अमेरिकी चुनावअघि ट्रम्पलाई विश्व राजनीतिका अनेक झट्का

२७ असोज, काठमाडौं । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पलाई मध्यावधि निर्वाचन नजिकिँदै गर्दा अन्तर्राष्ट्रिय घटनाक्रम व्यवस्थापन गर्न थप चुनौती देखिएको छ ।

रुससँगको डिजेल सम्झौताले आफ्नै दलभित्र असन्तुष्टि, युक्रेनसँगको ऊर्जा युद्धविराम कार्यान्वयनमा अन्योल र मध्यपूर्वको तनावले विश्व बजारमा तेलको मूल्य बढ्ने जोखिम लगायतका समस्या व्यवस्थापनका चुनौती ट्रम्पसामु छन् ।

इन्धनको मूल्य घटाएर अमेरिकी मतदाताको असन्तुष्टि कम गर्ने प्रयासमा रहेका ट्रम्पका लागि रुस–युक्रेन युद्ध र मध्यपूर्वको बढ्दो तनाव थप टाउको दुखाइ बनेका छन् ।

कंग्रेसको नियन्त्रण कसको हातमा रहने भन्ने निर्णय गर्ने अमेरिकी मध्यावधि निर्वाचन आउन केही सातामात्र बाँकी छ । केही प्रतिस्पर्धात्मक क्षेत्रमा मतदानसमेत सुरु भइसकेको अवस्थामा ट्रम्पले इन्धनको मूल्य घटाउने उपाय खोज्दै रुसतर्फ ध्यान केन्द्रित गरेका छन् ।

तर अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा उनले अपेक्षा गरेजस्तो सहज परिणाम देखिएको छैन । रुससँगको इन्धन सम्झौता, रुस–युक्रेन ऊर्जा युद्धविरामको अनिश्चितता र मध्यपूर्वमा बढ्दो हिंसाले विश्व ऊर्जा बजारलाई थप अस्थिर बनाउने जोखिम बढाएको छ ।

रुससँग डिजेल सम्झौता, आफ्नै दलभित्र विरोध

शुक्रबार दिउँसो ट्रम्पले रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनसँग नयाँ सम्झौता भएको घोषणा गरे । सम्झौताअनुसार आगामी महिनाहरूमा अमेरिकाले रुसबाट ठूलो परिमाणमा डिजेल इन्धन प्राप्त गर्ने उनको दाबी थियो ।

अमेरिकामा इन्धनको उच्च मूल्य मतदाताको असन्तुष्टिको प्रमुख कारण बनेको छ । विशेषगरी डिजेलमा निर्भर कृषि क्षेत्रका लागि इन्धन महँगिनु ठूलो समस्या हो । मध्यपश्चिमी अमेरिकी राज्यहरूमा कृषि उपकरण सञ्चालन गर्न र उत्पादित वस्तु बजारसम्म पुर्‍याउन डिजेलको व्यापक प्रयोग हुन्छ ।

मतसर्वेक्षणहरूले इन्धन महँगिनुको प्रमुख कारणका रूपमा इरान युद्धलाई अमेरिकी मतदाताले लिएको देखाउने लेखमा उल्लेख छ । युद्ध र अर्थतन्त्र व्यवस्थापनप्रति ट्रम्पको अनुमोदन पनि घटेको बताइएको छ ।

ट्रम्पले आफ्नो सामाजिक सञ्जाल ट्रुथ सोसलमार्फत रुसी डिजेल सम्झौताले अमेरिकी उपभोक्तालाई सस्तो इन्धन उपलब्ध गराउने दाबी गरे । त्यससँगै उनले रुसी डिजेल विश्व बजारमा बिक्री गर्न रोक लगाउने अमेरिकी प्रतिबन्ध निलम्बन गर्न अर्थ मन्त्रालयलाई निर्देशन दिए ।

तर यो निर्णयले ट्रम्पकै रिपब्लिकन पार्टीभित्र असन्तुष्टि बढाएको छ ।

रिपब्लिकन पार्टीका चार सिनेटरसहित डेमोक्र्याट सांसदहरूले रुसी इन्धन आयात खुला गर्ने निर्णय तत्काल उल्ट्याउन माग गर्दै पत्र लेखेका छन् ।

‘पुटिनको क्रूर युद्धमा अमेरिकी डलर प्रयोग हुन नदिन कंग्रेसले सन् २०२२ मा रुसी ऊर्जा आयातमा स्पष्ट प्रतिबन्ध लगाएको थियो,’ सिनेटरहरूले आइतबार जारी गरेको वक्तव्यमा भनेका छन् ।

उनीहरूका अनुसार ट्रम्पको पछिल्लो निर्णय युक्रेनविरुद्धको युद्धमा रुसलाई आर्थिक सहयोग पुग्न नदिने अमेरिकी नीतिविपरीत छ ।

क्यानडाका प्रधानमन्त्री मार्क कार्नीले पनि रुससँगको डिजेल सम्झौताको आलोचना गरेका छन् । उनले यसले युरोपको शान्ति र स्थिरतामा असर पार्ने तथा युक्रेनविरुद्धको रुसको युद्धलाई वित्तीय सहयोग पुग्ने बताएका छन् ।

