माओ मृत्युको ५० वर्षपछि पनि किन चिनियाँ युवाहरू उनीप्रति आकर्षित छन् ?

२६ भदौ, काठमाडौं । ‘धेरै महान् व्यक्तिहरू जन्मिएका छन्, तर गुरु केवल एक मात्र हुन्।’

चीनका धेरै युवाले इन्टरनेटमा दिवंगत चिनियाँ नेता माओत्सेतुङलाई यसरी नै सम्झने गर्छन्। उनीहरू माओलाई ‘शिक्षक’ भनेर सम्बोधन गर्छन्।

चिनियाँ भिडियो प्लेटफर्म बिलिबिलीमा ‘माओ त्सेतुङ’ वा ‘टिचर’ भनेर खोज्दा दर्जनौँ भिडियो फेला पर्छन्। यी भिडियोहरूमा चलचित्र र टेलिभिजन शृङ्खलाहरूबाट लिइएका माओका झलकहरूको सङ्कलन राखिएको हुन्छ।

यी भिडियोहरूले माओको जीवनका विभिन्न कालखण्डलाई प्रस्तुत गर्छन्। तिनमा उनको युवावस्था, सैन्य कमान्डरको भूमिका र शीतयुद्धको समयमा चीन, अमेरिका र सोभियत संघबीचको सम्बन्ध व्यवस्थापन गर्ने चतुर नेताको रूपमा उनको छवि समेटिएको हुन्छ।

यस्ता कतिपय भिडियोहरू लाखौँ पटक हेरिएका छन्। हजारौँको सङ्ख्यामा आएका कमेन्टहरूमा ‘महान् व्यक्ति अमर रहून्’ जस्ता प्रशंसाहरू देख्न पाइन्छ। बिलिबिलीका अधिकांश प्रयोगकर्ता युवा छन्। यसका करिब ६० प्रतिशत प्रयोगकर्ताको उमेर १८ देखि २४ वर्षबीचको छ अर्थात् उनीहरू जेनजी हुन् ।

सन् १९७६ सेप्टेम्बर ९ मा माओको निधन भएको थियो। उनको मृत्युको ५० वर्षपछि चीनको युवा संस्कृतिमा उनी किन फेरि यति शक्तिशाली रूपमा उदाएका छन् त?

एउटा फरक माओ

२०औँ शताब्दीको चीनका सबैभन्दा प्रभावशाली राजनीतिक व्यक्तित्वका रूपमा माओले कम्युनिस्ट पार्टी र देश दुवैको नेतृत्व गरे। सन् १९४९ मा जनवादी गणतन्त्र चीनको स्थापनादेखि सन् १९७६ मा आफ्नो मृत्युसम्म उनले शासन सत्ता सम्हाले।

उनले चीनलाई ‘ग्रेट लिप फरवार्ड’ अर्थात् महान अग्रगामी छलाङ र सांस्कृतिक क्रान्ति जस्ता अभियानहरूमार्फत अघि बढाए।

यी अभियानहरूले देशको अर्थतन्त्र र समाजलाई त बदले, तर यसको मूल्य लाखौँ मानिसको ज्यान गएर चुकाउनुपर्‍यो।

आज माओप्रति आकर्षण महसुस गर्नेहरूमध्ये नान्जिङ सहरका विद्यार्थी दोङ पनि एक हुन्। उनी चाँडै विश्वविद्यालयको पढाइ सुरु गर्दैछन्। हालै एउटा भिडियो हेर्दा उनी निकै भावुक भए।

उक्त भिडियोमा दुई युवा महिला चाङ्शाको ‘ओरेन्ज आइल’मा रहेको युवा माओको विशाल प्रतिमासामु देशभक्तिपूर्ण गीत गाइरहेका थिए।

दोङले बीबीसीसँग भने, ‘उनीहरूले यति भावपूर्ण ढङ्गले गाए र त्यो प्रतिमा यति अग्लो र युवावस्थाको छ कि त्यसलाई देख्दा म अचानक निकै भावुक भएँ।’

उनका धेरै साथीहरू समसामयिक मामिलामा छलफल गर्ने यस्तै अनलाइन युवा समुदायमा जोडिएका छन्। यस्ता समूहलाई त्यहाँ ‘किबोर्ड पोलिटिक्स सर्कल’ भनिन्छ।

