यस वर्षको सूर्यग्रहण कहिले लाग्दैछ, कसरी हेर्न सकिन्छ ?

२६ साउन, काठमाडौं । बुधबार अर्थात् २७ साउन (१२ अगस्ट) मा विश्वका केही भागमा सूर्यग्रहण देखिनेछ। केही क्षेत्रहरूमा यो पूर्ण सूर्यग्रहण हुनेछ भने केही ठाउँहरूमा आंशिक सूर्यग्रहण देखिनेछ।

यसलाई प्रत्यक्ष हेर्न नपाउनेहरूका लागि पनि सूचना प्रविधिको विकासका कारण विश्वभरबाट यसका उत्कृष्ट तस्बिरहरू उपलब्ध भइहाल्छन् ।

यो खगोलीय घटना चन्द्रमा पृथ्वी र सूर्यको बीचबाट पार हुँदा र सूर्यको आंशिक वा पूर्ण प्रकाशलाई पृथ्वीसम्म पुग्नबाट रोक्दा हुनेगर्छ।

सूर्यग्रहण धेरै प्रकारका हुन्छन्। तपाईंले कुन ग्रहण देख्नुहुनेछ भन्ने कुरा तपाईं विश्वको कुन ठाउँमा हुनुहुन्छ र त्यस समयमा चन्द्रमा पृथ्वीबाट कति टाढा छ भन्ने कुरामा निर्भर गर्दछ।

सूर्यग्रहण कहिले लाग्छ?

पूर्ण सूर्यग्रहण तब हुन्छ जब चन्द्रमा, सूर्य र पृथ्वी एउटै सीधा रेखामा आउँछन् र चन्द्रमाले सूर्यको सम्पूर्ण गोलाकार सतहलाई ढाक्छ।

यसले गर्दा आकाशमा बिहान हुनुभन्दा अघि वा साँझ पर्न लागेको जस्तो अँध्यारो हुन्छ।

यो दृश्य तब मात्र देखिन्छ जब तपाईं चन्द्रमाको गाढा छायाँ पर्ने भाग, जसलाई ‘अम्ब्रा’ भनिन्छ, त्यसको दायराभित्र हुनुहुन्छ।

कहिलेकाहीँ ग्रहण लागेको सूर्यको वरिपरि एउटा चम्किलो घेरा देखिन्छ। यो सूर्यको सबैभन्दा बाहिरी वायुमण्डल हो, जसलाई ‘कोरोना’ भनिन्छ। सामान्यतया सूर्यको तीव्र प्रकाशका कारण यो देखिँदैन।

यदि तपाईं ‘पेनम्ब्रा’ अर्थात् चन्द्रमाको बाहिरी छायाँभित्र हुनुहुन्छ भने तपाईंले आंशिक सूर्यग्रहण देख्नुहुनेछ।

यसमा चन्द्रमाले सूर्यको केही भागलाई मात्र ढाक्छ र सूर्य अर्धचन्द्राकार जस्तो देखिन थाल्छ।

वृत्ताकार सूर्यग्रहण तब हुन्छ जब चन्द्रमा सूर्यको अगाडि हुन्छ, तर यो पृथ्वीबाट यति टाढा हुन्छ कि यसले सूर्यलाई पूर्ण रूपमा ढाक्न सक्दैन।

चन्द्रमाको कक्ष अण्डाकार हुन्छ, अर्थात् यो पूर्ण रूपमा गोलो छैन। जब चन्द्रमा पृथ्वीबाट आफ्नो सबैभन्दा बढी दूरीमा हुँदै सूर्यको अगाडि आउँछ, तब यो तुलनात्मक रूपमा सानो देखिन्छ।

यस प्रकारको ग्रहणमा चन्द्रमाको वरिपरि सूर्यको चम्किलो गोलाकार किनारा देखिइरहन्छ।

यी सबै प्रकारका सूर्यग्रहणहरू, चन्द्रग्रहणभन्दा फरक हुन्छन्।

चन्द्रग्रहणमा पृथ्वी सूर्य र चन्द्रमाको बीचमा आउँछ र यसको छायाँ चन्द्रमामा पर्छ।

कहिले र कहाँ देखिनेछ?

