बञ्चरेडाँडा : अनाज फल्दैन, पशुपन्छी बाँच्दैनन्

७ भदौ, काठमाडौं । २१ वर्षअघि कलकल बग्ने कोल्पु खोलामा अहिले लिचेट (फोहोरबाट निस्कने विषालु रसायन) बग्छ । जसका कारण कोल्पु खोला जीवजन्तुविहीन बनेको छ ।

‘अहिले कोल्पु खोला ‘कालु खोला’ भएको छ । ऊ हेर्नुहोस् त कालो लिचेट बगेको,’ धादिङ धुनिवेशी–१ का ७६ वर्षीय ध्रुवप्रसाद उप्रेती खोलाको रूप नै फेरिएकोमा आक्रोशित देखिन्थे ।

सिसडोल–बञ्चरेडाँडामा काठमाडौं उपत्यकाको फोहोर विर्सजन गर्न थालेपछि खोलामा लिचेट, हावामा हरक मिसिँदा जलचर र थलचर जीवजन्तुको अस्तित्व संकटमा परेको छ ।

‘पहिला हामी पौडी खेल्थ्यौँ । दिनभरि माछा मार्थ्यौं । खोलामा ठूला–ठूला दह थिए । अहिले त एउटा डुबुल्की मार्ने ठाउँ पनि छैन,’ उप्रेती भने, ‘हिजो सिधै पानी पिउन मिल्ने कल्पु खोला अब टेक्न पनि नसकिने भएको छ ।’

नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा प्रतिष्ठान (नास्ट) फोहोरमैला व्यवस्थापनका वैज्ञानिक डा. रवीन्द्र ढकाल लिचेटका कारण खोलामा जैविक वासस्थान सकिएको बताउँछन् । उनका अनुसार फोहोरमा धातुको मात्रा बढी हुन्छ ।

‘लिचेटमा प्याथोजेनिक रोग लागाउने हानिकारक जीवाणु हुन्छ । माइक्रोप्लास्टिकको मात्रा पनि बढी हुन्छ,’ उनले भने, ‘मानिस, पशुपन्छी र बोटबिरुवामा प्रत्यक्ष असर पर्छ ।’

फोहोरका कारण मान्छे मात्र होइन यो क्षेत्रमा अनाज उत्पादनमा समेत ह्रास आएको छ । धुनिबेसी नगरपालिकाको वडा नम्बर १, ३ र ४ का साथै नुवाकोटको ककनी गाउँपालिकाका वडा नम्बर १, २ र ३ नम्बर वडाका कृषक मारमा परेका छन् ।

‘लिचेट खेतमा पर्‍यो भने धानको गेडा लाग्दैन । पराल मात्रै बाँकी रहन्छ,’ स्थानीय खेमबहादुर थापाले भने, ‘मानिसलाई मात्र होइन, बाली र पशुमा समेत असर परेको छ ।’

फोहोर लैजानुअघि आफ्नै खेतबारीको अनाजले परिवार धानिन्थ्यो । तर उत्पादनमा ह्रास आएपछि त्यस क्षेत्रका स्थानीय बजारमा निर्भर हुन थालेका छन् । स्थानीयका अनुसार धान, गहुँ, मकै, उखु, सुन्तला, अम्बा, भोगटे, आरु र नास्पाती प्रशस्त हुन्थ्यो ।

यो पनि पढ्नुहोस

अर्बभन्दा बढी खर्चिएर २० वर्षका लागि बनेको बञ्चरेडाँडा ल्यान्डफिल ४ वर्षमै भरियो

‘पहिला २६–२७ मुरीसम्म गहुँ फल्थ्यो । अहिले फल्दैन । धानमा पनि गेडा लाग्दैन,’ स्थानीय दीपक कार्कीले भने, ‘बिहान–बेलुकाको छाक त टार्नुपर्‍यो । बजारबाट अन्न ल्याएर खानुपर्छ ।’

लिचेटकै कारण फल लाग्यो भने पनि भित्र कुहिने गरेको छ । ‘सुन्तला, कागती, भोगटे, नास्पाती फल्छ तर भित्र कुहिन्छ,’ ककनी गाउँपालिका-२ का वडाध्यक्ष कृष्ण घिमिरेले भने, ‘पहिले धानमा औषधि छर्नु पर्दैनथ्यो । अहिले अत्यधिक औषधि छर्कनुपर्छ । त्यति हुँदा पनि पहिलाको जस्तो फल्दैन ।’

वैज्ञानिकहरू फोहोरका कारण माटोको उर्वरा क्षमतामा ह्रास आएकाले उत्पादन कम भएको दाबी गर्छन् । ‘माटोमा प्लास्टिक पसेपछि उर्वरा क्षमतामा ह्रास आउँछ । प्लास्टिकले पानीलाई मोटोमा जानबाट छेक्छ । उत्पादनमा स्वतः ह्रास आउने भयो,’ डा. ढकालले भने ।

यस क्षेत्रका अधिकांश मानिसको आम्दानीको स्रोत कृषि थियो । तर फोहोर खसाल्न थालेपछि किसानले बाली भित्र्याउन पाएका छैनन् ।

धुनिवेशी नगरपालिका-१ का वडाध्यक्ष मानबहादुर तामाङ पहिला २० मुरी धान फल्ने खेतमा अहिले डेढ/दुई मुरी मात्र फल्छ । ‘खोलाको पानीले धान फल्न छोडेको छ । उत्पादन नभएपछि कतिपय किसानले रोप्नै छोडे । पानी लगाउनु नपर्ने बाली लगाउँदा किरा लाग्छ,’ उनले भने ।

