स्क्रिनसँगै बदलिएको सञ्चार शक्ति

एक समय थियो, जब टेलिभिजन पत्रकारिता र प्रस्तुति मुख्यतः सम्पादकीय मापदण्ड, तथ्यको पुष्टि, सामाजिक उत्तरदायित्व तथा संस्थागत नियन्त्रणको दायराभित्र सञ्चालन हुन्थ्यो। समाचार र कार्यक्रमको विश्वसनीयता, सन्तुलन र सार्वजनिक हितलाई प्राथमिकतामा राखिन्थ्यो। तर आज डिजिटल प्रविधिको तीव्र विकाससँगै सञ्चार क्षेत्रले नयाँ मोड लिएको छ।

विशेषगरी युट्युब, फेसबुक, टिकटक तथा अन्य डिजिटल प्लेटफर्महरूको प्रभाव बढेसँगै सामग्रीको दिशा र स्वरूपलाई दर्शक संख्या, क्लिक, सेयर तथा एल्गोरिदमले निर्धारण गर्न थालेका छन्। सञ्चारशास्त्रका धेरै अध्येताले यस अवस्थालाई सञ्चार संस्कृतिको संरचनागत परिवर्तनका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। आउनुहोस्, यी बदलावले नेपाली समाजमा देखिएका प्रभावहरू पर्गेलौं।  

 १. सनसनीखेज सामग्रीको विस्तार

जब सफलता दर्शक संख्या, भ्यूज र सदस्य संख्याले मापन हुन थाल्छ, तब गहिरो विश्लेषण, तथ्यपरक बहस र अनुसन्धानात्मक सामग्रीभन्दा विवाद, आरोप–प्रत्यारोप, व्यक्तिगत जीवन तथा भावनात्मक विषयवस्तु बढी आकर्षक बन्न पुग्छन्। यसको परिणामस्वरूप तथ्यभन्दा प्रतिक्रिया हाबी हुने, सार्वजनिक बहसको स्तर खस्किने तथा समाजमा ध्रुवीकरण बढ्ने जोखिम देखिन्छ।

२. विशेषज्ञताभन्दा लोकप्रियताको प्रभाव

पहिले कुनै विषयमा विज्ञ, अनुसन्धानकर्ता वा सम्बन्धित क्षेत्रका जानकार व्यक्तिको धारणा खोजिन्थ्यो। अहिले भने सामाजिक सञ्जालमा चर्चित वा भाइरल व्यक्तिलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्ति बढ्दो छ। यसले गलत सूचना फैलिने, जटिल विषयहरूको सरलीकरण वा विकृतिकरण हुने तथा तथ्यमा आधारित बहसभन्दा लोकप्रिय मत हाबी हुने अवस्था सिर्जना गर्न सक्छ।

३. दर्शकको ध्यान अवधि संकुचित हुनु

लामो अनुसन्धान, विश्लेषण र तथ्यमा आधारित कार्यक्रमहरूको स्थान छोटो, उत्तेजक र तत्काल प्रतिक्रिया दिने सामग्रीहरूले लिन थालेका छन्। यसका कारण गहिरो अध्ययन र तथ्यगत बहस कमजोर बन्दै गएको छ। सूचना त छिटो प्राप्त हुन्छ, तर त्यसको समुचित बुझाइ भने घट्दै जान्छ।

४. परम्परागत सञ्चारमाध्यमप्रतिको विश्वासमा असर

जब प्रतिष्ठित टेलिभिजनका अनुभवी प्रस्तोताहरू पनि डिजिटल प्लेटफर्ममा भ्यूजको प्रतिस्पर्धामा उत्रिन्छन्, तब पत्रकारिता र मनोरञ्जन बीचको सीमारेखा अस्पष्ट बन्न थाल्छ। यसले दर्शकलाई विश्वसनीय पत्रकारिता र मनोरञ्जनमुखी सामग्री बीचको भिन्नता छुट्याउन कठिन बनाउँछ।

डिजिटल रूपान्तरणका सकारात्मक पक्ष

यस परिवर्तनलाई पूर्णतः नकारात्मक रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन। डिजिटल माध्यमले केही महत्वपूर्ण अवसरहरू पनि सिर्जना गरेको छ।

