तीज र पुरुषको सहभागिता

तीज नेपाली महिलाहरूको निकै लोकप्रिय पर्व हो । वैदिक पात्रोअनुसार भाद्रशुक्ल प्रतिपदादेखि सुरु भई पञ्चमीको पूजासँगै समापन हुन्छ ।

तीज मुख्यगरी नेपाली र विशेषतः हिन्दु नारीहरूको निकै पवित्र दिन पनि हो । तीज पर्वमा खासगरी मिष्ठान्न भोजन ग्रहण गर्ने, व्रत बस्ने, गीत गाउने, नाच्ने, गरगहना र राम्रो पहिरन लगाउने, उपवास र स्नानका साथै ऋषिमुनिहरूको समेत पूजा गरेर मनाइन्छ । सामाजिक परिवर्तनसँगै तीजमा पनि समयानुसार परिवर्तन हुँदै गएको छ । छाडा गीत, उत्ताउला नाच, उत्ताउला ड्रेस र खानपिन लगायत विभिन्न ठाउँमा महिनौं दिनसम्म निरन्तर अस्वाभाविक खानपिनमा ध्यान दिनु, खर्च गर्नु आदि तीजका विकृति हुन् ।

यसका अलावा तीजलाई माइतीघरसँगको सामीप्यता समेत जोडेर हेरिन्छ । वर्षदिनभरि माइत जान नपाएकी चेली पनि तीज आएपछि बाबा छोरीलाई लिन जाने र माइतीमा मिठा मिठा परिकार खाने, दुःखसुखका कुरा गर्ने, गीतमार्फत दुःख र पीडाका गन्थन गर्ने जस्ता प्रचलन रहेका थिए भने अहिले विज्ञान र प्रविधिको युगसँगै यस्ता चालचलनमा पनि कमी आउन थालेको छ ।

तीजका मुख्य ४ दिन

तीज पर्वमा मुख्यतया ४ दिनसम्म विभिन्न प्रचलनका साथ मनाउने चलन छ ।

१. पहिलो दिन (दर खाने दिन)

यो तीजको पहिलो दिन हो जुन मुख्य दिन तीजको अघिल्लो दिन पर्दछ । यस दिनमा विवाहित तथा अविवाहित दिदीबहिनी सबै मिलेर परिवारका सदस्यहरूसँग बसेर दाजुभाइले दर खुवाउने गर्दछन् । मध्यराति वा उज्यालो हुनु अघि नै खीर, चिल्लोमा पकाएका विविन्न खानेकुरा, दूध, दही, घिउ, फलफूल वा माछामासु आदि खानालाई दर भनिन्छ । दरमा ढकने, आलुचप, आलु कवाफ, दूध, कुरौनी, फलफूल, मिठाई जस्ता अडिला खाना खाने गरिन्छ ।

यस्तो दर खाँदै रातभर नाचगान सहित रमाइलो गर्ने प्रचलन पनि छ । यस्ता धेरैप्रकारका र अडिला खाना खाइने हुँदा दिदीबहिनीलाई अर्को दिन तीजमा व्रत बस्न कुनै समस्या हुँदैन । तर दर खाने वा संस्कृतिको जगेर्ना गर्नका लागि भनेर आजकाल विभिन्न संघ संस्थाले पनि कार्यक्रम आयोजना गर्ने प्रचलन छ । यो बाहेक महिनौं दिनसम्म होटल, रेष्टुरेण्ट, साथीसँगीको घर गएर खान हुने नहुने सबै किसिमका परिकार खाने, उत्ताउला गीत गाउने र उत्ताउलो नाच्ने चलनले भने धेरै विकृति निम्त्याएको छ ।

२. दोस्रो दिन (तीजको दिन)

दर खाने दिनको भोलिपल्ट यो व्रत बस्ने महत्वपूर्ण पवित्र दिन पर्दछ । यो दिनलाई हरितालिका तीज भनिन्छ । यस दिनमा महिलाहरूले केही पनि नखाइ निराहार वा निर्जला व्रत बस्छन् । दिनभर व्रत बस्ने, नाचगान गर्ने र बेलुकापख शिवजीको पूजा गर्ने गर्दछन् । यो दिन धार्मिक परम्परासँग जोडिएको छ । ‘हरितालिका’ को अर्थ मातापिता र बसेको ठाउँबाट साथीसँगीले सुटुक्क अन्यत्र लगेर लुकाएकी नारी भन्ने अर्थ लाग्छ ।

धार्मिक कथा अनुसार सतीदेवीले आफ्ना श्रीमान् महादेवको अपमान गरेको सहन नसकेर उनका पिता दक्षप्रजापतिले गरिरहेको हवन कुण्डमा हाम फालेर देह त्याग गरिन् । त्यसपछि उनी हिमालय पर्वत र मेनुकाकी छोरीको पार्वतीका रूपमा जन्मिन पुगिन् । पार्वतीले सानैदेखि श्रीमहादेव स्वामी पाऊँ भनी जप, तप, प्रार्थना र कठोर व्रत बस्ने गर्दथिन् ।

