पैसा, शक्ति, प्रभाव र यौनहिंसाको पुरुषप्रधान प्रणालीको नाम हो एपस्टिन फाइल्स

आफूमाथि भएको यौनहिंसाको बारेमा बोल्न अत्यन्तै गाह्रो हुन्छ। यो अझ धेरै गाह्रो हुन्छ, जब आरोपित व्यक्ति हरेक हिसाबले शक्तिशाली पुरुष हुन्छ।

तर कठिनाइ र जोखिमहरू हुँदाहुँदै पनि शक्तिशाली व्यक्तिहरूको विरुद्ध आवाज उठाउनु कति आवश्यक छ भन्ने कुरा बारम्बार देखिन्छ। कुनै समय आवाज उठाउन पनि धेरै समय लाग्न सक्छ।

यस्ता धेरै उदाहरणहरू हाम्रो देशमै पनि भेटिन्छन्। आवाज उठाउन ढिलाइ भएको भन्दैमा कुनै अपराध भएको नै छैन भन्ने अर्थ कदापि हुँदैन।

हो, यी सबै प्रक्रियाका क्रममा बोल्ने साहसी महिलाहरूले जे सहनुपर्छ, त्यो अत्यन्त पीडादायक हुन्छ। उनीहरूको नियत, चरित्र र मौनतामाथि प्रश्न उठाइन्छ।

शक्ति कुनै पनि कुराको हुन सक्छ – पैसा, प्रभाव, सत्ता, पद आदि। र, जब कुनै पुरुषसँग यी सबै शक्तिहरू हुन्छन्, तब धेरैले तिनको निडर रूपमा दुरुपयोग यौन उत्पीडन र हिंसाका लागि गर्छन्।

यौन अपराधी जेफ्री एपस्टिन र उनका साथीहरूको समूहको कथा पनि केही यस्तै छ।

यही कारणले केही समयदेखि जेफ्री एपस्टिन र उनका साथी–सहयोगीहरू लगातार समाचारको शीर्षकमा रहेका छन्। यो यौन अपराधी को थियो र उसका साथीहरू को–को थिए भन्ने विषयमा धेरै जानकारीहरू सार्वजनिक भइसकेका छन्।

उनका साथी सर्कलमा शिक्षक, लेखक, कलाकार, व्यवसायी, कम्प्युटर क्षेत्रका दिग्गज, राजनीतिज्ञ, नोकरशाह, अधिकारी आदि सबै समावेश थिए। यसको प्रभाव भारतसम्म पनि पुगेको छ।

यस हङ्गामाका बीचमा बारम्बार यो पनि भनिँदै आएको छ- एपस्टिन फाइलमा नाम आउनु मात्रैले कुनै व्यक्ति यौन शोषक वा उत्पीडक भएको प्रमाण हुँदैन। यो कुरा सही हो। त्यसैगरी, ‘यौन शोषक’ र ‘उत्पीडक’ पनि कानुनले दोषी ठहर नगरेसम्म अपराधी मानिँदैनन्।

त्यसैले जेफ्री एपस्टिनसम्बन्धी मुद्दाबारे यहाँ केही जानकारी साझा गर्नु आवश्यक छ।

२० वर्षअघि लागेको आरोप कुरा आजभन्दा करिब २० वर्ष पहिले, सन् २००५ मा सुरु हुन्छ। चौध वर्षकी एक बालिकाका आमाबुबाले जेफ्री एपस्टिनले आफ्नो घरमा छोरीमाथि यौनहिंसा गरेको आरोप लगाए।

यति मात्र होइन, एपस्टिनको घर खानतलासी गर्दा अन्य धेरै केटीहरूको तस्बिर पनि फेला पर्यो।

यसपछि सन् २००८ मा उनलाई यौन अपराधका लागि दोषी ठहर गरिएको थियो। उनलाई १८ महिनाको सजाय सुनाइयो।

तर उनलाई दिनमा १२ घण्टासम्म जेल बाहिर गएर काम गर्न अनुमति पनि दिइएको थियो। करिब १३ महिना यस प्रकारको सजाय भोगेपछि उनलाई रिहा गरिएको थियो।