• अभिव्यक्तिको लोकतन्त्रीकरण भएको छ।
• नयाँ प्रतिभाहरूलाई अवसर प्राप्त भएको छ।
• परम्परागत सञ्चारमाध्यमले बेवास्ता गरेका विषयहरू सार्वजनिक बहसमा आएका छन्।
• सूचना र ज्ञानमा जनताको पहुँच व्यापक बनेको छ।

समस्या प्लेटफर्ममा होइन, त्यसले निर्माण गरेको प्रोत्साहन प्रणालीमा निहित छ। जब आम्दानी, प्रभाव र प्रतिष्ठा केवल भ्यूजमा निर्भर हुन थाल्छ, तब सामग्रीको गुणस्तरमा असर पर्ने सम्भावना बढ्छ।

सम्भावित जोखिम

यदि वर्तमान प्रवृत्ति अनियन्त्रित रूपमा अगाडि बढ्दै गयो भने पत्रकारिता सार्वजनिक सेवाको माध्यमबाट ध्यान बेच्ने व्यवसायमा रूपान्तरण हुन सक्छ। त्यसको परिणामस्वरूप तथ्य र मत बीचको दूरी घट्न सक्छ। लोकतान्त्रिक बहस कमजोर हुन सक्छ। षड्यन्त्र सिद्धान्त, अफवाह र गलत सूचना बढ्न सक्छन्। युवा पुस्ताले समाचारलाई ज्ञानको स्रोतभन्दा मनोरञ्जनको माध्यमका रूपमा लिन थाल्न सक्छ।

समाधानका सम्भावित उपाय

१. डिजिटल पत्रकारिताका स्पष्ट मापदण्ड: युट्युब तथा अन्य डिजिटल माध्यममार्फत सञ्चालित पत्रकारिताका लागि स्पष्ट आचारसंहिता र मापदण्ड आवश्यक छन्।

२. सञ्चार साक्षरता अभियान : विद्यालय, विश्वविद्यालय तथा समुदायस्तरमा विश्वसनीय सूचना पहिचान गर्ने क्षमता विकास गर्नुपर्छ।

३. गुणस्तरीय सामग्रीलाई प्रोत्साहन : दर्शक स्वयंले पनि अनुसन्धान, तथ्य र सन्तुलनमा आधारित सामग्रीलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

४. परम्परागत सञ्चारमाध्यमको डिजिटल रूपान्तरण : टेलिभिजन तथा अन्य सञ्चार संस्थाहरूले डिजिटल माध्यममा प्रवेश गर्दा आफ्नो सम्पादकीय मूल्य, विश्वसनीयता र उत्तरदायित्व कायम राख्नुपर्छ।

५. विज्ञापन बजारमा सुधार : यदि विज्ञापनदाता केवल दर्शक संख्या होइन, सामग्रीको गुणस्तर, विश्वसनीयता र सामाजिक प्रभावलाई पनि मूल्याङ्कन गर्न थाले भने सञ्चार क्षेत्र थप जिम्मेवार बन्न सक्छ।

टेलिभिजन सकिंदै कि रूपान्तरण हुँदै गएको हो ?

संक्षिप्तमा भन्नुपर्दा नेपालमा टेलिभिजन सकिंदै गएको होइन, बरु यसको परम्परागत स्वरूप रूपान्तरण हुँदै गएको हो। आज दर्शक टेलिभिजन सेटबाट मोबाइल फोन, ट्याबलेट र डिजिटल प्लेटफर्मतर्फ सरेका छन्। तर सामग्रीको माग घटेको छैन, बरु झन् बढेको छ। फरक यति मात्र हो कि दर्शक अब आफूले चाहेको समयमा, आफूले चाहेको माध्यमबाट सामग्री उपभोग गर्न चाहन्छ। यसै कारण विश्वभर ओटीटी, स्ट्रिमिङ सेवा तथा डिजिटल प्लेटफर्महरूको प्रभाव तीव्र गतिमा बढिरहेको छ।

नेपालमा देखिएको अवस्था

एकातिर परम्परागत टेलिभिजनका दर्शक घट्दै गएका छन् भने अर्कोतिर खेलकुद, मनोरञ्जन तथा विशेष कार्यक्रमहरू टेलिभिजनसँगै डिजिटल प्लेटफर्ममा पनि प्रसारण हुन थालेका छन्। यद्यपि नेपालमा टेलिभिजनको महत्व अझै समाप्त भएको छैन। विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्र, राष्ट्रिय पहुँच तथा सार्वजनिक महत्वका कार्यक्रमहरूको प्रसारणमा टेलिभिजन अझै प्रभावशाली माध्यमका रूपमा कायम छ।

 टेलिभिजन किन चुनौतीमा छ ?

