असनको साँघुरो गल्लीदेखि फाइजरको व्यवस्थापनसम्म

परिवारको इच्छा अनुसार अगाडि बढ्थे भने डा. सुमन गिरी (३८) ले यो सफलता हासिल नगर्न सक्थे । आमा-बुवाको चाहना थियो, छोरो डाक्टर बनोस् । तर उनी आफ्नै मर्जीमा चले । र, रोजे- अनुसन्धान तथा एआईको क्षेत्र ।

छात्रवृत्तिमा एमबीबीएस पढ्ने अवसरलाई चटक्कै छोडेर अमेरिका हान्निएका सुमनले त्यहाँ लिबरल आर्टस् अन्तर्गत फिजिक्स र म्याथम्याटिक्स विषय पढे ।

अहिले उनी खोप उत्पादक कम्पनी फाइजरका सिनियर भाइस प्रेसिडेन्ट तथा एआई प्रमुख छन् । साथै, फाइजरलाई थप विस्तार गर्न डेटा साइन्स तथा एआई रणनीति विकास र कार्यान्वयन गर्ने जिम्मेवारी समेत सम्हालिरहेका छन् ।

काठमाडौँको पुरानो बजार असनको नगलमा जन्मिए सुमन । उनको प्रारम्भिक शिक्षा असनकै सरस्वती विद्या मन्दिरबाट शुरु भयो, जहाँ दुई कक्षासम्म पढे । त्यसपछि ज्ञानेश्वरको ग्यालेक्सी पब्लिक स्कूलमा पढ्न थाले । छोराको पढाइलाई सजिलो होस् भनेर परिवार पनि रातोपुलमै सर्‍यो ।

सुमनले ग्यालेक्सी स्कूलबाट एसएलसी पास गरे । त्यसबेलासम्म एसएलसीको ‘बोर्ड २०’ सम्म निकाल्ने चलन थियो । ग्यालेक्सीकी सहपाठी बोर्ड प्रथम भइन्, उनले सत्रौं स्थान हासिल गरे । स्कूल सकेपछि उनले सेन्ट जेभियर्स कलेजबाट आईएस्सी गरे ।

सुमनका मातापिताको चाहना छोरालाई चिकित्सक बनाउने थियो । सोही अनुरूप उनले डाक्टरी पढ्न विभिन्न प्रवेश परीक्षा दिए । एमबीबीएस पढ्न पाकिस्तान दूतावासको छात्रवृत्तिमा नाम पनि निस्केको थियो ।

धेरै विद्यार्थीका लागि त्यो जीवनकै ठूलो उपलब्धि हुन्थ्यो । तर सुमन सोचमग्न भए, वास्तवमा यो पेशा आफ्नो स्वभावलाई सुहाउँदो छ कि छैन ? ‘मेरो स्वभाव नयाँ कुरा अनुसन्धान गरौं, अलिकति जोखिम उठाउँ भन्ने खालको थियो । तर डाक्टरले एउटा निश्चित क्लिनिकल गाइडलाइन अनुरूप काम गर्नुपर्छ, जुन मेरो स्वभाव विपरीत थियो’, उनी भन्छन् ।

विद्यालयमा उनी गणितका निकै राम्रा विद्यार्थी थिए । त्यसकारण साथीहरूले पनि डाक्टरभन्दा अन्य अनुसन्धानमूलक क्षेत्रमा लाग्न सल्लाह दिए । त्यसपछि उनी ज्ञानेश्वरकै यूएसईएफमा नियमित जान थाले र अमेरिकाका कलेजहरूमा आवेदन दिन थाले ।

घरमा इन्टरनेट नभएको त्यो समयमा उनी साइबर क्याफेमा बसेर घन्टौंसम्म कलेजका आवेदनहरू भर्थे । परिणामस्वरूप सुमनले अमेरिकास्थित ओहायोको ओबरलिन कलेजबाट पूर्ण छात्रवृत्ति पाए, जसले पढाइ खर्च मात्रै होइन, खाने र बस्ने सबै खर्च बेहोर्ने भयो ।

त्यतिबेलासम्म उनले अमेरिकाको कलेजमा आवेदन दिएको कुरा बाबुआमालाई बताएका थिएनन् । छात्रवृत्ति पाएपछि मात्रै घरमा जानकारी दिए । छोरालाई डाक्टर बनाउने सपना देखेका आमाबुबालाई सम्झाउन सजिलो थिएन ।