यस सजायसँगै सन् २००८ मै जेफ्री एपस्टिनको नाम न्युयोर्कको यौन उत्पीडकहरूको रजिस्टरमा आजीवनका लागि दर्ता गरियो। यौन अपराधका मामिलामा यो एक महत्त्वपूर्ण रजिस्टर हो।

यस रजिस्टरमा नाम दर्ता भएका व्यक्तिहरूमाथि विभिन्न प्रकारका प्रतिबन्ध र निगरानी लागू हुन्छन्।

तर यी सबैभन्दा पहिले उनका वकिलहरूले कम सजाय र बढी कानुनी सुरक्षा पाउने उपाय निकालेका थिए। सरकारी वकिलहरूसँग सम्झौता गरियो, र त्यस सम्झौताका सर्तहरूले अनुसन्धानको दायरा सीमित गरिदियो।

अर्थात्, यसपछि यस मामिलामा अनुसन्धान यो जाँच गर्न रोकियो कि यस यौनहिंसाका अरू पीडित किशोरीहरू थिए कि थिएनन्, वा एपस्टिनसँगै अरू को–को यस अपराधमा संलग्न थिए।

त्यसैले त्यस समयमा पत्ता लागेन कि यस अपराधमा उनका साथमा अरू को–को थिए। त्यस मात्र होइन, यस सम्झौताबारे जानकारी जेफ्री एपस्टिनका विरुद्ध आवाज उठाउने व्यक्तिहरूलाई दिइएको थिएन।

प्रभावशाली व्यक्तिहरूलाई बचाएको आरोप आपराधिक न्याय प्रक्रियालाई शक्तिशाली पुरुषहरूले आफ्नो पक्षमा कसरी प्रयोग गर्छन् भन्ने कुराको उदाहरण एपस्टिनको केस हो। धेरैपटक पूरा प्रणाली नै उनीहरूलाई बचाउन लाग्छ।

भारतमा पनि यौन उत्पीडन वा अपराधका कुनै शक्तिशाली आरोपीको मामिलामा यस्ता एक मात्र होइन, धेरै उदाहरण सहजै भेटिन्छन्। आज पनि आरोप लागिरहेका छन् कि एपस्टिनसँग संलग्न शक्तिशाली पुरुषहरूलाई बचाइरहेको छ।

यद्यपि, एपस्टिनसँग सम्बन्धित यौन उत्पीडनको चर्चा त्यसबेला गति लिन थाल्यो जब मियामी हेराल्डका अनुसन्धान पत्रकार जुली के. ब्राउन र उनका सहकर्मीहरूले यसबारे छानबिन सुरु गरे।

उनको रिपोर्टले एपस्टिनको ‘यौनहिंसाको जाल’तर्फ मानिसहरूको ध्यान आकृष्ट गरायो। रिपोर्टका अनुसार, जुली ब्राउन करिब ८० पीडितको पहिचान गर्न सफल भइन्।

यसमा करिब ६० महिलाहरूको खोज गरिएको थियो। आठजना कुरा गर्न तयार भए र केवल चारजनाले आफ्ना पहिचानसहित कुरा गर्न राजी भए।

शक्तिशाली व्यक्तिहरूको अन्याय र अत्याचारविरुद्ध महिलाले आवाज उठाउन कति गाह्रो हुन्छ भन्ने कुरा यहीँबाट पनि स्पष्ट हुन्छ।

रिपोर्टअनुसार, उनीहरू आफ्नैमाथि भएको हिंसाप्रति लज्जा महसुस गरिरहेकी थिइन्। उनीहरूलाई कतै न कतै थाहा थियो कि यस्ता शक्तिशाली व्यक्तिहरूसँग केही गर्न सकिँदैन। यी साहसी आवाजहरू बाहिर आएपछि, सन् २०१९ मा एपस्टिन फेरि पक्राउ परे।

केवल एक महिनापछि उनी आफ्नो जेलको कोठामा मृत फेला परे। अहिले फेरि उनको मृत्युको अनुसन्धानको माग उठिरहेको छ।

