लोहियाले सिकाएका समानता

आज मार्च २३ । यस दिनले समाजवादीचिन्तक डा. राममनोहर लोहियाको स्मरण गराउँछ । आज लोहिया ११५औँ जन्मजयन्ती (१९१०-१९६७) हो । विपक्षीहरूलाई एकजुट गराउने, नागरिक स्वतन्त्रताका लागि लड्ने र सामाजिक न्यायको राजनीतिको जग बसाल्नेजस्ता महत्त्वपूर्ण योगदानहरूका लागि उनको स्मरण गर्ने गरिन्छ ।

यद्यपि, आफ्नो जीवनकालभर लोहियालाई तत्कालीन प्रभावशाली राजनीतिक र बौद्धिक वर्गले लगभग बहिष्कृतजस्तै व्यवहार गरे । तैपनि, डा. लोहियाका सङ्कलित रचनाहरूका सम्पादक मस्तराम कपुरका शब्दहरूमा भन्नुपर्दा, उनी भारतीय राजनीतिका एक देदीप्यमान नक्षत्रका रूपमा चम्किरहेका छन् ।

लोहियाको विरासतको शक्ति उनको सक्रिय राजनीतिको प्रतिबद्धतामा निहित छ, जुन पिछडिएका वर्गको उत्थानका लागि केवल खोक्रो नारामा मात्र सीमित थिएन । उनी समानतालाई ठोस रूपमा प्राप्त गर्ने कुरामा विश्वास गर्थे र त्यसकै लागि उनले जीवनपर्यन्त काम गरे । ‘ठोस कार्यबिनाको समानताको कुरा ‘पाखण्ड’ बाहेक केही होइन’ भन्ने उनको बलियो मत थियो ।

भारतीय राजनीतिक व्यवस्थाप्रति उनको आलोचना यस धारणामा आधारित थियो कि प्रभावशाली राजनीतिक दलहरू समानताको सिद्धान्तलाई भविष्यको जिम्मा लगाउनमा अभ्यस्त थिए । लोहियाका लागि यस्तो रणनीति समानताको मूल प्रश्नलाई पन्छाउने एउटा बाटो मात्र थियो, जुन मुद्दाको उनले जीवनभर वकालत गरिरहे ।

लोहियाको नेतृत्वमा रहेको समाजवादी आन्दोलनले सम्भ्रान्त उच्चजातीय राजनीतिको कडा आलोचना गर्‍यो र तल्लो जातका नेताहरूको उत्थानका लागि भुइँतहमा सक्रिय रूपमा काम गर्‍यो  । यही कारणले उनका कट्टर आलोचकहरू वामपन्थी र दक्षिणपन्थी दुवैतर्फका उच्चजातीय सम्भ्रान्त वर्ग थिए, जबकि उनका समर्थक र प्रशंसकहरू प्रायः तल्लो जाति र अन्य सीमान्तकृत समुदायबाट आएका थिए ।

लोहिया समाजवादी अभियानमा समर्पित र मार्क्सवादबाट गहिरो रूपमा प्रभावित भए तापनि उनले सम्भ्रान्त सिद्धान्तकारहरूद्वारा आयात गरिएको मार्क्सवादी विचारधाराका सीमाहरूलाई पनि बुझेका थिए । आफ्ना समकालीन धेरै वामपन्थी दलहरूभन्दा भिन्न, लोहिया मार्क्सवादलाई भारतको धरातलीय यथार्थमा ढाल्न र सीमान्तकृत सामाजिक समूहहरूबाट नेताहरू तयार गर्न तयार थिए ।

लोहियाले यो कुरा बुझेका थिए कि समानता प्राप्त गर्न कुनै छोटो बाटो हुँदैन । उनका लागि, कुनै कठोर सूत्रको पालना गरेर वा कुनै सङ्कुचित र पूर्वनिर्धारित विचारधारामा बाँधिएर समानता हासिल गर्न सकिने कुरा थिएन । बरु, उनी ‘राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय दुवै तहमा विभिन्न मोर्चाहरूबाट असमानताका मूल कारणहरूलाई सम्बोधन गर्नुपर्छ’ भन्ने विश्वास गर्थे । उनी विभिन्न राजनीतिक प्रणालीका अनुभवहरूलाई कदर गर्न र तिनबाट सिक्न सधैँ तयार रहन्थे । उनले माथिल्लो तहमा व्याप्त असमानताविरुद्ध लड्न र त्यस सङ्घर्षलाई तल्लो तहका मानिसहरूसम्म विस्तार गर्न पनि आह्वान गरे ।

यस लेखले लोहियाको समानतासम्बन्धी विचारहरू आलोचनामुक्त छन् भन्ने तर्क गर्दैन । बरु, ती विचारहरूलाई आलोचनात्मक रूपमा परीक्षण गर्ने प्रयास गर्छ । यी समाजवादी नेता आफ्नो जीवनकालमा प्रायः विवादको घेरामा रहिरहे । यो कुरा भनिरहनुपर्दैन, उनका प्रशंसकहरू ‘पोलिटिकल करेक्टनेस’को कठोर सीमाभन्दा माथि उठेर सत्य बोल्न सक्ने साहसको कदर गर्थे भने, आलोचकहरू उनको छरपष्ट दृष्टिकोणको आलोचना गर्थे ।