यो ट्रेन्डको अर्को सङ्केत के हो भने, सन् २०१९ मा सिङ्घवा युनिभर्सिटीमा माओ त्सेतुङको पुस्तक सङ्ग्रह ‘सेलेक्टेड वर्क्स अफ माओ त्सेतुङ’ सबैभन्दा बढी पटक इस्यु गरिएको पुस्तक बन्यो।

र, यो पुस्तक सन् २०२५ सम्म नै विश्वविद्यालयको पुस्तकालयमा सबैभन्दा बढी पढिएको पुस्तक बनिरह्यो।

ध्यान दिनुपर्ने कुरा के छ भने, आजका युवाहरूको माओप्रतिको यो रुचि, उनीहरूका आमाबुवाको पुस्तामा प्रचलित धारणाभन्दा बिल्कुल फरक छ।

सन् १९८१ मा चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी (सीसीपी) ले देङ सियाओपिङको नेतृत्वमा एउटा प्रस्ताव पारित गरेको थियो। उक्त प्रस्तावमा माओको आधिकारिक मूल्याङ्कन प्रस्तुत गरिएको थियो, जसमा उनका उपलब्धि र गल्तीहरू दुवैलाई सन्तुलित रूपमा राखिएको थियो। यसलाई अक्सर सङ्क्षेपमा ‘७० प्रतिशत उपलब्धि र ३० प्रतिशत गल्ती’ भनेर बुझाइन्छ।

चिनियाँ कम्युनिस्ट नेता देङ सियाओपिङ र त्यसपछि जियाङ जेमिनको पालामा रेलवे स्टेसन, सार्वजनिक चोक र कक्षाहरूबाट माओका तस्बिरहरू बिस्तारै हराउन थाले। मानिसहरूले माओलाई देवताको सट्टा एउटा ऐतिहासिक व्यक्तिका रूपमा हेर्न थाले। उनलाई एउटा यस्तो मानिसको रूपमा बुझ्न थालियो, जसका आफ्नै सीमितताहरू थिए।

त्यही बेला, देङ सियाओपिङ नयाँ आर्थिक युगको प्रतीक बने। उनको कार्यक्रमको उद्देश्य देशमा बजार-आधारित अर्थतन्त्रको निर्माण गर्नु र चीनलाई विश्वसामु खुला गर्नु थियो।

तर, आज माओ फेरि चिनियाँ युवाहरूका लागि प्रासंगिक बनेका छन्।

दोङलगायत धेरै युवा माओलाई उनको नामले विरलै बोलाउँछन् र ‘टिचर’ भनेर सम्बोधन गर्छन्। यस सम्बोधनको एउटा विशेष पृष्ठभूमि छ।

सन् १९७० मा अमेरिकी पत्रकार एड्गर स्नोसँगको अन्तर्वार्तामा माओले आफूलाई ‘चार महान्’ जस्ता उपाधिहरू मन नपर्ने बताएका थिए। सांस्कृतिक क्रान्तिको समयमा यो एउटा राजनीतिक नारा थियो, जसमा उनलाई महान् शिक्षक, नेता, कमान्डर र पथप्रदर्शकका रूपमा पुजिन्थ्यो।

माओले भनेका थिए, ‘अब केवल एउटा मात्र बाँकी छ… शिक्षक। किनभने म सधैँ एउटा शिक्षक हुँ।’

दोङ र उनका साथीहरू माओका विषयमा खुलेर र विस्तृत रूपमा छलफल गर्छन्। तर, जब चीनका वर्तमान नेता सी जिनपिङको कुरा आउँछ, तब दोङलाई लाग्छ- ‘यो वास्तवमा त्यस्तो विषय होइन जसमा खुलेर छलफल गर्न सकियोस्।’

मर्केटर इन्स्टिच्युट फर चाइना स्टडिजको एउटा अध्ययनले चीनको अनलाइन क्षेत्रमा अझै पनि सार्वजनिक छलफलको केही गुन्जायस रहेको देखाएको छ। तर, शीर्ष नेतृत्वसँग जोडिएका विषयहरूबाट भने मानिसहरू जानीजानी तर्किन्छन्।