यौनहिंसासँग सम्बन्धित जेफ्री एपस्टिनको केसमा तीन महत्त्वपूर्ण चरण छन् – सन् २००५, २००८ र २०१९।

यी वर्षहरूमा उसमाथि विभिन्न आरोप लगाइयो। अपराध प्रमाणित भयो। त्यसपछि आरोपहरूको लामो सूची सार्वजनिक भयो। फेरि उसलाई पुनः पक्राउ गरिएको थियो।

रोचक कुरा के भने, यी सबै अमेरिकाजस्तो देशमा भएको थियो, जसको शक्तिशाली सत्ता आफूलाई आधुनिक र न्यायप्रिय ठान्दै आएको थियो।

तर आधुनिक र न्यायप्रिय हुनुको सबैभन्दा ठूलो मापदण्ड भनेको वञ्चित समुदाय, विशेष गरी महिलाप्रति दृष्टिकोण र उनीहरूसँगको न्यायपूर्ण व्यवहार हो।

यौनहिंसाको जरामा रहेको श्रेष्ठता र असमानता एपस्टिन र उनका पुरुष सहकर्मीहरूले सम्पूर्ण प्रणालीको पर्दाफास गर्छन्, जहाँ महिलाहरू पुरुषहरूको लागि केवल यौन वस्तुजस्ता व्यवहार गरिन्छन्। यसको अर्थ यो होइन कि, यो कुरा विश्वका अन्य भागहरूमा मात्र हुँदैन।

पुरुषहरू सत्ता, पद, पैसा र प्रभावजस्ता शक्तिको आधारमा महिलालाई सेवक वा यौन दासी बनाउने प्रयास गर्छन् … किनभने उनीहरूको दृष्टिमा महिला केवल शरीर मात्र हो। उनीहरू विश्वास गर्छन् कि त्यो शरीर उनीहरूको प्रयोगको लागि मात्र हो। त्यसैले उनीहरूले यसलाई हरेक तरिकाले आफ्नो नियन्त्रणमा राख्न खोज्छन्।

यस यौन शोषण र यौनहिंसाको जरामा श्रेष्ठताको अभिमान र असमानताको सोच रहेको छ। अर्थात्, पुरुष नै श्रेष्ठ हो; महिला उसको बराबर छैनन् र हुन पनि सक्दैनन्। महिला त केवल पुरुषको सेवाका लागि हुन्।

एपस्टिनको फाइलमा केही महिलाहरू पनि छन्, जसले उनलाई बचाउने गर्छन्। यति मात्र होइन, सार्वजनिक भएका कागजातहरूका अनुसार उनीहरूसँगको कुराकानी केवल व्यावसायिक मामिलामा मात्र सीमित छैन।

ती महिलाहरूले पनि अन्य केटीहरूलाई केवल शरीरको दायरामा मात्र देख्छन्। तीमध्ये केहीले त पुरुषहरूको समूहद्वारा गरिने यौन उत्पीडनका लागि निर्दोष र कम उमेरका बालिकाहरूलाई फकाउने, प्रलोभनमा पार्ने र तयार गर्ने कामसमेत गर्छन्।

आफूमाथि भएको यौनहिंसा र उत्पीडनविरुद्ध आवाज उठाउने एक किशोरीले बताइन् कि उनलाई सिकाइन्थ्यो कसरी सबै कुरा चुपचाप सहनुपर्छ। जे–जे जेफ्री एपस्टिनले भने, त्यसैगरी गर्नुपर्छ र उनलाई खुसी पार्नुपर्छ। उनी भन्छिन्- महिला भएर उनलाई अझ बढी पीडा दिन्थ्यो कि अर्का महिलाले मात्र यी सबै सहिरहन दिँदै थिएनन्, बरु यसमा सहयोग गरिरहेकी थिइन्।

यो पितृसत्ताको उदाहरण हो। महिलाहरूलाई पनि लाग्छ कि पुरुषहरूको संसार यसरी नै चल्छ। यदि उनीहरूले पनि यस संसारमा जीवित रहनु छ भने, पुरुषहरूको अनुसार चल्नुपर्ने हुन्छ।

