स्ट्रेट अफ होर्मुजको तनाव चुलिँदो, इरानको आन्तरिक विद्रोहले विश्व बजारमा तरंग 

६ माघ, काठमाडौं । सन् २०२६ सम्म आइपुग्दा स्ट्रेट अफ होर्मुज विश्वको सबैभन्दा जोखिमपूर्ण भू-राजनीतिक अखडा बनेको छ।

इरानभित्रको आन्तरिक अशान्ति, अमेरिकाको आक्रामक व्यापार नीति र अत्याधुनिक इलेक्ट्रोनिक वारफेयरको त्रिवेणीले विश्वको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण ऊर्जा मार्गलाई संकटको मोडमा पुर्‍याएको छ।

अहिलेको संकटको मुख्य कारण इरानभित्र भइरहेको देशव्यापी विरोध प्रदर्शन हो। इरानी मुद्रा ‘रियाल’ को भारी अवमूल्यनका कारण यो आन्दोलन चर्किएको हो। ऐतिहासिक रूपमा जब-जब इरानी शासनले घरभित्र संकट भोग्छ, उसले विश्वलाई दबाब दिन स्ट्रेट अफ होर्मुज बन्द गर्ने धम्की दिने गर्छ।

तेहरानले यो मार्ग बन्द गर्ने संकेत मात्र गर्दा पनि यो महिना विश्व बजारमा तेलको मूल्यमा प्रतिब्यारेल ४ देखि ८ डलरसम्मको ‘वार प्रिमियम’ थपिएको छ।

सन् २०२६ को जनवरी १२ मा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानसँग व्यापार गर्ने जुनसुकै देशमाथि तत्काल लागु हुने गरी २५ प्रतिशत महसुल लगाउने घोषणा गरे। यो कदमले सुरुमा ब्रेन्ट क्रुड तेलको मूल्य प्रतिब्यारेल ६७ डलर पुर्‍याएको थियो।

इरानको आन्तरिक अस्थिरताको समयमा अमेरिकालाई प्रत्यक्ष सैन्य कारबाही नगर्न आग्रह भएपछि मूल्यमा केही सुधार आई हाल प्रतिब्यारेल ६४.१९ डलर आसपास स्थिर रहेको छ।

अमेरिकी नौसेनाले यो हप्ता होर्मुज क्षेत्रमा जीपीएस र जीएनएसएस स्पुफिङ भइरहेको भन्दै चेतावनी जारी गरेको छ। धेरै व्यापारिक जहाजहरू डिजिटल ट्र्याकिङ नक्साबाट गायब भएका छन् वा उनीहरूको लोकेसन गलत देखाइएको छ।

जनवरीको मध्यसम्ममा कम्तीमा ३६ वटा ट्याङ्कर र २५ वटा मालवाहक जहाजहरू इरानी समुद्री सीमाबाहिरै बसेका छन्। उनीहरूले इरानी गार्ड्सद्वारा इन्धन तस्करीको आरोपमा जहाज जफत हुन सक्ने डरले स्ट्रेटभित्र प्रवेश गर्न मानेका छैनन्।

अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषले हाल विश्वमा तेलको आपूर्ति पर्याप्त रहेको बताए पनि ब्लुमबर्गका विश्लेषकहरूले निर्यात रोकिएको खण्डमा वसन्त ऋतुसम्म तेलको मूल्य ७१ डलर पुग्न सक्ने चेतावनी दिएका छन् ।

स्ट्रेट अफ होर्मुज पूर्ण रूपमा बन्द भयो भने सन् २०२६ को अन्त्यसम्ममा तेलको मूल्य आकाशिएर प्रतिब्यारेल ९१ देखि ११० डलरसम्म पुग्न सक्ने प्रक्षेपण गरिएको छ।

के हो स्ट्रेट अफ होर्मुज ?

स्ट्रेट अफ होर्मुज विश्वकै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र रणनीतिक रूपमा संवेदनशील समुद्री मार्ग हो। यो एउटा साँघुरो जलमार्ग हो जसले पर्शियन खाडीलाई ओमानको खाडी र अरब सागरसँग जोड्छ। यसको उत्तरमा इरान रहेको छ भने दक्षिणमा संयुक्त अरब इमिरेट्स र ओमान (मुसान्डम प्रायद्वीप) रहेका छन्।

यो मार्गलाई विश्वको ‘ऊर्जाको लाइफलाइन’ मानिन्छ। विश्वमा खपत हुने कुल पेट्रोलियम पदार्थको झण्डै २० देखि २५ प्रतिशत यही बाटो भएर ढुवानी हुन्छ। साउदी अरब, इराक, संयुक्त अरब इमिरेट्स, कुवेत र कतार जस्ता ठूला तेल र ग्यास उत्पादक राष्ट्रहरूले आफ्नो निर्यातका लागि यही मार्ग प्रयोग गर्छन्।

विश्वको धेरैजसो एलएनजी (विशेष गरी कतारबाट) यही मार्ग हुँदै बाहिर निस्कन्छ। यो जलमार्ग एकदमै साँघुरो छ। यसको सबैभन्दा साँघुरो विन्दुमा चौडाइ मात्र २१ माइल (३३ किलोमिटर) जति छ। जहाजहरू हिँड्ने मुख्य लेन त झन् २-२ माइल मात्र चौडा छ।

भौगोलिक अवस्थितिका कारण यो मार्गमा इरानको बलियो पकड छ। इरान र अमेरिका वा अन्य पश्चिमा देशहरूबीच तनाव बढ्दा इरानले यो मार्ग बन्द गरिदिने धम्की दिइरहन्छ।

यदि यो मार्ग थोरै समयका लागि मात्र पनि अवरुद्ध भयो भने विश्वभर तेलको मूल्यमा भारी वृद्धि हुन्छ र विश्व अर्थतन्त्रमै संकट आउन सक्छ।

सन् २०२६ को सुरुवाती समयमा इरानको आन्तरिक विद्रोह र अमेरिकाको व्यापारिक नीतिका कारण यो क्षेत्र पुनः चर्चामा आएको छ। यहाँ हुने सानो सैन्य मुठभेड वा प्राविधिक अवरोधले पनि सयौँ मालवाहक जहाजहरूलाई रोक्न सक्छ।

(विभिन्न एजेन्सीहरूको सहयोगमा)