प्रतिवेदनले ‘छलफलका लागि रहेको यो सीमित र संवेदनशील ठाउँ’ सेन्सरसिप र सेल्फ-सेन्सरसिप दुवैको परिणाम भएको तर्क गरेको छ।

‘होइन पुरानो यादको आकर्षण मात्र’

केही विशेषज्ञहरूका अनुसार, आजका युवाहरूमा माओप्रतिको बढ्दो रुचि अतीतको मोह मात्र होइन। यो धनको असमानता र सामाजिक प्रगतिका घट्दा अवसरहरूप्रतिको उनीहरूको असन्तुष्टिसँग पनि जोडिएको छ।

लिडेन युनिभर्सिटीका प्राध्यापक फ्लोरियन स्नाइडरले चिनियाँ युवाहरूको राजनीतिक संस्कृतिको लामो समयदेखि अध्ययन गरेका छन्। उनका अनुसार, आजका युवाहरूले अघिल्ला पुस्ताहरूभन्दा बिल्कुल फरक परिस्थितिको सामना गरिरहेका छन्।

उनीहरूका आमाबुवा यस्तो युगमा बाँचे, जहाँ आर्थिक विकासले लगभग सबैको जीवनस्तरमा सुधार ल्याएको देखिन्थ्यो। तर आज, धेरै युवालाई लाग्छ कि देङ सियाओपिङको सुधारले जुन प्रगतिको वाचा गरेको थियो, त्यसबाट उनीहरू पछाडि पारिएका छन्।

चीनको राष्ट्रिय तथ्याङ्क ब्युरोको पछिल्लो तथ्याङ्कअनुसार, जुलाई २०२६ मा १६ देखि २४ वर्ष उमेर समूहका गैर-विद्यार्थी सहरी युवाहरूमा बेरोजगारी दर १७.९ प्रतिशत पुगेको छ। यो तीन वर्षअघि तथ्याङ्क सङ्कलन विधिमा गरिएको परिवर्तनपछिको सबैभन्दा उच्च स्तर हो।

युवाहरूको बोलीचालीमा केही नयाँ शब्दहरू पनि थपिएका छन्। ‘९९६’ को अर्थ हो— बिहान ९ बजेदेखि राति ९ बजेसम्म, हप्ताको छ दिन काम गर्नु। यस्तो दबाब झेल्न नसकेर धेरै युवा अहिले ‘लाई फ्ल्याट’ (केही नगरी बस्ने) को विकल्प रोजिरहेका छन्। उनीहरू ‘इन्भोल्युसन’ को निरन्तर चलिरहने अस्वस्थ प्रतिस्पर्धामा फस्न चाहँदैनन्, जहाँ मानिसले पहिलेकै अवस्थामा टिकिरहन मात्रै पनि झन् धेरै मिहिनेत गर्नुपर्छ।

यही पृष्ठभूमिमा, माओले गरेको पुँजीवादको आलोचनाले कतिपय युवालाई आकर्षित गरेको छ।

प्राध्यापक स्नाइडर भन्छन्, ‘कतिपय युवाले माओका विचारहरूलाई ‘पुँजीले राज्यलाई नियन्त्रण गरेको’ भन्ने आफ्नो असन्तुष्टि व्यक्त गर्न प्रयोग गर्छन्। त्यस्तै, कोही भने माओका रचनाहरूलाई जीवनका विरोधाभासहरू बुझ्ने र सामना गर्ने मार्गदर्शनको रूपमा हेर्छन्।’

दोङको सोच पनि यस्तै छ। उनी भन्छन्, ‘हाम्रो पुस्तालाई सानैदेखि सिकाइयो कि कडा मिहिनेतको फल मिल्छ। तर जब हामी हुर्कियौँ, तब थाहा भयो कि जागिर पाउन त्यति सजिलो छैन र घर किन्नु त हाम्रो पहुँचभन्दा बाहिरको कुरा हो।’

उनी थप्छन्, ‘माओको भाषा सीधा र स्पष्ट छ। उनले मानिसहरूलाई प्रस्ट रूपमा वर्गीकरण गरेका छन्। उनले सीधै बताउँछन् कि शोषक को हो र शोषित को हो। यो सरल ढाँचा आर्थिक शब्दावलीभन्दा बुझ्न धेरै सजिलो छ।’

