पश्चिम गुल्मीमा अझै जोगिएकै छन् परम्परागत रोटे पिङ (तस्वीरहरू)

८ कात्तिक, गुल्मी । नेपाली समाजमा दशैं, तिहार र तीजजस्ता चाडपर्वसँग पिङको विशेष सम्बन्ध रहँदै आएको छ। चाडपर्वका बेला गाउँघरमा पिङ हाल्ने र साथीभाइ तथा आफन्तसँगै खेलेर रमाइलो गर्ने परम्परा वर्षौंदेखि चल्दै आएको हो। तर, आधुनिक मनोरञ्जनका साधनको प्रयोग बढेसँगै परम्परागत काठे पिङ र लिङ्गे पिङको प्रचलन घट्दै गएको छ। पश्चिम गुल्मीका केही स्थानमा भने अझै काठे पिङ (रोटे पिङ) देख्न पाइन्छ।

विशेषगरी गुल्मीको पश्चिम क्षेत्रमा पर्ने मालिका, इस्मा, मदाने र धुर्कोट गाउँपालिकामा दशैंका अवसरमा लाग्ने मेला तथा सराय नाचमा काठे पिङको आकर्षण देख्न सकिन्छ। आधुनिक प्रविधिबाट निर्मित ठूला पिङ र मनोरञ्जनका अन्य साधन गाउँगाउँमा पुग्न थालेपछि स्थानीय स्रोतसाधन प्रयोग गरेर बनाइने काठे पिङको प्रचलन घटे पनि केही स्थानमा यसको परम्परा कायमै छ।

दशैंको टीकापछि गुल्मीका विभिन्न स्थानमा सराय नाच भइरहेका छन्। परम्परागत संस्कृति, मौलिक भेषभूषा, बाजागाजा र नाचगानले रौनक थप्ने यस्ता मेलामा काठे पिङले पनि आकर्षण बढाएको छ। सराय नाच हेर्न र मेला भर्न पुग्ने सर्वसाधारण नाचगानसँगै पिङ खेलेर रमाउने गरेका छन्।

गुल्मीमा सराय नाच हुने चर्चित स्थानमध्ये इस्मा गाउँपालिका–६ स्थित बुल्म चौर पनि एक हो। दशैंका अवसरमा यहाँ सराय नाच हेर्न र मेलामा सहभागी हुन विभिन्न स्थानबाट मानिसहरू पुग्छन्। स्थानीयको जमघट, बाजागाजा र नाचगानले चहलपहल बढ्ने बुल्म चौरमा काठे पिङले पनि मेलाको आकर्षण थपेको थियो।

आधुनिक मनोरञ्जनका साधनको प्रयोग बढिरहेको समयमा परम्परागत काठे पिङ देख्न र खेल्न पाउनु धेरैका लागि फरक अनुभव बनेको छ। बालबालिका तथा युवायुवतीका लागि यो मनोरञ्जनको माध्यम बनेको छ भने ज्येष्ठ नागरिकलाई विगतका चाडपर्व र गाउँघरको पुरानो जीवनशैलीको सम्झना गराउँछ।

काठे पिङ खेल्न प्रतिव्यक्ति १०० रुपैयाँदेखि खेल्ने समयअनुसार शुल्क तिर्नुपर्ने व्यवस्था छ। दशैंका बेला विभिन्न स्थानमा मेला लाग्ने र सर्वसाधारणको भीड बढ्ने भएकाले काठे पिङ व्यवसायीले पनि यही समयलाई व्यवसाय सञ्चालन गर्ने अवसरका रूपमा लिने गरेका छन्।

वर्षभरि नियमित सञ्चालन नहुने यस्ता पिङ दशैंका बेला विभिन्न मेला तथा सराय नाच हुने स्थानमा लगेर चलाउने गरिन्छ। चाडपर्वमा सर्वसाधारणको आकर्षण बढ्ने भएकाले व्यवसायीले यही अवधिमा आम्दानी गर्छन्। यसरी काठे पिङले एकातिर स्थानीयलाई मनोरञ्जन प्रदान गरेको छ भने अर्कोतिर केही व्यक्तिका लागि आम्दानीको माध्यमसमेत बनेको छ।

