भाग्यमानी रहेनन्।

इरशाद कनट प्लेसबाट सीजेपीको मुख्य प्रदर्शन स्थल जन्तर-मन्तरतर्फ गइरहेका थिए।

उनी भन्छन्, त्यसै बेला ‘प्रहरी र र्‍यापिड एक्सन फोर्स (आरएएफ) का जवानहरूले भिडमाथि लाठीचार्ज सुरु गरे। अश्रुग्यासका गोला पनि प्रहार गरियो। यसले भागदौडको स्थिति पैदा भयो र मानिसहरूबीच त्रास फैलियो।’

उनले भने, ‘म प्रदर्शनकारीहरूको एउटा समूहसँग थिएँ, हामी नारा लगाइरहेका थियौँ। त्यही बेला आरएएफका एक जवानले हामीतिर बन्दुक तेर्साए। हामीलाई उनले गोली चलाउनेछन् भन्ने लागेको थिएन। तर अचानक मेरो नजिकै एउटा ठूलो आवाज आयो र छर्राहरू मेरो देब्रे आँखीभौँ र चिउँडोमा आएर लागे।’

इरशादले बताएअनुसार केही प्रदर्शनकारीहरूले कपडाको मद्दतले उनको रगत रोक्ने प्रयास गरे। त्यसपछि उनीहरूले एउटा गुडिरहेको गाडी रोकेर उनलाई लेडी हार्डिङ अस्पताल पुर्‍याए।

इरशादका अनुसार, जाँच गर्दा उनको शरीरमा ४० भन्दा बढी छर्राहरू गाडिएको पत्ता लाग्यो। तीमध्ये तीन वटा छर्रा उनको घाँटी, देब्रे आँखाको मांसपेशी र नाकको मुनि गहिरो रूपमा फसेका थिए। डाक्टरहरूले उनलाई यी छर्रा निकाल्न आवश्यक भएको बताए।

उनले भने, ‘भोलिपल्ट बिहान सर्जनहरूले सात वटा छर्रा निकाले। तर घाँटीमा फसेको छर्रा निकाल्न सकिएन, किनकि त्यसो गर्नु निकै जोखिमपूर्ण थियो। डाक्टरहरूले मलाई भने कि अब यो तिम्रो शरीरको हिस्सा बनिसकेको छ। उनीहरूले भविष्यमा यसबाट कुनै खतरा नहुने आश्वासन दिए।’

इरशाद भन्छन्- घटनाको १० दिनभन्दा बढी समय बितिसक्दा पनि उनलाई ‘अझै केही दुखाइ महसुस हुन्छ।’

अस्पतालका एक वरिष्ठ अधिकारीले बताएअनुसार इरशादका चोटहरू ‘छर्रा जस्ता साना कणहरू’ का कारण लागेका थिए। तर उनले ती बन्दुकबाट प्रहार गरिएका हुन् वा होइनन् भन्ने कुरा भने खुलाएनन्।

उनले भने, ‘यी छर्राहरूको परीक्षण गरेपछि मात्र फरेन्सिक टोलीले यसबारे पत्ता लगाउन सक्नेछ।’

पेलेट गनको प्रयोगबारे दिल्ली प्रहरीले के भन्यो?

गत हप्ता जब पहिलो पटक पेलेट गन प्रयोग भएको आरोप बाहिर आयो, दिल्ली प्रहरीले यसलाई ‘पूर्ण रूपमा झुटो र भ्रामक’ भनेको थियो। उनीहरूले आफूसँग पेलेट गन नभएको दाबी गरेका थिए।

त्यसपछि भारतीय सञ्चारमाध्यमहरूमा खबर आयो- यो फायरिङ र्‍यापिड एक्सन फोर्स (आरएएफ) ले गरेको थियो। आरएएफ अर्धसैनिक बल केन्द्रीय रिजर्भ प्रहरी बल (सीआरपीएफ) अन्तर्गत काम गर्दछ।

बीबीसीले सीआरपीएफ प्रमुख ज्ञानेन्द्र प्रताप सिंहलाई सम्पर्क गरेको छ। उनलाई इमेलमार्फत प्रश्नहरू पनि पठाइएको छ। तर समाचार तयार पार्दासम्म उनको तर्फबाट कुनै जवाफ प्राप्त भएको थिएन।

