ब्रह्माण्डमा फेला पर्‍यो हाइड्रोजन ग्यासका दशौं हजार विशाल ‘प्रभावमण्डल’

खगोलविद्हरूले ब्रह्माण्डको एक विशाल सर्वेक्षणमार्फत योङ ग्यालेक्सीहरूलाई घेरेर राख्ने हाइड्रोजन ग्यासका विशाल प्रभावमण्डल (हालोस) हरूको खोजमा ठूलो सफलता हात पारेका छन्।

हबी-इबर्ली टेलिस्कोप डार्क इनर्जी एक्सपेरिमेन्टको तथ्यांक विश्लेषण गर्दै वैज्ञानिकहरूले ‘लाइमन-अल्फा नेबुला’ भनिने यस्ता दशौं हजार हाइड्रोजन ग्यासका बादलहरू पहिचान गरेका हुन्।

यी संरचनाहरू आजभन्दा करिब १० देखि १२ अर्ब वर्ष पहिले अस्तित्वमा रहेका ग्यालेक्सीहरूका वरिपरि फैलिएका छन् । यो खोजले ब्रह्माण्डको प्रारम्भिक अवस्था र ग्यालेक्सीहरूको विकासक्रमलाई बुझ्न नयाँ ढोका खोलेको छ।

ब्रह्माण्डको इतिहासमा यो समयलाई ‘कस्मिक नुन’ भनिन्छ, जुन बेला ग्यालेक्सीहरूमा तारा निर्माण हुने प्रक्रिया उच्च विन्दुमा थियो । ताराहरू बन्नका लागि आवश्यक पर्ने प्राथमिक तत्व हाइड्रोजन ग्यासको ठूलो आपूर्ति यिनै प्रभावमण्डलहरूले गर्दथे ।

‘द एस्ट्रोफिजिकल जर्नल’ मा प्रकाशित यस अध्ययनले पहिले ज्ञात रहेका यस्ता संरचनाहरूको संख्यालाई झन्डै १० गुणाले बढाएको छ । यसअघि करिब ३ हजार मात्र यस्ता ग्यासका बादलहरू फेला परेकोमा अहिले यो संख्या ३३ हजार भन्दा बढी पुगेको छ।

यसले के पुष्टि गर्छ भने प्रारम्भिक ब्रह्माण्डमा हाइड्रोजनका यस्ता विशाल संरचनाहरू दुर्लभ नभई निकै सामान्य थिए।

हाइड्रोजन ग्यास आफैँमा प्रकाश उत्सर्जन नगर्ने हुनाले यसलाई देख्न निकै कठिन हुन्छ। तर, जब यो ग्यास परावैजनी प्रकाश उत्सर्जन गर्ने ताराहरूले भरिएका सक्रिय ग्यालेक्सीहरूको नजिक पुग्छ, तब विकिरणका कारण यो चम्किन थाल्छ।

हेटडेक्स (HETDEX) परियोजनाले म्याकडोनाल्ड अब्जर्भेटरीमा रहेको हबी-इबर्ली टेलिस्कोपको प्रयोग गरी १० लाखभन्दा बढी ग्यालेक्सीहरूको नक्सांकन गरिरहेको छ। यस परियोजनाले आकाशको यति ठूलो क्षेत्र समेटेको छ कि जुन झन्डै २ हजार वटा पूर्ण चन्द्रमाको आकार बराबर छ।

अध्ययनका मुख्य लेखक एरिन मेन्टुच कुपरका अनुसार, विगत २० वर्षदेखि केही सीमित वस्तुहरूको मात्र विश्लेषण गरिरहेका वैज्ञानिकहरूका लागि यो विशाल तथ्यांकले ठूलो अवसर प्रदान गरेको छ।

यी नयाँ पहिचान गरिएका प्रभावमण्डलहरू आकारमा दशौं हजारदेखि लाखौँ प्रकाश वर्षसम्म फैलिएका छन् । कतिपय संरचनाहरू एउटै ग्यालेक्सीलाई घेरेर बसेका अण्डाकार बादल जस्ता देखिएका छन् भने कतिपय संरचनाहरू निकै ठूला र अनियमित आकारका छन्, जसभित्र धेरै वटा ग्यालेक्सीहरू अटाएका छन् ।

वैज्ञानिकहरूले यी संरचनाहरूलाई अन्तरिक्षमा फैलिएका ‘विशाल अमिबा’ जस्तै देखिने बताएका छन् । टेक्सस एभान्स्ड कम्प्युटिङ सेन्टरका सुपरकम्प्युटरहरू प्रयोग गरेर गरिएको यस विश्लेषणमा झन्डै आधा जसो ग्यालेक्सीहरूमा यस्ता संरचनाहरू भेटिएका थिए।

यस अनुसन्धानले ग्यालेक्सी निर्माणका पुराना मोडेलहरूमा रहेका कमी कमजोरीहरूलाई सुधार्न मद्दत पुऱ्याउने विश्वास गरिएको छ । अब वैज्ञानिकहरूले यस्ता संरचनाहरू कहाँ छन् भनेर खोज्नुको सट्टा तिनीहरू कसरी काम गर्छन् र ब्रह्माण्डको विकासमा तिनीहरूको भूमिका के छ भन्ने विषयमा विस्तृत अध्ययन गर्न सक्नेछन्।

३३ हजार भन्दा बढी प्रभावमण्डलहरूको यो सूचीले प्रारम्भिक ब्रह्माण्डमा पदार्थको वितरण, ग्यालेक्सीहरूको गतिशीलता र अन्तरक्रिया बुझ्नका लागि एउटा अभूतपूर्व आधार तयार पारेको छ।