अत्यन्तै सुन्दरी पार्वतीसँग विष्णुले विवाह गर्न प्रस्ताव गर्दा हिमालय पर्वत राजी भएपछि पार्वतीले थाहा पाइन् र उनले साथीहरूसँग वेदना पोखिन् । साथीहरूले उनलाई कसैले थाहा नपाउने गरी घरबाट भगाइ जङ्गलतिर लगेर राखे । अनि पार्वतीले एकान्तमा बसेर शिवको ध्यान गर्न थालिन् । ‍एकदिन शिव प्रकट भई तिम्रो मनकामना पूरा हुनेछ ‘तथास्तु’ भन्ने वरदान दिई अन्तरध्यान भए र पछि पार्वतीको विवाह उनै शिवसँग भएको थियो ।

यसरी शिवजी प्रकट भई पार्वतीलाई आशीर्वाद दिएको दिनको प्रसङ्गमा जोडिएको दिनलाई हरितालिका तीज भन्न थालियो र विवाहितले श्रीमानको सुख शान्तिका लागि र अविवाहिताले असल श्रीमान् पाउनका लागि तीजको व्रत बस्नुपर्छ भन्ने धार्मिक मान्यता रहिआएको छ ।

३. तेस्रो दिन (गणेश चतुर्थी)

यो दिन पनि शिवपार्वतीकै कथासँग जोडिएको छ । तीजको अर्को दिन पर्ने पर्व गणेश चतुर्थी हो । यो दिनलाई भगवान गणेशको जन्म भएको पवित्र दिन भनेर मानिन्छ । पार्वतीले गर्भधारण र प्रसव व्यथा बिना पुत्रलाभ गर्ने चाहना राखेपछि शिवको आशीर्वाद पाएर गर्भाधारण र प्रसव व्यथा बिना नै भगवान गणेशको जन्म भएको विश्वास छ । यसरी गणेश जन्मिएको दिनलाई पवित्र दिन मानी महिलाहरूले यो दिन पनि पूजाआजा गर्ने प्रचलन छ ।

४. चौथो दिन (ऋषिपञ्चमी)

तीजको अन्तिम दिन अर्को महत्वपूर्ण पर्व पर्दछ ।ऋषिपञ्चमीका दिनमा पनि महिलाहरूले उपवास बसेर सप्तऋषिको पूजाआजा गरी नाचगानका साथ मनाउँछन् । बिहान शुभ बह्ममुहूर्तमा उठी स्नान गर्ने, अपमार्ग सफा गर्ने, दतिवन टोक्ने र पञ्चगव्य खाई शुद्ध भएर सप्तऋषिहरूको पूजाआजा गर्दछन् । अनि नाचगानका साथ त्यो दिनको रात्रिपश्चात् हरितालिका तीज पर्व समापन हुन्छ ।

तीज पर्वमा पुरुषको सहभागिता

परम्परागत रूपमा तीजलाई महिलाको मात्र पर्व मान्ने गरिन्छ । तर अहिले आएर तीज महिला पुरुष सबैको साझा पर्वका रूपमा विकसित भएको छ । पुरुषहरू पनि तीजका अवसरमा नाचगान र खानपिन गरी दिदीबहिनीहरुसँगै रमाउने गर्दछन् ।

यसका साथै महिलाहरूलाई तीजमा विशेष सहुलियत दिएर घुमफिर अनि भेटघाटका लागि अवसर दिने र घरायसी काम आफूले गरेर सहयोग गर्ने गर्दछन् ।

विभिन्न परिकार वा दर पकाउन र सफाइ गर्न सहयोग गर्ने, श्रीमतीलाई वा दिदीबहिनीलाई उपहार दिएर तीजको शुभकामना दिने, मन्दिरसम्म सँगै जाने र समानताको सन्देश दिन कोही कोही तीजमा ब्रत समेत बस्ने गरेको सुनिन्छ ।

यतिमात्र नभई तीजका अवसरमा तीज गीतहरुमा महिलाका भन्दा बढी सांगीतिक गीतहरु निकालेर बजार तताउने काम समेत पुरुषले गर्दै आएका छन् । एकल वा युगल रुपमा गीत निकालेर र सँगै नाचगान गरेर पुरुषहरुको व्यापक सहभागिता रहेको छ । आर्थिक रुपमा समेत पुरुषहरूले कपडा गहना किनेर खर्च गर्ने र महिलाहरुको लोकप्रिय तीज पर्वलाई रौनक थप्नमा पुरुषको समेत वृहत् सहभागिता रहेको छ।

अन्तमा, तीज पर्वलाई धार्मिक र पौराणिक चालचलनअनुसार मनाईंदै आएको परिप्रेच्छमा यसलाई विकृतिको पर्वका रुपमा चित्रण हुन नदिन सबै सचेत हुनु जरुरी छ । हामीले धर्म, संस्कृति र प्रचलनको संरक्षण गर्नुपर्छ र मात्र हामी नेपाली भएर विश्वमा चिनिन सक्नेछौं ।

तर तीज मात्र होइन अन्य चाडपर्वहरू मान्ने क्रममा पनि यस्तै विकृति र पश्चिमा संस्कृतिले जरा गाड्न थालेको छ । यसलाई सकेसम्म कम गर्दै लैजाने र भड्कावपूर्ण चाडपर्व मान्ने होइन कि चाडपर्वलाई सरल, घाँटी हेरेर हाड निल्न सकिने गरी र मितव्ययी समेत बनाउन जरुरी छ ।

हरितालिका तीज २०८३ का अवसरमा सम्पूर्ण नेपाली दिदीबहिनीहरूलाई शुभकामना ।

(डा. नरनाथ पाण्डे नवरपुर कावासोतीस्थित मध्यविन्दु बहुमुखी क्याम्पसका प्राध्यापक हुन् । )