गरिमा चौधरीको अनुसन्धानदेखि रसुवा बाढीसम्म प्रहरीका केनाइन

२२ कात्तिक, काठमाडौं । यस वर्षको सर्वोत्कृष्ट कुकुर (केनाइन)को अवार्ड ‘लियो’ले पायो । नेपाल प्रहरीले हरेक वर्ष कुकुर तिहारको दिन वर्षभरि उत्कृष्ट कार्य गर्ने कुकुरलाई सर्वोत्कृष्ट घोषणा गर्दै अवार्ड तथा मेडल प्रदान गर्दै आएको छ ।

सोही अवसरमा आइतबार कुकुर तिहारको दिन प्रहरीको केनाइन कार्यालय महाराजगञ्जमा नेपाल प्रहरीको लियो नाम गरेको कुकुर सर्वोत्कृष्ट घोषित भयो । लियोलाई अपराध अनुसन्धान विभागका निमित्त प्रमुख तथा डीआईजी ओम रानाले मेडल प्रदान गरे ।

देशभर रहेका नेपाल प्रहरीका १०६ कुकुरलाई पछि पार्दै लियो यस वर्षको सर्वोत्कृष्ट कुकुर बन्न सफल भएको हो । लियो विशेषगरी गत भदौ १० गते आएको भोटेकोशी बाढीमा खोज तथा उद्धारमा खटिएको केनाइन कार्यालय महाराजगञ्जका प्रमुख तथा एसपी रामचन्द्र सत्यालले बताए ।

अहिले सर्वोत्कृष्ट भएको लियो ९ असार २०७८ मा जन्मिएको हो । मानव खोजी तथा उद्धारमा यो कुकुर तालिमप्राप्त छ । ल्याब्रोडर रिट्रिभर जातको लियो विगत चार वर्षदेखि खोज तथा उद्धारमा सक्रिय रहेको एसपी सत्यालले बताए ।

केनाइन कार्यालय महाराजगञ्जमा सेवारत रहेको लिया भोटेकोशी बाढीको तेस्रो दिन अर्थात् १३ भदौमा खोज तथा उद्धारमा खटिएको थियो । १ असोजसम्म लियोले नुवाकोट जिल्लाका विभिन्न भागमा खोज तथा उद्धारमा सक्रिय भएर काम गरेको प्रहरीले बताएको छ ।

सो क्रममा लियोले २ वटा शव, एउटा मानव कंकाल र मानव शरीरका स-साना विभिन्न अंगहरू फेला परेको प्रहरीले बताएको छ ।

‘रसुवाको भोटेकोशी बाढीमा सक्रिय भएर खोज उद्धारमा खटिई शव पत्ता लगाउन सहयोग गरेको लियोलाई सर्वोत्कृष्ट अवार्ड प्रदान गरिएको हो,’ एसपी सत्यालले भने ।

भोटेकोशी बाढीमा नेपाल प्रहरीका ९ वटा कुकुर खोज तथा उद्धारमा परिचालन भएका थिए । ती कुकुरहरूले खोज उद्धारमा ठूलो सहयोग गरेको प्रहरीले बताएको छ । १७ भदौमा टिमुरे क्षेत्रमा २ वटा शव र एउटा बडी पार्ट प्रहरीकै कुकुरले फेला पारेका थिए ।

मैलुङ हाइड्रो पावर ३बीका कर्मचारीको आवासमा सानो बडी पार्ट पनि प्रहरीको कुकुरले पत्ता लगाएको थियो । बट्टारको सोलार हाउसमा हत्केलाको सानो भाग, तुप्चे अक्करेमा कुमसहितको भाग, देवीघाटमा सानो बडीपार्ट, विदुर शीरखालीमा मानव कंकाल प्रहरीका कुकुरले फेला पारेका थिए ।

२१ भदौमा प्रहरीकै कुकुरले त्रिशूली बजारको एउटा घरमा मान्छे रहेको संकेत गरेको थियो । त्यतिबला उद्धार गर्न सकिएको थिएन । पछि उक्त घरबाट २ वटा शव फेला परेको थियो ।

