पशुमाथिको क्रूरतामा नाबालकको संलग्नता किन बढिरहेको छ ?

–जंगलमा चर्दै गरेको गोरुमाथि एक बालकले क्रुर व्यवहार गरेको भिडियो यसै साता सामाजिक सञ्जालमा भाइरल बन्यो । बैतडीमा भएको त्यो घटनामा गोरु भीरबाट लडेर मर्‍यो । कुटिपट गर्दै गोरुलाई भीरबाट खसाल्ने १६ वर्षीय नाबालकलाई प्रहरीले पक्राउ गरेको छ ।

–२०८२ वैशाखमा रोल्पामा एक कुकुरलाई रूखमा झुण्याएर तड्पाउँदै मारियो । यो घटनाका कसुरदार पनि नाबालकहरू नै थिए । उनीहरू पक्राउ त परे तर केही दिनमै छुटे । 

पछिल्लो समय पशुमाथि हुने क्रूरताका घटनामा १८ वर्षमुनिका बालबालिकाको संलग्नता बढ्दै गएको देखिएको छ । कुकुरलाई निर्घात कुट्ने, जिउँदै गाड्ने, पुल वा भीरबाट खसाल्ने जस्ता घटनामा नाबालक संलग्न भएको देखिन्छ । कानुनी रूपमा उनीहरूलाई वयस्कसरह सजाय दिन नमिल्ने भएकाले अधिकांश घटना चेतावनी वा सामान्य कारबाहीमै सीमित हुने गरेका छन् । यसले बालबालिकामा बढ्दो हिंसात्मक प्रवृत्तिप्रति थप चिन्ता बढाएको छ ।

मनोविद्हरूका अनुसार पशुमाथिको क्रूर व्यवहार कुनै सामान्य बदमासी मात्र नभई बालबालिकाको मानसिक, सामाजिक र व्यवहारगत अवस्थासँग जोडिएको विषय हो । बाल्यकालदेखि नै हिंसा देख्ने, हिंसात्मक वातावरणमा हुर्कने, दुर्व्यवहार भोग्ने, सामाजिक सञ्जालमार्फत हिंसात्मक सामग्रीको निरन्तर सम्पर्कमा रहने तथा उचित भावनात्मक साथ नपाउने बालबालिका यस्ता व्यवहारतर्फ आकर्षित हुने सम्भावना बढी हुन्छ ।

मनोविद् गृष्मा पनेरुका अनुसार अहिले बालबालिकाको मानसिक स्वास्थ्यमा सामाजिक सञ्जाल, बदलिँदो जीवनशैली र अभिभावकसँगको कमजोर संवादले गम्भीर प्रभाव पारिरहेको छ ।

विशेषगरी १२ देखि १८ वर्षको उमेर समूहमा कल्पनाशीलता, देखासिकी गर्ने प्रवृत्ति र जोखिमपूर्ण व्यवहार बढ्ने भएकाले उनीहरू हिंसात्मक सामग्रीबाट छिट्टै प्रभावित हुन्छन् । नेपालमा बालमैत्री डिजिटल सुरक्षा प्रणाली प्रभावकारी नहुँदा बालबालिकाले चाहेको वा नचाहेको हिंसात्मक सामग्री सहजै हेर्न पाउने अवस्था रहेको उनले बताइन् ।

यो पनि पढ्नुहोस

रोल्पामा कुकुरलाई झुन्ड्याएर तड्पाउँदै यसरी मारियो

उनका अनुसार बालबालिकाको दैनिक दिनचर्या, पर्याप्त निद्रा, स्क्रिन प्रयोग, सामाजिक व्यवहार र मानसिक अवस्थाले उनीहरूको व्यवहार निर्धारण गर्छ। अभिभावकले बच्चाको व्यवहारमा अचानक आएको परिवर्तन, निरन्तर उदासीनता, अत्यधिक रिस, एक्लोपन वा रुँदै घर फर्किने अवस्थालाई सामान्य रूपमा नलिई लिन नहुने उनको भनाइ छ । ‘बच्चाले आफूलाई कसैले बुझेन भन्ने महसुस गर्न थालेपछि हिंसात्मक वा असामाजिक व्यवहारतर्फ जान सक्ने जोखिम बढ्छ’ पनेरूले भनिन् ।

उनले अभिभावक र शिक्षकलाई मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी आधारभूत ज्ञान आवश्यक रहेको बताउँदै बालबालिकालाई सम्मानपूर्वक आफ्नो असहमति व्यक्त गर्न, भावना व्यक्त गर्न र समस्या खुलेर भन्न सक्ने वातावरण बनाउनुपर्नेमा जोड दिइन् । बालबालिकालाई बुझ्न सकिए अधिकांश व्यवहारजन्य समस्या सुरुमै रोक्न सकिने उनको विश्वास छ ।

बालअधिकारकर्मी तिलोत्तम पौडेलले बालबालिकामा पशुमाथि हुने हिंसाको एउटा कारण समाजमा बढ्दो नकारात्मक सामग्री र त्यसको देखासिकी भएको बताए । उनका अनुसार अहिले सामाजिक सञ्जालमा कुटपिट, हिंसा र क्रूरताका दृश्य सहजै उपलब्ध हुने भएकाले बालबालिकाले त्यसलाई सामान्य व्यवहारका रूपमा ग्रहण गर्न थालेका छन् ।