त्यही समयमा उनकी आमाले चिना देखाउँदा गुरुले ‘यो केटा बाहिर जान्छ र त्यहीं सफल हुन्छ’ भनेका रहेछन् । त्यो कुराले सुमनको विदेश यात्राको बाटो खुल्यो । ओबरलिन कलेजमा उनले लिबरल आर्टस् अन्तर्गत फिजिक्स र म्याथम्याटिक्समा डबल मेजर विषय लिएर पढे । र, विशिष्ट श्रेणी (अनर्स)मा स्नातक गरे ।

२६ वर्षमै पीएचडी 

स्नातक गरिरहँदा सुमनको एउटा रहर थियो- नेपाल फर्केर जलविद्युत् क्षेत्रमा काम गर्ने । कलेजको बिदामा नेपाल आउँदा उनी ताप्लेजुङको कुम्बा जस्ता विकट ठाउँमा पुगेर माइक्रो हाइड्रो प्रोजेक्टहरूको अध्ययन गर्थे । तर त्यही क्षेत्रमा काम गरिरहेका एक इन्जिनियर महेन्द्रबहादुर कार्कीसँगको एक भेटले सुमनको पढाइ र करिअर योजनामा ठूलो फेरबदल गरिदियो ।

‘म जलविद्युत् क्षेत्रमा लाग्न चाहन्छु, कसरी अघि बढ्ने’ भनेर सोध्दा कार्कीले दिएको उत्तर सुमनका लागि अनपेक्षित थियो । ‘एउटा गाउँमा हाइड्रो बनाएर बस्यो भने त्यही परियोजनामा जिन्दगी बित्छ, बरु हजारौं प्रोजेक्ट एकैचोटि कसरी म्यानेज गर्ने भन्ने सीप सिक र त्यसमा काम गर’, कार्कीले भनेको कुरा सुमन आज पनि सम्झन्छन् । त्यही सल्लाहले उनलाई डेटा साइन्स र एआईको बृहत् दुनियाँतर्फ मोड्यो ।

त्यसपछि उनले एआई, कन्स्ट्रक्सन म्यानेजमेन्ट र डेटा साइन्समा अनुसन्धान गरिरहेको एउटा विश्वविद्यालय फेला पारे, कार्नेगी मेलन युनिभर्सिटी । त्यहाँ मेसिन लर्निङ र डेटा साइन्समा स्नातकोत्तरमा भर्ना भए । सँगसँगै उनले २६ वर्षकै उमेरमा पीएचडी सम्पन्न गरे– एडभान्स्ड इन्फ्रास्ट्रक्चर सिस्टममा । पीएचडीमा उनको मुख्य विषय सेन्सरहरू प्रयोग गरेर भौतिक संरचनाहरूलाई कसरी ‘स्मार्ट’ बनाउन सकिन्छ भन्नेमा केन्द्रित थियो ।

सुमनले विकास गरेका एल्गोरिदमहरूले भवन बाहिरै बसेर भवनको स्वास्थ्य अवस्था मोनिटर गर्न सक्थे । यस क्षेत्रमा उनका कैयौं अनुसन्धान पत्रहरू प्रकाशित छन्, एक हजारभन्दा बढी पटक साइट भएका छन् । उनले सो समयमा ‘ट्रान्सिएन्ट नर्मलाइजेसन’ सम्बन्धी एक महत्वपूर्ण पेटेन्ट पनि दर्ता गरेका थिए ।

एट्नादेखि फाइजरसम्म 

मेसिन लर्निङ र डेटा साइन्समा पीएचडी सकिएपछि उनले ठूला टेक कम्पनीमा काम गरेनन् । मानवीय सेवाको क्षेत्र रोज्ने निर्णय गरे, अर्थात् स्वास्थ्योपचार क्षेत्रमा काम गर्ने निर्णय गरे ।

आफ्नो करिअर ‘एट्ना’ नामक स्वास्थ्य बीमा कम्पनीबाट शुरु गरे, जहाँ उनी कम्पनीको पहिलो डेटा साइन्टिस्टहरूमध्ये एक थिए । त्यसपछि ‘हाइमार्क’मा गए । त्यहाँ पनि उनी कम्पनीको पहिलो डेटा साइन्टिस्ट थिए । सिटियस टेक हुँदै विश्वकै ठूलोमध्येको एक फर्मास्युटिकल कम्पनी मर्कमा काम गरे ।