त्यस्तै, बागमती प्रदेश प्रहरी कार्यालय केनाइन शाखा हेटौंडाबाट एउटा कुकुर परिचालन भएको थियो । उक्त कुकुरले दमौली गोलाघाट क्षेत्रमा २ वटा शव फेला पारेको थियो ।

गण्डकी प्रदेश कार्यालय केनाइन शाखाबाट पनि २ वटा कुकुर परिचालन गरिएको थियो । ती कुकुरले पनि बडी पार्टहरू फेला पारेको थियो ।

काठमाडौंस्थित नेपाल प्रहरी केनाइन कार्यालयबाट बाढी आएको तेस्रो दिन १३ भदौमा केनाइन टोली परिचालन गरियो । जहाँ ह्यान्डलर सई सुदीप थापा मगर, हवल्दार किसुनलाल चौधरी, हवलदार ऋषिबहादुर थापा, जवान सचिन जीसी, जवान सजिन्द्र तामाङ परिचालन भएका थिए ।

उनीहरूसँग दुई वटा केनाइन पठाइएको थियो । ल्याब्रोडर जातको लियो र कालु नामका दुई केनाइन परिचालित भएका थिए ।

यी दुई केनाइन भने विदुर, अर्चले, शान्तिबजार, मैलुङ हाइड्रोपावर, मैलुङ हाइड्रोपावर-३ए, मैलुङ हाइड्रोपावर-३बी, ढुंगे, देवीघाट, बेत्रावती, भैंसे, बट्टारलगायत इलाकामा परिचालित भए ।

लियो र कालुले पनि खोज उद्धारमा प्रहरी टोलीलाई सहयोग गरेका थिए । यिनै दुई केनाइनमार्फत मैलुङ हाइड्रोपावर-३बीको कर्मचारी आवासमा सानो बडी पार्ट, बट्टार सोलार हाउसमा हत्केलाको भाग फेला परेका थिए । अहिले त्यही लियो पुरस्कृत भएको छ ।

नेपाल प्रहरीको जस्तै सशस्त्र प्रहरी बलले पनि खोज तथा उद्धारका लागि केनाइन परिचालन गरेको थियो । रसुवा बाढीको खोज, उद्धारका लागि सशस्त्र प्रहरीका ७ वटा केनाइन परिचालित भएका थिए ।

७ वटा केनाइन ह्यान्डल गर्न १४ जना ह्यान्डलर परिचालन गरिएको थियो । एपीएफ केनाइनको सहयोगमा १९ वटा पुरिएका शव पत्ता लगाएर उत्खनन गरी निकालिएको थियो ।

तालिमप्राप्त केनाइनले सुँघेर शव पत्ता लगाउने काम गर्छन् । निश्चित समय काम गरेपछि उनीहरूलाई रेस्ट दिनुपर्छ ।

केनाइनले गरेको संकेतअनुसार ह्यान्डलरले काम गर्छन् । खोज तथा उद्धारमा यसअघि पनि प्रहरीले आफ्ना केनाइन परिचालन गर्दै आएको छ । २०७२ सालको भूकम्पमा पनि थुप्रै पटक केनाइन प्रयोग भएको छ ।

प्रहरी र सशस्त्रको मात्रै होइन, रसुवा बाढीमा विदेशबाट आएका उद्धारकहरूले समेत केनाइन प्रयोग गरेका थिए ।

नेपाली केनाइन नेपालभित्र मात्रै सीमित छैनन्, द्वन्द्वग्रस्त मुलुकमा शान्ति मिसनको रूपमा विभिन्न देशमा खटिँदै आएका छन् । नेपाली सेनाले आफ्ना तालिमप्राप्त केनाइनलाई यूएन मिसनमा समेत लगेर काम गरेको छ ।