तर काठे पिङ सञ्चालन सहज छैन। यसका लागि आवश्यक सामग्री जुटाउने, पिङ तयार गर्ने र सञ्चालनका क्रममा सावधानी अपनाउने काममा पर्याप्त जनशक्ति र अनुभव चाहिन्छ। यसको व्यवस्थापन चुनौतीपूर्ण हुने गरेको छ।

नेपाली समाजमा वर्षमा कम्तीमा एक दिन भए पनि पिङ खेल्नुपर्छ भन्ने मान्यता रहँदै आएको छ। दशैं तथा अन्य चाडपर्वमा पिङ खेल्नुलाई मनोरञ्जनका रूपमा मात्र नभई परम्परा र संस्कृतिको निरन्तरताका रूपमा पनि लिने गरिन्छ। पहिले दशैं आउनुअघि नै गाउँघरमा पिङ हाल्ने तयारी हुन्थ्यो। साथीभाइ भेला भएर पिङ खेल्ने र चाडपर्वको खुसी साटासाट गर्ने चलन व्यापक थियो।

लिङ्गे पिङ, काठे पिङ र चर्खे पिङले नेपाली चाडपर्वलाई थप रमाइलो बनाउँथे। विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्रमा चाडपर्वका बेला पिङ खेल्न र मेलामा सहभागी हुन टाढाटाढाबाट समेत मानिसहरू आउने गर्थे। पिङ खेल्ने क्रममा देखिने उत्साह, साथीभाइबीचको आत्मीयता र सामूहिक सहभागिताले गाउँघरको सामाजिक सम्बन्धलाई समेत बलियो बनाउँथ्यो।

रेसुङ्गा नगरपालिका–१ का कपिलमणि पन्थीका अनुसार तीज, दशैं र तिहारजस्ता पर्वमा पिङ खेल्नुपर्छ भन्ने मान्यताका कारण पहिले गाउँघरमा पिङ हाल्ने र खेल्ने चलन व्यापक थियो। चाडपर्वका बेला पिङ नहाले पर्व नै अधुरो हुनेजस्तो अनुभूति हुने गरेको उनी बताउँछन्।

समय परिवर्तनसँगै मानिसको जीवनशैली, मनोरञ्जनका माध्यम र चाडपर्व मनाउने तरिकामा पनि परिवर्तन आएको छ। गाउँगाउँमा सडक सुविधा विस्तार हुनु, बजारबाट आधुनिक मनोरञ्जनका साधन पुग्नु र मेला-महोत्सवमा विभिन्न प्रकारका पिङ सञ्चालन हुनुले परम्परागत पिङको प्रयोग घटाएको छ। त्यसका बाबजुद काठे पिङप्रतिको आकर्षण भने पूर्ण रूपमा हराइसकेको छैन।

मुसिकोट नगरपालिका–वामीबाट बुल्म चौरमा मेला हेर्न पुगेकी सीता केसीलाई पनि परम्परागत काठे पिङ देख्दा रमाइलो लागेको छ। आधुनिक मनोरञ्जनका साधनको प्रयोग बढिरहेको समयमा काठबाट तयार गरिएको पिङ देख्न पाउनु खुसीको कुरा भएको उनी बताउँछिन्।

यस्ता पिङले विगतका चाडपर्वको सम्झना गराउनुका साथै नयाँ पुस्तालाई पुरानो संस्कृतिसँग जोड्ने काम गर्ने केसीको भनाइ छ। अहिले धेरै स्थानमा परम्परागत पिङ देख्न मुस्किल हुँदै गएको अवस्थामा मेलामा काठे पिङ राखिनुले पुरानो चलन सम्झने अवसर दिएको छ।

काठे पिङ मनोरञ्जनको साधन मात्र होइन, ग्रामीण जीवनशैली, परम्परागत सीप र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको सम्पदा पनि हो। यसको संरक्षण र निरन्तरताले पुरानो पुस्ताको अनुभवलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउन सहयोग गर्नेछ।