मर्कमा पनि उनी सबैभन्दा पहिला डेटा साइन्टिस्टमध्ये थिए, जहाँ रहँदा डेटा साइन्स प्राक्टिसको नेतृत्व गर्थे । उनले त्यहाँ २५० जना विशेषज्ञहरूको ठूलो टिम खडा गरेका थिए । यही क्षमता देखेर फाइजरले उनलाई डेटा साइन्सको ग्लोबल हेड बन्न अनुरोध गर्‍यो । उनी फाइजरमा २०२४ मा गएका थिए । त्यसबेला फाइजर डेटा साइन्समा त्यति राम्रो थिएन ।

फाइजर १४० देशमा छ । कम्पनीका ६०० भन्दा बढी उत्पादनहरू छन् । त्यस हिसाबले ६० हजार वटा सेल्स एन्ड मार्केटिङ संस्थासँग काम गर्नुपर्छ । उनीहरूलाई डेटा मार्फत मार्केटिङ र सेल्स रणनीति बनाउन सुमनले काम गरे ।

त्यसका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती राम्रा मान्छेहरू भर्ना गर्नु थियो । त्यो उद्देश्य पूरा गर्न उनले भारतमा मुम्बई सेन्टर स्थापना गरे, जसको मुख्य काम प्राविधिक क्षमता विस्तार गर्नु हो । फाइजरको आधुनिकीकरणका लागि डेटा साइन्स र एआई क्षमता विकास गर्नु यसको मुख्य उद्देश्य हो ।

अमेरिकामा २० लाख डाक्टर छन्, तर कम्पनीसँग २ हजार सेल्सपर्सन छन् भने हरेक डाक्टरलाई भेट्न सम्भव हुँदैन । त्यो समस्या समाधान गर्न आफ्नो लक्षित डाक्टर को हो त भन्ने पत्ता लगाउने मेसिन लर्निङ प्रणाली उनले विकास गरेका छन् ।

सुमन गत वर्ष सेप्टेम्बरमा पितृत्व बिदा लिएर बसिरहेका थिए । फाइजरका सीईओ अल्बर्ट बोउर्लाले फोन गरेर उनलाई कम्पनीलाई एआई ट्रान्सफर्मेसनको नेतृत्व गर्न प्रस्ताव गरे । ‘फाइजरलाई एआईमा इन्डस्ट्री लिडिङ कम्पनी बनाऊ, म पर्याप्त बजेट दिन्छु’ भन्ने म्यान्डेट उनले सीईओबाट पाए । अहिले उनी त्यही दिशामा काम गरिरहेका छन्, र फाइजरलाई एआई रणनीतिमा सबैभन्दा अब्बल कम्पनी बनाएका छन् ।

यस बीचमा सुमनले धेरै कम्पनीका काम गरे, तर अहिलेसम्मको सबैभन्दा रोचक काम चाहिं फाइजरमै गरेको उनको अनुभव छ । एआई ट्रान्सफर्मेसनको नेतृत्व गरिरहेका सुमन मातहत करिब साढे ३०० उच्च सीपयुक्त जनशक्ति काम गरिरहेको छ ।

सुमनले एट्नामा काम शुरु गरेपछि कहिल्यै पनि जागिरका लागि आवेदन हाल्नु परेको छैन । आफ्ना सिनियरहरू नयाँ कम्पनीमा जान्छन्, उनलाई पनि बोलाउँछन् ।

‘एआईले मानवतालाई नै परिवर्तन गर्दैछ’ 

सुमनलाई लाग्छ- एआईले मानवतालाई त्यसरी नै परिवर्तन गर्दैछ, जसरी विगतमा बिजुलीको आविष्कारले गरेको थियो । उनी स्वास्थ्य क्षेत्रमा एआईको प्रयोगलाई लिएर पनि उत्तिकै उत्साहित छन् ।

उनी भन्छन्, ‘अबको केही समयमै डाक्टर र बिरामीको बीचमा एउटा एआई सिस्टम हुनेछ । बिरामीले डाक्टरलाई भेट्नुअघि नै एआईसँग सल्लाह लिनेछ र प्रारम्भिक औषधिमुलो गरिसक्ने छ । डाक्टरले पनि एआईकै सहयोगमा उपचार गर्ने छन् ।’

अमेरिकाका केही राज्यमा एआईले नै बिरामीसँग कुरा गरेर औषधि सिफारिस गर्न थालिसकेको उदाहरण दिन्छन् सुमन । युटा राज्यमा एउटा एआई टुलले बिरामीसँग अन्तरक्रिया गरी २०० वटा औषधि प्रेस्क्राइब गर्न पाउँछ ।  ‘पहिला फर्मा कम्पनीहरूले डाक्टरहरूलाई प्रभावमा लिन खोज्थे, अब सिस्टमलाई प्रभावमा पार्नु परेको छ’, उनी भन्छन् ।

