एआईले खोल्यो चराको विकासक्रममा आएको ‍‍परिवर्तनको रहस्य

१४ साउन, काठमाडौं । युनिभर्सिटी अफ मिसिगनका वैज्ञानिकहरूले चराको विकासक्रमसम्बन्धी अध्ययनमा एआईको प्रयोग गरेका छन्। उनीहरूले चराहरूको विकासक्रम एकनासले नभई निश्चित समयमा तीव्र गतिमा भएको पत्ता लगाएका छन्। चराको शारीरिक बनावटमा आएका ठूला परिवर्तनहरू पृथ्वीको जलवायुमा आएको फेरबदलसँग मिलेका छन्।

विकासक्रमको सिद्धान्तले जीवनको विविधता द्रुत परिवर्तन र त्यसपछिको सुस्त गतिबाट हुने अनुमान गर्दै आएको थियो। जीवाश्महरूले यसको सङ्केत दिए पनि नयाँ अध्ययनले आधुनिक चराका कङ्कालको नाप विश्लेषण गरेर यो तथ्य पुष्टि गरेको हो।

‘यो विकासक्रमको सिद्धान्तका लागि धेरै महत्त्वपूर्ण छ किनभने १०० वर्ष पुरानो इतिहासले नयाँ समूहहरूको उदय तीव्र विविधीकरणसँग जोडिएको भविष्यवाणी गर्छ,’ अध्ययनका मुख्य लेखक जेक बर्भले भने, ‘यो नयाँ पारिस्थितिक अवसर वा कुनै समूह नयाँ महाद्वीपमा पुगेका कारण हुन सक्छ। समयसँगै अवसरहरू कम हुँदै जाँदा विकासक्रम सुस्त हुन्छ र यो विभिन्न चरणमा हुन्छ। सिद्धान्तले जे अनुमान गर्छ, हामीले तथ्याङ्कमा पनि त्यही देखेका छौँ।’

वैज्ञानिकहरूले २००० भन्दा बढी प्रजातिका चराका १ लाख ७० हजारभन्दा बढी कङ्कालका नापहरू सङ्कलन गरेका थिए। यो कार्य स्केभिजन नामको एआई टुलको मद्दतले सम्भव भएको हो। यो प्रणालीले संग्रहालयमा रहेका १५ हजारभन्दा बढी नमुनाहरूको मापन गरेको थियो।

अध्ययनले करिब ३ करोड ५० लाख वर्ष पहिले चराको शारीरिक बनावटमा निकै तीव्र विकास भएको देखाएको छ। यो समय पृथ्वीमा तीव्र शीतलता आएको समयसँग मेल खान्छ। त्यसैगरी १ करोड ५० लाख वर्ष पहिले विकासक्रम सुस्त भएको पाइएको छ।

‘हाम्रो खोजले मेरो सोचाइमा परिवर्तन ल्याएको छ,’ विश्वविद्यालयका एसोसिएट प्रोफेसर ब्रायन विक्सले भने, ‘विकासक्रमको दरमा देखिएको यो दुर्लभ र ठूलो वृद्धिले चराहरूले नयाँ पारिस्थितिक क्षेत्रको खोजी गर्दै तीव्र रूपमा परिवर्तन भएको देखाउँछ।’

अनुसन्धानकर्ताहरूले चराहरूको भौगोलिक वितरणको पनि विश्लेषण गरेका थिए। अत्यधिक तापमान फेरबदल हुने क्षेत्रका चराहरू भूमध्यरेखा नजिक बस्ने चराहरूको तुलनामा छिटो विकसित हुने गरेको पाइएको छ। जलवायुमा आउने उतारचढावले शरीरको बनावटमा परिवर्तन ल्याउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

‘हाम्रो खोजले शारीरिक परिवर्तनको दरलाई जैव विविधताका अन्य क्षेत्रहरूसँग जोड्न प्रेरणा दिनेछ,’ विक्सले भने, ‘एकजना सङ्कलनकर्ताले जम्मा गरेका नमुनाभन्दा यो धेरै ठूलो अनुसन्धान हो। प्रारम्भिक सङ्कलनकर्ताहरूले कम्प्युटरले उनीहरूका नमुनाको फोटो विश्लेषण गरेको हेर्न पाएका भए अचम्म मान्ने थिए।’

वैज्ञानिकहरूका अनुसार यो अनुसन्धानले वर्तमान समयमा भइरहेको द्रुत जलवायु परिवर्तनमा जीवहरूले कसरी प्रतिक्रिया दिन्छन् भनेर बुझ्न मद्दत गर्नेछ।

‘अहिले हामी मानव इतिहासको यस्तो मोडमा छौँ जहाँ तीव्र विश्वव्यापी जलवायु परिवर्तन भइरहेको छ,’ बर्भले भने, ‘मानव क्रियाकलापको दीर्घकालीन प्रभाव बुझ्न हामीले पृथ्वीको इतिहास र विकासक्रमका घटनाक्रमबीचको सम्बन्ध अध्ययन गर्नुपर्छ।’