युद्धविराम घोषणा, तर युक्रेनमाथि फेरि आक्रमण

रुससँगको डिजेल सम्झौता घोषणा गरेको दुई दिनपछि ट्रम्पले रुस र युक्रेनबीच ऊर्जा पूर्वाधारमा आक्रमण नगर्ने युद्धविराम सहमति भएको दाबी गरे । तर उक्त सहमतिको वास्तविक अवस्था अस्पष्ट देखिएको छ ।

युक्रेनी राष्ट्रपति भोलोदिमिर जेलेन्स्कीले सम्झौताबारे आफूलाई अग्रिम जानकारी नदिइएको बताए । यद्यपि युक्रेनले सहमति पालना गर्ने उनको भनाइ थियो । रुसले भने यसबारे कुनै स्पष्ट प्रतिक्रिया दिएन ।

आइतबार राति रुसले युक्रेनका ऊर्जा केन्द्रहरूमा पुन: आक्रमण गर्‍यो ।

‘पुटिनले ट्रुथ सोसल पढ्दैनन् भन्ने स्पष्ट छ,’ जेलेन्स्कीले सोमबार व्यंग्यात्मक टिप्पणी गरे । उनले रुसले ऊर्जा युद्धविराममा सहमति नजनाए आगामी हिउँदमा युक्रेनले पनि जवाफ दिने बताए ।

ट्रम्पले आफ्नो दोस्रो कार्यकालमा रुस–युक्रेन युद्धबारे पटकपटक धारणा परिवर्तन गर्दै आएका छन् । कहिले रुसलाई त कहिले युक्रेनलाई युद्ध लम्बिनुको दोष दिँदै आएका उनले आफू ह्वाइट हाउस फर्किएपछि युद्ध सजिलै अन्त्य गर्न सकिने बताएका थिए ।

पछिल्ला दिनमा भने ट्रम्पको निशानामा जेलेन्स्की परेका छन् । युक्रेनले रुसी तेल प्रशोधन केन्द्र र ऊर्जा पूर्वाधारमा गरेको आक्रमणले विश्व बजारमा इन्धन आपूर्तिमा दबाब परेको ट्रम्पको तर्क छ ।

शनिबार ह्वाइट हाउसमा पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै ट्रम्पले युक्रेनले नयाँ राष्ट्रपति पाउनुपर्ने टिप्पणी गरेका थिए ।

फाइनान्सियल टाइम्स र सीएनएनले अमेरिकी प्रशासनले रुसी तेल प्रशोधन केन्द्रमाथिका आक्रमण रोक्न जेलेन्स्कीलाई दबाब दिँदै आएको र त्यसका लागि युक्रेनलाई हतियार बिक्री तथा गुप्तचर सूचना साझेदारी रोक्ने चेतावनी दिएको रिपोर्ट सार्वजनिक गरेका छन् ।

स्वतन्त्र अनुसन्धान संस्था पान्जिया पोलिसीका संस्थापक टेरी हेन्सका अनुसार आफूले चाहेको समयमा र आफूले चाहेजस्तो निर्णय नगर्ने व्यक्तिमाथि ट्रम्पले सार्वजनिक रूपमा आक्रोश पोख्ने गरेको लामो अभिलेख छ ।

ट्रम्पले ऊर्जा युद्धविरामको घोषणा सम्झौता पूर्ण रूपमा कार्यान्वयन हुनुअघि नै गरेको हुन सक्ने विश्लेषण रिपोर्टमा  गरिएको छ । यसअघि पनि उनले मध्यपूर्वमा युद्धविराम र व्यापक शान्ति सम्झौताबारे समयअगावै घोषणा गरेका उदाहरण छन् ।

यो कूटनीतिक प्रक्रियाको सुस्त गतिप्रतिको अधैर्य हो वा सम्झौतालाई अन्तिम रूप दिन दबाब सिर्जना गर्ने वार्ताको रणनीति, त्यसको स्पष्ट जवाफ छैन । तर यस्ता घोषणाले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा अन्योल सिर्जना गर्ने र विभिन्न पक्षलाई तत्काल प्रतिक्रिया दिन बाध्य पार्ने गरेको छ ।

डिजेलको मूल्यमा अपेक्षित राहत छैन

ट्रम्पको ऊर्जा युद्धविराम घोषणाले पनि तत्काल इन्धनको मूल्य घटाउन सकेको छैन । डिजेलको मूल्य यसअघि पुगेको उच्चतम स्तरभन्दा तल रहे पनि प्रतिग्यालन ६ डलरभन्दा माथि रहेको छ ।

यसले ट्रम्पका लागि अर्को समस्या थपेको छ । रुससँगको सम्झौताले अमेरिकी बजारमा सस्तो इन्धन उपलब्ध गराउने उनको दाबीलाई तत्काल मूल्यमा देखिएको परिवर्तनले पुष्टि गरेको छैन ।