१. दर्शकको व्यवहारमा परिवर्तनः युवा पुस्ताले समाचार तथा जानकारी प्राप्त गर्न सामाजिक सञ्जाललाई प्राथमिकता दिन थालेका छन्। निश्चित समयमा कार्यक्रम हेर्ने परम्परागत बानी क्रमशः कमजोर हुँदै गएको छ।

२.  विज्ञापन बजारको विभाजनः पहिले टेलिभिजनमा केन्द्रित विज्ञापन बजेट अहिले फेसबुक, युट्युब, टिकटक तथा अन्य डिजिटल माध्यममा विभाजित भएको छ।

३. सामग्री वितरणको नयाँ स्वरूपः टेलिभिजनले उत्पादन गरेका धेरै सामग्री अन्ततः डिजिटल माध्यममै उपलब्ध हुने भएकाले दर्शकले टेलिभिजन खोल्नुपर्ने आवश्यकता कम महसुस गर्न थालेका छन्।

 टेलिभिजनको बलियो पक्ष

यद्यपि केही क्षेत्रहरूमा टेलिभिजनको प्रभाव अझै बलियो छ:

• राष्ट्रिय महत्वका कार्यक्रम
• निर्वाचन सम्बन्धी बहस तथा विश्लेषण
• प्रत्यक्ष खेलकुद प्रसारण
• राष्ट्रिय संकट तथा आपतकालीन सूचना
• ठूला मनोरञ्जनात्मक कार्यक्रम

विश्वभर टेलिभिजन पूर्ण रूपमा हराएको छैन। बरु प्रसारण, ओटीटी र सामाजिक सञ्जालको संयोजनमा आधारित ‘हाइब्रिड मोडेल’ तर्फ अग्रसर छ।

नेपाली टेलिभिजनको वास्तविक चुनौती

नेपाली टेलिभिजनको मुख्य चुनौती प्रविधि होइन, सामग्री रणनीति हो। धेरै संस्थाहरू अझै पनि समाचार र परम्परागत वार्तामूलक कार्यक्रममै सीमित छन्। जबकि नयाँ पुस्ताका दर्शकहरूले अनुसन्धानात्मक पत्रकारिता, वृत्तचित्र, खेलकुद, व्यवसाय, प्रविधि तथा मौलिक डिजिटल सामग्री खोजिरहेका छन्।

निष्कर्ष

रेडियोको युग समाप्त नभई एफएम मार्फत रूपान्तरण भए झैं टेलिभिजन पनि पूर्ण रूपमा समाप्त हुने सम्भावना न्यून छ। तर ‘च्यानल’ केन्द्रित युग क्रमशः समाप्त हुँदै गएको छ र ‘सामग्री ब्रान्ड’ केन्द्रित युग प्रारम्भ भएको छ।

भोलिको सफल नेपाली टेलिभिजन संस्था त्यो हुनेछ, जसले आफूलाई केवल टेलिभिजन च्यानलका रूपमा होइन, बहुआयामिक सञ्चार कम्पनीका रूपमा विकास गर्न सक्नेछ। एउटै सामग्री टेलिभिजन, ओटीटी, युट्युब, मोबाइल एप र सामाजिक सञ्जाल मार्फत दर्शकमाझ पुर्‍याउन सक्ने संस्थाले मात्र दीर्घकालीन सफलता प्राप्त गर्नेछ।

अन्ततः नेपाली टेलिभिजन उद्योगको प्रमुख चुनौती आफ्नो अस्तित्व जोगाउनु होइन, समय अनुसार आफ्नो स्वरूप, सोच र व्यावसायिक मोडेललाई रूपान्तरण गर्नु हो। लोकप्रियता आवश्यक छ, तर त्यो मात्र पर्याप्त छैन। सञ्चारमाध्यमले दर्शकको ध्यान मात्र होइन, समाजको चेतना निर्माण गर्ने आफ्नो मूल दायित्व पनि समान रूपमा निर्वाह गर्नुपर्छ।