अर्को सूर्यग्रहण बुधबार, १२ अगस्ट २०२६ मा हुनेछ।

यो उत्तरी रुस, ग्रिनल्यान्ड, आइसल्यान्ड, स्पेन र पोर्चुगलका केही भागहरूमा पूर्ण सूर्यग्रहणको रूपमा देखिनेछ।

नासाका अनुसार, पूर्ण ग्रहणको चरण (जब सूर्य पूर्ण रूपमा ढाकिन्छ) उत्तरी रुसको एउटा सानो र दुर्गम क्षेत्रमा दिउँसोको समयमा देखिनेछ।

त्यसपछि यो पृथ्वीमा पूर्व दिशातर्फ बढ्दै स्थानीय समयअनुसार, सूर्यास्त हुनुभन्दा ठीक अघि साँझपख स्पेन पुग्नेछ।

यो पूर्ण ग्रहण धेरै छोटो समयको हुनेछ र यसको अवधि साढे दुई मिनेटभन्दा कम रहनेछ।

अमेरिकाको उत्तरी भाग, क्यानडा, उत्तर-पश्चिमी अफ्रिका र युरोपका धेरै क्षेत्रहरूमा आंशिक सूर्यग्रहण देखिनेछ। केही ठाउँहरूमा सूर्यको ९० प्रतिशत वा सोभन्दा बढी भाग ढाकिनेछ।

अफ्रिका र मुख्यभूमि युरोपका केही भागहरूमा यो अझ विशेष हुनेछ, किनभने त्यहाँ सूर्यास्तको समयमा ग्रहण देखिनेछ।

अर्थात् सूर्य डुब्दै गर्दा पनि आंशिक रूपमा ग्रहण लागिरहेको हुनेछ।

सूर्यग्रहण कसरी हेर्ने?

तपाईंले सनग्लास लगाएको भए तापनि सूर्यग्रहणलाई सीधै हेर्ने प्रयास नगर्नु अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ।

साधारण सनग्लासले तपाईंको आँखालाई पर्याप्त सुरक्षा दिँदैन। यसो गर्नाले आँखाको रेटिनामा स्थायी रूपमा क्षति पुग्न सक्छ।

विशेष चस्मा लगाएर मात्र सूर्यलाई हेर्नुपर्छ। यी साधारण सनग्लासको तुलनामा हजारौँ गुणा बढी गाढा हुन्छन्।

सूर्यग्रहण हेर्न आईएसओ १२३११२-२ अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अनुरूपका चस्माहरू छान्नुपर्छ ।

नासाका अनुसार, तपाईंले ग्रहण हेर्ने चस्मा लगाएको भए तापनि क्यामेराको लेन्स, दूरबिन, बाइनोक्युलर वा अन्य कुनै अप्टिकल उपकरणबाट सूर्यलाई नहेर्नुहोस्।

सूर्यको केन्द्रित किरणहरूले फिल्टरलाई छेड्न सक्छन् र आँखालाई नोक्सान पुर्‍याउन सक्छन्।

तपाईं सूर्यको छायाँ वा प्रक्षेपित तस्बिर (प्रोजेक्सन) बाट पनि ग्रहण हेर्न सक्नुहुन्छ।

यसका लागि दुईवटा गत्ता (कार्डबोर्ड) प्रयोग गर्न सकिन्छ। सूर्यतर्फ पिठ्युँ फर्काएर उभिनुहोस् र दुवै गत्तालाई आफ्नो काँधमाथि यसरी समात्नुहोस् कि एउटा गत्ता अर्कोको पछाडि होस् र अगाडिको गत्ताले पछाडिको गत्तामा छायाँ पारिरहेको होस्।

यदि अगाडिको गत्तामा एउटा सानो प्वाल बनाउनुभयो भने, सूर्यका किरणहरू त्यो प्वालबाट भएर पछाडिको गत्तामा एउटा सानो गोलो प्रकाशको रूपमा देखिनेछन्।

अगाडिको गत्ताको सट्टा तपाईंले पहिले नै साना प्वालहरू भएको चाल्नी जस्तो वस्तु पनि प्रयोग गर्न सक्नुहुन्छ।

त्यसपछि तपाईंले देख्न सक्नुहुनेछ कि ग्रहणको दौरान चन्द्रमाले बिस्तारै त्यो गोलो प्रकाशको भागलाई ढाक्दै लगिरहेको छ।

र यदि मौसम खराब छ वा तपाईं कुनै कारणले ग्रहण हेर्न सक्नुभएन भने, यसलाई इन्टरनेटमा लाइभ पनि हेर्न सकिनेछ।

नासालगायत धेरै संस्थाहरूले यसको प्रत्यक्ष प्रसारण (लाइभ टेलिकास्ट) गर्नेछन्।

(बीबीसीबाट)