काँक्रेविहार : कर्णालीको इतिहास र वास्तुकला झल्काउने बिम्ब

२७ भदौ, सुर्खेत । सुर्खेतको वीरेन्द्रनगरमा रहेको काँक्रेविहार केवल धार्मिक आस्थाको केन्द्र मात्र होइन, कर्णालीको प्राचीन इतिहास, कला, संस्कृति र पर्यटनको महत्त्वपूर्ण पहिचान पनि हो ।

घना वन क्षेत्रको बीचमा अवस्थित काँक्रेविहारको मन्दिरले यहाँ पुग्ने जोकोहीलाई कर्णालीको ऐतिहासिक सभ्यता र धार्मिक संस्कृतिसँग जोड्ने गरेको छ ।

बौद्ध र हिन्दु धर्मसँग सम्बन्धित कलात्मक संरचनाका कारण काँक्रेविहारलाई धार्मिक सहअस्तित्वको प्रतीकका रूपमा समेत हेर्ने गरिन्छ ।

मन्दिर परिसरमा देखिने ढुङ्गाका कलात्मक मूर्ति, स्तम्भ, तोरण तथा विभिन्न आकृतिले तत्कालीन शिल्पकला र वास्तु कौशलको झल्को दिन्छन् । यही कारण काँक्रेविहार धार्मिक पर्यटकसँगै इतिहास, पुरातत्त्व र वास्तुकलामा रुचि राख्नेका लागि पनि आकर्षणको केन्द्र बन्ने गरेको छ ।

प्राचीन कर्णालीको झल्को

काँक्रेविहारसँग जोडिएका ऐतिहासिक तथा पुरातात्त्विक अवशेषले कर्णाली क्षेत्रमा प्राचीन कालदेखि नै विकसित सभ्यता र सांस्कृतिक गतिविधि रहेको सङ्केत गर्छन् । मन्दिरमा प्रयोग भएका ढुङ्गाका संरचना र मूर्तिकलाले तत्कालीन समाजको धार्मिक विश्वास, कलात्मक चेतना र निर्माण प्रविधिबारे अध्ययन गर्न सकिने आधार प्रदान गर्छ ।

काँक्रेविहारको महत्त्व केवल मन्दिरको संरचनामा सीमित छैन । यसको आसपासको प्राकृतिक वातावरण, वन क्षेत्र र शान्त परिवेशले धार्मिक तथा प्राकृतिक पर्यटनलाई एकै ठाउँमा जोड्ने सम्भावना बोकेको छ ।

वीरेन्द्रनगरबाट सहजै पुग्न सकिने भएकाले छोटो दूरीको पर्यटन गन्तव्यका रूपमा पनि यसको महत्त्व बढ्दो छ ।

सम्भावित नयाँ गन्तव्य

कर्णालीमा रारा, फोक्सुण्डो, काँक्रेविहार, बाला त्रिपुरा सुन्दरी, शे–गुम्बा, सिँजा तथा विभिन्न धार्मिक तथा प्राकृतिक क्षेत्र पर्यटकीय सम्भावनाका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मानिन्छन् । तीमध्ये काँक्रेविहार प्रदेश राजधानी वीरेन्द्रनगरसँग जोडिएको भएकाले पर्यटकका लागि पहुँचका हिसाबले सहज गन्तव्य हो ।

काँक्रेविहारलाई वीरेन्द्रनगरको अन्य पर्यटकीय तथा सांस्कृतिक क्षेत्रसँग जोडेर पर्यटन मार्ग निर्माण गर्नसके यहाँ आउने पर्यटकको बसाइ अवधि बढाउन सकिने सम्भावना छ ।

मन्दिर अवलोकनसँगै वन क्षेत्रमा पदयात्रा, ऐतिहासिक जानकारी, स्थानीय कला–संस्कृतिको प्रदर्शन र स्थानीय उत्पादनको प्रवर्द्धन गर्न सकिने ठाउँका रूपमा यसको विकास गर्न सकिन्छ ।