अहिले बञ्चरेडाँडा क्षेत्रका स्थानीयले आयाआर्जन नै गुमाएका छन् । ‘उत्पादन नहुँदा ५० अर्बभन्दा बढीको क्षति भएको छ । अहिले बालीनाली हुने अवस्था छैन । भयावह छ । विशेष क्षेत्र घोषणा गर्नपर्छ,’ स्थानीय रामबाबु उप्रेतीले भने ।

यो पनि पढ्नुहोस

रोगले गाउँ नै थलियो, एक घर एक बिरामी

पशुपालन पनि संकटमा परेको छ । स्थानीय बद्रीबहादुर ओझाका अनुसार पहिला गाई, भैँसी र बाख्रा पालेर दूध, दही र घिउ बिक्री हुने गरेको थियो । ‘अहिले पशुपालन गर्न सकिँदैन । बाख्रा पाल्यो भने बिरामी पर्छ । कुकुरले टोक्छ वा मर्छ । यो घरघरको समस्या हो,’ उनले भने, ‘फलफूल पनि किरा लागेर सकिन्छ ।’

स्थानीय कमला ओझाले बाख्रापालन गरेकी थिइन् तर फोहोरका कारण मरेको गुनासो गरिन् । ‘बस्तुभाउ धेरै मरे,’ उनले भनिन् ।

फोहोरका कारण बाख्रा, भैँसी, गाई लगायतका पशु चौपाया मर्न थालेका छन् । ‘पशुपन्छी अत्यधिक मर्ने गरेका छन् । फोहोर मात्र २०/२५ वटा गाई, भैंसी, बाख्रा मरे,’ नुवाकोट ककनी गाउँपालिकाका–१ का वडाध्यक्ष पदम बलामीले भने ।

यतिसम्म कि, फोहोरमा सिनो खाएर आएका कुकुरले पशु चौपायलाई टोक्ने गरेका छन् । ‘फोहोरमा खाएर हुलका हुल कुकुर गाउँ पस्छन् । बाख्रा, गाई र भैंसीको कल्चौडो टोक्छन् । पाडापाडी, बाच्छाबाच्छीलाई पनि टोकेर रोग लागेर मरेका छन्,’ वडाध्यक्ष घिमिरले भने, ‘गाउँभरि समस्या छ । केही गरी समाधान गर्न सकिएको छैन ।’

यस क्षेत्रका कृषकले उत्पादन गरेको तरकारीदेखि खसीबाख्रासम्म बिक्री हुँदैन । फोहोरमा उत्पादन भएको भनेर बिक्रीवितरण नहुने स्थानीयको गुनासो छ ।

यो पनि पढ्नुहोस

फोहोर व्यवस्थापनमा बालेन : मेयर नहुँदै अनेक तर्क सुनाए, प्रधानमन्त्री भएपछि बिर्सिए

‘हानिकारक फोहोरमा उत्पादन भएको तरकारी खायो भने शरीरमा धातु थुप्रिन्छ,’ नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा प्रतिष्ठान (नास्ट)का फोहोरमैला व्यवस्थापनका वैज्ञानिक डा. रवीन्द्र ढकालले भने, ‘त्यहाँ उत्पादन भएको कुरा फेरि आइपुग्ने त शहरमै हो । यसले कृषकलाई प्रत्यक्ष असर परेको छ ।’

उनका अनुसार रोकथामको उपाय वैज्ञानिक प्रविधिबाट फोहोर विसर्जन गर्नु हो । लिचेटलाई प्रशोधन गर्‍यो भने पनि पानीमा मिसाउन मिल्ने बनाउन सकिन्छ ।

छैन राहत क्षतिपूर्ति

कृषि पेसा नै संकटमा पर्दा पनि राहत तथा क्षतिपूर्ति नपाएको गुनासो किसानको छ । ‘कतैबाट सुनुवाइ भएको छैन । क्षतिपूर्ति आएको छैन,’ किसान ध्रुवबहादुर उप्रेतीले गुनासो गरे ।

प्रभावित क्षेत्रका जनप्रतिनिधिले सरकारसँग किसानलाई राहत तथा क्षतिपूर्ति उपलब्ध गराउन माग गरेको बताएका छन् । ‘हामीले कृषिको समस्या समाधान गर्न माग राखेका छौँ । पूरा भएको छैन,’ धुनिवेशी–१ का वडाध्यक्ष तामाङले भने ।

यता, काठमाडौं महानगरले भने त्यस क्षेत्रको कृषिका लागि बजेट नपरेको बताएको छ । ‘सहयोग गरेको छैन । दुई/तीन वर्षअघि बजेट हुन्थ्यो । तर कार्यान्वयन भएको थिएन । अहिले बजेट पनि छैन,’ काठमाडौं महानगरका कृषि प्राविधिक सहायक पुष्कर खड्काले भने, ‘सिसडोल–बञ्चरेडाँडा क्षेत्रका किसानबाट माग, निवेदन आएको छैन ।’

चार वर्ष अघिदेखि बञ्चरेडाँडामा फोहोर विर्सजन गर्न थालिएको हो । तर चार वर्षमा नै लिचेट बगेर कल्पु खोलामा मिसिएको छ । फोहोरको चुली पहाड बनेको छ । सिसडोलको जस्तै भयावह स्थिति बञ्चरेडाँडामा पनि देखिएको छ । यसअघि १७ वर्ष सिसडोलमा फोहोर विसर्जन गर्ने गरिएको थियो ।