यो पनि पढ्नुहोस

कुकुरलाई निर्दयीपूर्वक भीरमा फ्याँकियो, कारबाही भएन

उनले अर्को महत्वपूर्ण कारण पशुप्रतिको संवेदनशीलता सिकाउन नसक्नु रहेको बताए । ‘पहिले बालबालिका पशुसँग प्रत्यक्ष घुलमिल हुन्थे । अहिले उनीहरूलाई दूध डेरीमा पाइन्छ भन्ने थाहा छ, तर त्यसको स्रोत जनावर हो भन्ने बुझाइ कमजोर बन्दै गएको छ’ उनले भने ।

जनावर पनि संवेदनशील जीव हुन्, उनीहरूलाई पनि पीडा हुन्छ र बाँच्न पाउने अधिकार छ भन्ने शिक्षा परिवार र विद्यालय दुवैबाट दिन नसक्दा यस्तो अवस्था सिर्जना भएको उनको भनाइ छ ।

उनका अनुसार घरपरिवारमै जनावरमाथि दुर्व्यवहार हुने दृश्य बालबालिकाले देख्ने गरेका छन् । खेत जोत्न गोरु कुट्ने, पशुलाई कुटपिट गर्ने जस्ता व्यवहारलाई सामान्य ठानिने संस्कारले पनि बालबालिकामा हिंसालाई स्वीकार्य बनाइरहेको उनले बताए । पाठ्यक्रममा पशु कल्याण, पशुप्रतिको दया र जिम्मेवारीसम्बन्धी विषय समावेश गर्नुपर्ने उनको सुझाव छ ।

पशुमाथिको क्रूर व्यवहारलाई केवल पशुको समस्या नभई भविष्यमा मानिसमाथि हुने हिंसात्मक व्यवहारको प्रारम्भिक संकेतका रूपमा लिनुपर्ने पशुअधिकारकर्मी स्नेहा श्रेष्ठ बताउँछिन् । उनका अनुसार अहिले पशुमाथि क्रूर व्यवहार गर्ने बालबालिका समयमै सुधार नभए भविष्यमा गम्भीर अपराधतर्फ समेत उन्मुख हुन सक्ने जोखिम रहन्छ ।

उनले पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जालमा भाइरल हुन कुकुरलाई कुट्ने, जिउँदै गाड्ने, झुन्ड्याउनेजस्ता घटना सार्वजनिक भइरहेका उल्लेख गर्दै यसलाई चेतना र शिक्षाको अभावको परिणाम बताइन् । नेपालको शिक्षा प्रणालीमा पशु कल्याणसम्बन्धी कुनै प्रभावकारी पाठ्यसामग्री नभएको र यही कमजोरीले बालबालिकामा संवेदनशीलताको विकास हुन नसकेको उनको भनाइ छ ।

श्रेष्ठका अनुसार नाबालक भएकै कारण उनीहरूलाई वयस्कसरह सजाय दिनुभन्दा सुधारमुखी व्यवस्था आवश्यक छ । पशुमाथि क्रूरता देखाउने बालबालिकाका लागि अनिवार्य परामर्श सेवा, सुधार केन्द्र, मनोपरामर्श र पशु कल्याणसम्बन्धी शिक्षा उपलब्ध गराउने कानुनी व्यवस्था आवश्यक रहेको उनले बताइन् । साथै यस्ता घटनामा अभिभावक, विद्यालय र सम्बन्धित निकायलाई समेत जिम्मेवार बनाउने कानुनी प्रावधान हुनुपर्ने श्रेष्ठको सुझाव छ ।

उनले बालबालिकाको पहिलो शिक्षक अभिभावक नै भएकाले जनावरलाई माया गर्ने, कुटपिट नगर्ने, सबै जीवप्रति सम्मान गर्ने संस्कार घरबाटै सिकाउनुपर्ने बताइन् । विद्यालयको पाठ्यक्रममा पशु कल्याण, समुदायस्तरमा सचेतनामूलक कार्यक्रम तथा स्थानीय सरकारले सुधारमुखी अभियान सञ्चालन गर्नुपर्ने आवश्यकता उनले औंल्याइन् ।

विज्ञहरूको साझा निष्कर्ष अनुसार पशुमाथिको क्रूर व्यवहार केवल कानुनी विषय मात्र नभई मानसिक स्वास्थ्य, पारिवारिक वातावरण, सामाजिक सिकाइ, शिक्षा प्रणाली र समुदायको भूमिकासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको समस्या हो । त्यसैले केवल सजायले मात्र समाधान नआउने उनीहरूको भनाइ छ ।

बालबालिकामा सानैदेखि करुणा, सहानुभूति, जिम्मेवारी र सबै जीवप्रति सम्मानको भावना विकास गर्न सके मात्र यस्ता हिंसात्मक प्रवृत्तिलाई दीर्घकालीन रूपमा नियन्त्रण गर्न सकिने उनीहरूको निष्कर्ष छ ।