स्नाइडर भन्छन्, ‘माओको पुनरागमन केवल पुरानो यादको नतिजा होइन। यसले युवाहरूको त्यो प्रयासलाई दर्शाउँछ, जसले आफ्नो अनुभवको असमानता र असुरक्षालाई बुझ्न र परिभाषित गर्न इतिहासबाट प्राप्त परिचित भाषा (माओवाद) को प्रयोग गरिरहेका छन्।’

राजनीतिक ऊर्जा

चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी (सीसीपी) को माओप्रतिको आधिकारिक मूल्याङ्कन अझै पनि सन् १९८१ को प्रस्तावमै आधारित छ। जसअनुसार, माओका उपलब्धिहरू प्रमुख हुन् भने उनका गल्तीहरू सहायक मात्र हुन्।

सन् २०२१ मा पारित पार्टीको तेस्रो ऐतिहासिक प्रस्तावले ‘चिनियाँ राष्ट्रको महान् पुनर्जागरण’लाई आफ्नो विचारधाराको केन्द्रमा राखेको छ। यसै ढाँचाभित्र रहेर, माओको क्रान्तिलाई चीन ‘उभिएको’ चरणको रूपमा बुझिन्छ। यही युगमा जनवादी गणतन्त्र चीनको स्थापना भयो, राष्ट्रिय स्वतन्त्रताको रक्षा गरियो र राष्ट्रिय पुनर्जागरणको जग बसालियो।

त्यसैले, माओ केवल उपलब्धि र असफलताको मूल्याङ्कन गरिनुपर्ने ऐतिहासिक पात्र मात्र होइनन्। उनलाई आज चीनको राष्ट्रिय शक्ति र गौरवसँग जोडिएको स्रोतका रूपमा पनि प्रस्तुत गरिन्छ।

स्नाइडरको बुझाइमा, ‘आज माओको बढ्दो लोकप्रियताका लागि पार्टीका शैक्षिक नीतिहरू पनि केही हदसम्म जिम्मेवार छन्। धेरै युवाहरूका लागि माओको चीन एउटा यस्तो कल्पनामा आधारित छ, जहाँ उनी एउटा निर्विवाद नायकका रूपमा देखा पर्छन्।’

उनी तर्क गर्छन् कि धेरै चिनियाँ युवाहरूलाई ‘ग्रेट लिप फरवार्ड’ र ‘सांस्कृतिक क्रान्ति’को विनाशकारी वास्तविकताहरूबारे थाहा छैन वा ती घटनाहरूमा माओको भूमिकाबारे उनीहरूको बुझाइ अपूर्ण छ।

स्नाइडर चेतावनी दिन्छन् कि माओप्रतिको यो जनस्तरीय प्रशंसाले बाहिर देखिएभन्दा धेरै ठूलो राजनीतिक ऊर्जा बोकेको छ।

‘यो सम्भावित रूपमा विस्फोटक अवस्था हो,’ उनी भन्छन्, ‘किनभने तल्लो तहबाट उदाएको यो माओ समर्थक संस्कृति स्पष्ट रूपमा जनवादी (लोकप्रिय) चरित्रको छ। यो केवल वर्तमान शासन पद्धतिको आलोचनामा मात्र सीमित नरहन सक्छ।’

उनी यसलाई चीनमा बेलाबखत देखिने राष्ट्रवादी भावनाको अमेरिकारूपी प्रकटीकरणसँग तुलना गर्छन्। उनी भन्छन्, ‘यस्ता जनवादी भावनाहरूलाई केही हदसम्म सेन्सर गर्न सकिन्छ। तर, तिनलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्न अत्यन्तै कठिन हुन्छ।’

दोङ र उनको पुस्ताका लागि हाल देखिएको माओ क्रेज तत्कालै हराउने छाँट छैन। यो क्रेज केवल इन्टरनेट संस्कृतिमा सीमित रहन्छ वा भविष्यमा एउटा दिगो राजनीतिक पहिचानको रूपमा विकसित हुन्छ, त्यो भने हेर्न बाँकी नै छ।

(बीबीसीबाट)