अमेरिकामा इन्धनको मूल्यले उपभोक्ताको दैनिक खर्चदेखि कृषि उत्पादनको लागतसम्म प्रभाव पार्छ । त्यसैले मूल्य घटाउने प्रतिबद्धता पूरा हुन नसके त्यसको राजनीतिक असर पनि ट्रम्पले बेहोर्नुपर्ने हुन सक्छ ।

साउदी अरबमा हुथी आक्रमण, तेल बजारमा थप जोखिम

रुस–युक्रेन युद्धका घटनाक्रम चलिरहँदा मध्यपूर्वमा पनि हिंसा बढेको छ । साउदी अरबका विमानस्थल र ऊर्जा पूर्वाधारलाई लक्षित गरी हुथी विद्रोहीले गरेको आक्रमणले क्षेत्रीय द्वन्द्व थप चर्किने जोखिम बढाएको छ ।

सप्ताहान्तमा भएका आक्रमणमा कम्तीमा १३ जनाको मृत्यु भएको लेखमा उल्लेख छ । अमेरिकाले इरानसँग युद्ध सुरु गरेपछि केही समयदेखि तनावमा रहेको क्षेत्रीय द्वन्द्वमा हुथी आक्रमणले थप दबाब सिर्जना गरेको छ ।

साउदी अरबका लागि पूर्वअमेरिकी राजदूत माइकल र्‍याट्नीका अनुसार हुथीहरूले सैन्य र ऊर्जा पूर्वाधारमा मात्र नभई सर्वसाधारणले प्रयोग गर्ने विमानस्थललाई समेत निशाना बनाइरहेका छन् ।

‘यो हुथीहरूले दिएको सन्देश हो– उनीहरूले सैन्य लक्ष्य र ऊर्जा पूर्वाधारमा मात्र होइन, ठूलो मानवीय क्षति हुन सक्ने नागरिक विमानस्थलमा पनि आक्रमण गर्नेछन्,’ उनले बीबीसीसँग भनेका छन् ।

र्‍याट्नीका अनुसार क्षेत्रका कुनै पनि अरब राष्ट्रले अमेरिका–इरान युद्ध चाहेका थिएनन् । तर त्यसबाट उत्पन्न तनावको परिणामका रूपमा पछिल्ला आक्रमणलाई हेर्न सकिन्छ ।

अमेरिका र इरानबीचको गतिरोध लम्बिँदै जाँदा नयाँ सैन्य गतिविधि सुरु भए क्षेत्रीय द्वन्द्व थप फैलिन सक्छ । त्यसको प्रत्यक्ष असर विश्व बजारमा तेलको आपूर्तिमा पर्न सक्छ र मूल्य पुन: बढ्न सक्छ ।

‘तनाव वास्तविक रूपमा कम हुनुअघि परिस्थिति अझ खराब हुने मेरो अनुमान छ,’ र्‍याट्नीले भनेका छन् ।

ऊर्जा संकटको दोष युक्रेनलाई देखाउने ट्रम्पको प्रयास

पछिल्ला साताहरूमा ट्रम्पले विश्व ऊर्जा संकटको प्रमुख कारण मध्यपूर्वभन्दा युक्रेनलाई देखाउँदै आएका छन् । इरानको सैन्य धम्कीका कारण प्रभावकारी रूपमा अवरुद्ध बनेको स्ट्रेट अफ होर्मुज हुँदै अहिले तेल ट्यांकरको आवागमन बढेको उनको तर्क छ ।

तर यो व्याख्या अमेरिकी जनताको ध्यान ऊर्जा संकटको कारणतर्फ मोड्ने प्रयास पनि हुन सक्ने विश्लेषणमा उल्लेख छ । ट्रम्पले अहिले दोष दिइरहेको युक्रेन युद्ध भने अर्का राष्ट्रपतिको कार्यकालमा सुरु भएको थियो ।

यद्यपि अमेरिकी राजनीतिमा वर्तमान सरकारलाई नै जनताले जवाफदेही बनाउने प्रवृत्ति छ । निर्वाचनमा मतदाताले तत्कालीन राष्ट्रपतिको कार्यकालमा देखिएका आर्थिक समस्या र नीतिगत निर्णयलाई आधार बनाउने गर्छन् ।

मध्यावधि निर्वाचन नजिकिँदै गर्दा ट्रम्पका लागि यही चुनौती महत्त्वपूर्ण छ । उनले इन्धनको मूल्य घटाउने र अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्व नियन्त्रण गर्ने प्रतिबद्धता जनाए पनि रुस–युक्रेन युद्ध, मध्यपूर्वको तनाव र विश्व ऊर्जा बजारको अनिश्चितताले त्यसलाई कठिन बनाइरहेका छन् ।

अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा संकटको सहज समाधान नदेखिएको अवस्थामा यसको आर्थिक भार अमेरिकी उपभोक्ताले बेहोर्नुपर्ने र त्यसको राजनीतिक जिम्मेवारी पनि वर्तमान राष्ट्रपति ट्रम्पमाथि पर्ने सम्भावना छ । निर्वाचनको मुखमा ट्रम्पका लागि यही विषय थप दबाबको कारण बन्न सक्छ ।

– बीबीसीबाट