पर्यटन पूर्वाधारको विकाससँगै स्थानीय स्तरमा रोजगारी र आयआर्जनका अवसरसमेत सिर्जना हुन सक्छन् । होटेल, होमस्टे, स्थानीय परिकार, हस्तकला तथा स्मरणीय सामग्रीको व्यापारमार्फत स्थानीय समुदायले प्रत्यक्ष लाभ लिन सक्ने सम्भावना छ ।

संरक्षण र प्रचार आवश्यक

काँक्रेविहारको पर्यटकीय सम्भावना उपयोग गर्न यसको संरक्षण र प्रचारलाई सँगसँगै अघि बढाउनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ । ऐतिहासिक संरचनाको मौलिकता कायम राख्दै परिसरको सरसफाइ, सूचना केन्द्र, सूचना बोर्ड, पैदल मार्ग, विश्राम स्थल र आवश्यक अन्य पूर्वाधार निर्माण गर्न सके पर्यटकको अनुभव थप सहज बनाउन सकिन्छ ।

त्यस्तै काँक्रेविहारको इतिहास, धार्मिक महत्त्व, वास्तुकला र पुरातात्त्विक पक्षबारे प्रमाणमा आधारित सामग्री तयार गरी डिजिटल माध्यमबाट प्रचार गर्न आवश्यक छ ।

सामाजिक सञ्जाल, वेबसाइट तथा डिजिटल पर्यटन सामग्रीमार्फत काँक्रेविहारलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा चिनाउन सकिने सम्भावना छ ।

कर्णालीको पर्यटन विकास केवल नयाँ गन्तव्य खोज्नुमा सीमित नभई विद्यमान ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र प्रवर्द्धनमा पनि निर्भर छ ।

त्यसैले काँक्रेविहारलाई धार्मिक आस्थाको स्थलका रूपमा मात्र नभई इतिहास, कला, संस्कृति र प्रकृतिको सङ्गम भएको पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा विकास गर्न सके वीरेन्द्रनगरको पर्यटन अर्थतन्त्रमा समेत महत्त्वपूर्ण योगदान पुग्न सक्छ ।

पछिल्लो समय काँक्रेविहारमा जान र आउनका लागि सडक जीर्ण भएपछि प्रदेश सरकारले चालु आवमा बजेट विनियोजन समेत गरेको छ ।

कर्णाली प्रदेश सरकारले ऐतिहासिक, धार्मिक तथा पर्यटकीय क्षेत्रको विकासलाई प्राथमिकतामा राख्दै चालु आर्थिक वर्षको बजेटमा पर्यटन क्षेत्रका लागि उल्लेख्य रकम विनियोजन गरेको छ ।

प्रदेश सरकारका विगतका पर्यटन योजनामा समेत काँक्रेविहारलाई कर्णालीका प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यको सूचीमा राखिँदै आएको छ ।

पूर्वाधारमा जोड

काँक्रेविहारको संरक्षणलाई केवल मन्दिर तथा पुरातात्त्विक संरचनाको संरक्षणमा सीमित नगरी त्यस आसपासको वन क्षेत्र, पैदल मार्ग, सूचना केन्द्र, सरसफाइ, पार्किङ तथा अन्य पर्यटकीय पूर्वाधारसँग जोडेर विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता छ ।

काँक्रेविहारलाई वीरेन्द्रनगरका अन्य पर्यटकीय गन्तव्यसँग जोडेर पर्यटन सर्किटका रूपमा विकास गर्न सके पर्यटकको बसाइ अवधि बढाउन सकिने सम्भावना छ । यसबाट स्थानीय होटेल, होमस्टे, हस्तकला, स्थानीय उत्पादन तथा यातायात व्यवसायमा समेत आर्थिक गतिविधि बढ्नसक्छ ।

काँक्रेविहारको संरक्षण तथा पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि हालै १० वर्षे विशेष कार्य योजना अघि बढाइएको विवरणसमेत सार्वजनिक भएको छ, जसले यस क्षेत्रलाई दीर्घकालीन रूपमा संरक्षण र पर्यटनसँग जोड्ने प्रयास भइरहेको देखाउँछ ।