बुधबार केन्द्रीय मन्त्री जितेन्द्र सिंहले संसद्‌मा भने कि प्रदर्शनको क्रममा कुनै ‘गोली’ चलाइएको थिएन। उनले अश्रुग्यास मात्र प्रयोग गरिएको दाबी गरे। यद्यपि, उनले पेलेट गनको प्रयोगबारे कुनै टिप्पणी गरेनन्।

उनी लोकसभामा विपक्षी दलका नेता तथा कांग्रेस सांसद राहुल गान्धीका आरोपहरूको जवाफ दिइरहेका थिए। राहुल गान्धीले गृहमन्त्री अमित शाहलाई पदबाट हटाउन माग गरेका छन्। उनको तर्क छ कि दिल्ली प्रहरी र सीआरपीएफ दुवै गृहमन्त्रीको अधिकार क्षेत्रमा पर्दछन्।

घाइतेसहित राहुल गान्धीले गरे पत्रकार सम्मेलन

गत शनिबार राहुल गान्धीले एउटा पत्रकार सम्मेलन गरे। यस क्रममा उनीसँगै दिल्ली युनिभर्सिटीका १९ वर्षीय छात्र साहिल लोचाब पनि उपस्थित थिए।

साहिलको एउटा आँखा ‘पेलेटबाट लागेको चोटका कारण’ सधैँका लागि गुम्ने खतरा छ। साहिलको अनुहारको एक भाग र दाहिने हातको पछाडि साना-साना धेरै घाउहरू देखिन्छन्। राहुल गान्धीले पत्रकार सम्मेलनका क्रममा साहिलको टी-सर्ट उचालेर उनको शरीरमा रहेका दर्जनौँ घाउहरू पनि देखाएका थिए।

राहुल गान्धीसँगको एक भिडियो कुराकानी र सञ्चारमाध्यमलाई दिएको अन्तर्वार्तामा साहिलले आफूले सीजेपीको प्रदर्शनलाई समर्थन गरेको बताए। यो प्रदर्शन लोकसेवा आयोगलगायतका प्रतिस्पर्धी परीक्षाहरूको प्रश्नपत्र चुहावटको मुद्दालाई लिएर गरिएको थियो।

साहिलले बताएअनुसार उनले गत वर्ष प्रहरी भर्नाका लागि एउटा परीक्षा दिएका थिए। तर प्रश्नपत्र चुहावटका कारण यो परीक्षा रद्द गरिएको थियो।

उनी आफ्ना तीन साथीहरूसँग प्रदर्शनमा गएका थिए। तर जब प्रहरीले भिडमाथि लाठीचार्ज गर्‍यो, भागदौडमा उनी आफ्ना साथीहरूबाट छुट्टिए। उनी भन्छन्, ‘सुरक्षा बलतिर अघि बढ्दै गर्दा मलाई पेलेट लाग्यो।’

साहिलले भने, ‘मैले पेलेट गन कसले चलायो भनेर देखिनँ। तर फायरिङ त्यही दिशाबाट भएको थियो जहाँ सुरक्षा बलहरू उपस्थित थिए।’

उनले भने, ‘मेरो दाहिने आँखा यति सुन्निएको थियो कि मलाई लाग्यो यो आँखाको सकेटबाट बाहिर निस्किनेछ। म आफ्नो दाहिने हात पनि उठाउन सकिरहेको थिइनँ। धेरै रगत बगिरहेको थियो। त्यसपछि केही प्रदर्शनकारीहरूले मलाई अस्पताल लगे।’

साहिलले राहुल गान्धीसँग भने- ‘मेरो परिवारले मलाई प्रदर्शनमा जानबाट रोक्ने प्रयास गरेको थियो। तर मैले आफैँलाई रोक्न सकिनँ।’

उनले भने, ‘मलाई न्याय चाहिएको छ। जसले पनि मेरो साथमा यस्तो गरेको छ, उनीहरू सत्तामा बस्न लायक छैनन्।’

(बीबीसी हिन्दीमा प्रकाशित गीता पाण्डेको सामग्री)