अबको भविष्य ‘अटोनमस हेल्थकेयर’ तिर जाने सुमन बताउँछन् । अहिले फाइजरमा बसेर उनी त्यही भविष्यको जग निर्माण गरिरहेका छन् ।

शिरमा नेपाल बोकिरहेका सुमन 

सुमनले नेपालसँगको सम्बन्धलाई पनि उत्तिकै बलियोसँग राखिराखेका छन् । आफ्ना जेठा छोराको नाममा ‘आरोह फाउन्डेसन’ स्थापना गरेका छन्, जस मार्फत हरेक वर्ष २ देखि ४ जना विपन्न बालबालिकालाई उच्च शिक्षाका लागि पूर्ण छात्रवृत्ति प्रदान गर्छन् ।

कोभिड–१९ को समयमा उनले नेपालमा ‘टेलीउपचार’ नामक टेलिहेल्थ प्लेटफर्म शुरु गरेका थिए, जसले ग्रामीण क्षेत्रका बिरामीहरूलाई काठमाडौंका विशेषज्ञ डाक्टरहरूसँग जोड्ने काम गर्थ्यो । यद्यपि, नेपालमा इन्टरनेट पहुँचको कमी तथा कर्पोरेट कल्चरको अभावले गर्दा त्यो परियोजना सफल हुन नसकेको उनको अनुभव छ ।

नेपालमा किन फाइजर जस्ता ठूला कम्पनी आउँदैनन् भन्ने प्रश्नमा सुमनको तितो तर यथार्थ अनुभव छ । उनी भन्छन्, ‘नेपालमा कर्पोरेट कल्चर कमजोर छ । इन्टरनेट र बिजुलीको ठेगान हुँदैन, अलिकति पानी पर्‍यो भने कर्मचारीहरू काममा आउँदैनन्’, उनी भन्छन् ।

त्यति मात्रै होइन, लगानीका लागि सरकारले नीतिगत सुधार गर्नुपर्ने उनी बताउँछन् । नेपालको नीतिगत सुधारका लागि एड्भाइजरी काउन्सिलमा बसेर काम गर्न सुमन तयार छन् । तर त्यसका लागि राज्यले स्थिर वातावरण बनाउनुपर्ने उनको शर्त छ ।

नेपालका युवाहरूलाई सुमनको सल्लाह छ, ‘आफ्नो एउटा स्पष्ट दृष्टिकोण राख, मिहिनेत गर ।’ आँट र जोखिम लिएर अघि बढ्यो भने चाहेको पाउन सकिने उनको भनाइ छ । ‘अरूको सिको गर्ने मात्र होइन, आफ्नै कोर आइडेन्टिटी बनाऊ’, उनी भन्छन् ।

सर्जक सुमन 

सुमन केवल एक वैज्ञानिक वा कर्पोरेट लिडर मात्र होइनन्, एक सर्जक पनि हुन् । उनले नेपाली संगीत क्षेत्रमा समेत योगदान दिएका छन् । चर्चित गायक रोहित जोन क्षेत्रीले गाएका ‘तिमीलाई सम्झी’ लगायत केही गीत उनले नै लेखेका थिए ।

यति मात्र होइन, उनले कान्तिपुर टेलिभिजनबाट प्रसारण भएको चर्चित शो ‘क्राइम फाइल्स’को लेखन तथा निर्माण गरेका थिए । ‘मेरो सिर्जनात्मक पाटो अझै पूर्ण रूपमा बाहिर आउन बाँकी छ, भविष्यमा यसलाई अझ बढी समय दिने योजना छ’, उनी भन्छन् ।

भविष्यको बाटो

सुमन गिरी अहिले आफ्नो करिअरको उचाइमा छन् । अझै कम्तीमा ५ वर्ष उनी फाइजरमै बसेर विश्व स्वास्थ्य क्षेत्रमा एआईको नेतृत्व गर्न र त्यसले ल्याउने रूपान्तरण हेर्न चाहन्छन् । त्यसपछि अध्यापन र अनुसन्धानमा फर्कने सोचमा छन् । आफ्नो जरा नेपालमै भएको महसुस गर्ने सुमन भविष्यमा नेपालले पनि प्रविधिको यो लहरलाई पक्रन सकोस् भन्ने चाहन्छन् ।