पुरुषप्रधान शक्तिको दुष्चक्र एपस्टिनकी यस्तै एक महत्त्वपूर्ण सहयोगी गिलेन म्याक्सवेललाई सन् २०२१ मा नाबालिग केटीहरूलाई फकाउने र उनीहरूको यौन शोषण गर्न सहयोग गरेको आरोपमा दोषी ठहर गरियो।

केटीहरूका लागि पुरुषवादी शक्तिको यो कुचक्र एउटा अँध्यारो इनारजस्तै छ। उनीहरूलाई जालमा पारिन्छ र त्यसपछि मानौँ उनीहरू कुनै दलदलमा भासिँदै जान्छन्। यस्तो अवस्थामा उनीहरूका लागि आवाज उठाउनु वा बोल्नु पटक्कै सजिलो हुँदैन।

अपराध भएको त उनीहरूमाथि हो, तर लज्जा र शर्म महसुस पनि उनीहरूलाई नै गराइन्छ। अपराध उनीहरूमाथि हुन्छ र यो समाजले सजाय पनि उनीहरूलाई नै दिन्छ। त्यसैले त एपस्टिनको मामिलामा पनि सुरुमा केही बहादुर केटीहरूले मात्र बोल्ने हिम्मत जुटाउन सके।

यति मात्र होइन, एपस्टिन फाइलले अरू पनि केही कुराहरू बताउँछ। जहाँसम्म महिलाहरूसँग गरिने व्यवहारको प्रश्न छ, प्रगतिशील मानिने पुरुषहरूमाथि पनि विश्वास गर्न गाह्रो छ।

एपस्टिन विश्वकै उत्कृष्ट मस्तिष्क भएका मानिसहरूसँग सहयोग मागिरहेका थिए र उनीहरूले उनलाई मिडियामा उनको यौन अपराधका बारेमा छापिएका खबरहरूलाई कसरी सुल्झाउने भन्ने सल्लाह दिइरहेका थिए। यस्ता मानिसहरूको संलग्नताले धेरैको भरोसा तोडेको छ। धेरै व्यक्तिहरू आक्रोश र सदमामा छन्।

अर्थात्, संसारको सत्ता–संरचना अझै पनि ठूलो स्तरमा पुरुषवादी छ। दबंग पुरुषत्वको दबदबा कायम छ। विषाक्त पुरुषत्वको बोझ समाजमा निकै धेरै छ। आज पनि महिलाको गरिमा कायम हुने समाज बन्न बाँकी नै छ।

तर धेरै महिलाहरू अब चुपचाप बस्न तयार छैनन्। उनीहरू यो सबै बदल्न चाहन्छन्। यसमा जेफ्री एपस्टिन र उनको साथीहरूको समूहबाट यौन उत्पीडन, शोषण र हिंसा सहने धेरै केटीहरू सामेल छन्।

ती महिलाहरूमध्ये एक लिजा फिलिप्स भन्छिन्, ‘हामी चाहन्छौं कि पूरै फाइल र (एपस्टिनका सबै कथित सहयोगीहरूको) नाम सार्वजनिक गरियोस्। मेरा लागि न्यायको अर्थ यौन तस्करीको जालोको पर्दाफास गर्नु हो ताकि भविष्यमा उनीहरूले कसैलाई पनि हानि पुऱ्याउन नसकुन्।’

यी सबै बहादुर महिलाहरू अब आफ्नो आवाज, नाम र अनुहार लुकाउन तयार छैनन्। उनीहरू वर्षौंदेखिको यौनहिंसाको पीडाविरुद्ध मौनता तोडिरहेका छन्। आवाज बुलन्द गर्दैछन् र अमेरिकी संसद्को ढोका ढक्ढक्याइरहेका छन्।

उनीहरू माग गरिरहेका छन्- जवाफदेहिता तय गरियोस् र शक्तिशाली व्यक्तिहरूलाई नबचाइयोस्।

(बीबीसी हिन्दीबाट)