नेपाली सेनाले २०५५ सालदेखि दरबन्दी नै छुट्याएर केनाइन पाल्दै आएको छ । तालिमप्राप्त यस्ता केनाइन रेस्क्युदेखि विस्फोटक पदार्थसम्म पहिचानमा खटिँदै आएका छन् ।

सशस्त्र प्रहरीले २०६२ सालदेखि केनाइन पाल्दै आएको छ । सशस्त्रमा ३० वटा केनाइनको दरबन्दी छ । सीमा नाकामा पनि केनाइन परिचालन गरेर सशस्त्रले गस्ती पेट्रोलिङ गर्दै आएको छ । नेपाल प्रहरीले भने २०२६ सालदेखि केनाइन पाल्दै आएको छ ।

५७ वर्षदेखि अनुसन्धानमा प्रहरीका केनाइन

नेपाल प्रहरीले २०२६ सालदेखि अपराध अनुसन्धानमा केनाइन प्रयोग गर्दै आएको छ । २०२६ सालमा मलेसियामा तालिम गर्न गएका प्रहरी कर्मचारीहरूले मलेसियन सरकारको सहयोगमा २ वटा तालिमप्राप्त केनाइन ल्याएका थिए । सोही वर्षमा प्रहरीले नेपालमा २ वटा केनाइन खरिद गरेको थियो । ४ वटा केनाइनबाट अपराध अनुसन्धान सुरु गरिएको थियो ।

२०३२ सालमा सईको कमान्डमा १० जनाको दरबन्दी कायम गरी कुकुर शाखाको स्थापना गरिएको थियो । २०४७ सालमा तत्कालीन कुकुर शाखाको नाम परिवर्तन गरी केन्द्रीय प्रहरी कुकुर तालिम स्कुल नाम राखियो । सोही वर्ष ५ वटा विकास क्षेत्रका लागि दरबन्दीसमेत निकासा भएको थियो ।

यसलाई २०७५ सालमा केनाइन महाशाखामा स्तरोन्नति गरियो । २०७८ सालमा नेपाल प्रहरी केनाइन कार्यालय नामकरण भयो । २०७५ सालदेखि भने प्रहरीले कुकुर शब्द प्रयोग गर्न छाडेर केनाइन शब्द प्रहरीले प्रयोग गर्न थालेको छ ।

अपराध अनुसन्धानमा खटिने तालिमप्राप्त कुकुरलाई कुकुर शब्द प्रयोग गर्न छाडेर केनाइन भन्न थालिएको एसपी सत्याल बताउँछन् ।

‘अपराध अनुसन्धानमा खटिने कुकुरलाई केनाइन भन्ने आम प्रचलन रहेकाले अहिले डग स्कुलको नाम पनि परिवर्तन गरी केनाइन कार्यालय राखिएको छ । हामी पनि कुकुर शब्द प्रयोग नगरी फलानो केनाइन भनेर बोलाउँछौं,’ एसपी सत्यालले भने ।

प्रहरीमा अहिले विभिन्न ४ विधाका एक्स्प्लोपसिभ, ड्रग्स, ट्रयाकर र सर्च एन्ड रेस्क्यु गरी १०७ वटा केनाइन छन् ।

विस्फोटक पदार्थ खोजी एवं पहिचान गर्ने कुकुरलाई एक्स्प्लोसिभ डग भनिन्छ । लागुऔषधको खोजी तथा पहिचान गर्ने केनाइनलाई ड्रग्स विधामा राखिएको छ । अपराधी खोजी एवं पहिचान गर्नेलाई ट्र्याकर केनाइन र मानव खोजी तथा उद्धार गर्नेलाई सर्च एन्ड रेस्क्यु केनाइन भनिन्छ ।

प्रहरीका यी केनाइनले विभिन्न १३ स्थानबाट केनाइनहरूले सेवा दिइरहेका छन् । कुकुरकै लागि १०५ प्रहरी कर्मचारीको दरबन्दी छ ।

पछिल्लो एक वर्षमा प्रहरीका कुकुरले गरेका मुख्य काम