यहाँ म विशेषगरी सन् १९५७ मा प्रकाशित र पछि मस्तराम कपुरद्वारा सम्पादित सङ्कलित रचनाहरूको पहिलो खण्डमा समावेश गरिएको लोहियाको महत्त्वपूर्ण निबन्ध ‘समानताको अर्थ’ का बारेमा चर्चा गर्नेछु।

लेखको सुरुमा लोहियाले समानतालाई ‘जीवनको उच्च लक्ष्य’ भनेका छन्, तैपनि यो अवधारणालाई न त व्यापक रूपमा हेरिएको छ, न त इमानदारीपूर्वक अन्वेषण नै गरिएको छ भन्दै उनले निराशा व्यक्त गरेका छन् । त्यसपछि, उनले समानतासँग सम्बन्धित दुईवटा आधारभूत प्रश्नहरू उठाएका छन्: समानतालाई किन जीवनको उच्च लक्ष्य मानिन्छ? र, यदि यो हो भने, यसलाई किन प्राप्त गर्नुपर्छ? सरल शब्दमा भन्नुपर्दा, उनले समानताको आदर्शको महत्त्व र यसलाई प्राप्त गर्ने उत्तम उपायको खोजीमा गहिरो अध्ययन गरेका छन् ।

समानताका प्रवर्द्धकका रूपमा लोहियाले मानव समाजमा अनुकरण गर्नुपर्ने एउटा आदर्शको रूपमा ‘ब्रह्माण्डको अविनाशी एकता’ को उदाहरण दिएका छन् । लोहियाका अनुसार समानताको सिद्धान्तलाई यस तथ्यले पनि पुष्टि गर्दछ कि ‘ब्रह्माण्ड एउटै अखण्ड एकाइ हो र त्यसैले यसको प्रत्येक भाग अर्कोसँग समान छ ।’ साथै, उनले यो पनि भनेका छन् कि ‘ब्रह्माण्डको प्रत्येक अंशले सम्पूर्ण ब्रह्माण्डसँगै व्याप्त वा विस्तारित हुनुको आनन्द महसुस गर्न सकोस् ।’

लोहियाले यो पनि दाबी गरे कि समानता सायद सत्य वा सुन्दरताजत्तिकै जीवनको उच्च लक्ष्य हो । समानताको सर्वोच्च सिद्धान्तबिना परमानन्द र खुसीको जीवन बाँच्न सकिँदैन भन्ने कुरामा उनी दृढ विश्वास गर्थे । तर, जातिमा आधारित सामाजिक व्यवस्था यस अर्थमा विशिष्ट छ कि यसले असमानताको विरोध गर्नुको सट्टा त्यसलाई एउटा आदर्शका रूपमा लिने गर्दछ । त्यसैले, जातिप्रथा मान्ने व्यक्तिले समानतालाई जीवनको उच्च लक्ष्य मान्न सक्दैन । यो यस्तो बुँदा हो, जुन लोहियाको तुलनामा डा. बीआर अम्बेडकरका लेखहरूमा अझ बढी प्रस्ट रूपमा आएको छ ।

समानताको अवधारणाको प्रतिरक्षा गर्ने क्रममा लोहियाले विभिन्न स्रोतहरूको सहारा लिएका छन् । उदाहरणका लागि, जसरी जर्मन समाजशास्त्री म्याक्स वेबरले ‘प्रोटेस्टेन्ट नैतिकता’ सँग जोडेर पश्चिममा पुँजीवादको उदयसम्बन्धी आफ्नो शोध प्रस्तुत गरेका थिए, लोहियाले पनि वेबरबाट केही अन्तर्दृष्टि लिएको देखिन्छ । उनले मृत्युपश्चातको ‘मुक्ति’ को खोजीले नै भौतिक संसारमा समानता प्राप्तिका लागि उस्तै प्रकारको आन्दोलनलाई प्रेरित गरेको तर्क गरेका छन् ।

वेबरले आफ्नो पुस्तक ‘द प्रोटेस्टेन्ट एथिक एन्ड द स्पिरिट अफ क्यापिटालिज्म’ (१९०५) मा तर्क गरेका थिए कि प्रोटेस्टेन्टवाद, विशेषगरी क्याल्भिनवादले आफ्नो पेसामा सफलता पाउनुलाई ईश्वरको अनुग्रहको सङ्केत मान्दथ्यो । मानिसहरूलाई आफूले मुक्ति पाउने वा नपाउने कुरा थाहा नहुने भएकाले क्याल्भिनवादीहरूले ईश्वरको कृपाको सङ्केत र मुक्तिको आश्वासनका रूपमा जीवनमा सफल हुन कडा परिश्रम गर्थे ।

सरल शब्दमा, मृत्युपश्चात् मुक्ति पाउने चाहनालाई भौतिक संसारको सफलतासँग जोडिएको छ । लोहियाले पनि यस्तै तर्क अघि सारेका छन् । उनी भन्छन्- मृत्युपछिको मुक्तिको इच्छा समानता प्राप्तिको माध्यमबाट जीवनमै पाइने मुक्तिसँग जोडिएको हुन्छ ।

लोहियाको शब्दमा, ‘मृत्युपछिको मुक्तिको अवधारणाले जीवनमै मुक्त हुने पूरक धारणालाई जन्म दिएको छ । केवल उही व्यक्ति मृत्युपछि मुक्त हुनेछ, जो जीवनमै मुक्त भइसकेको छ ।’

तर, भारतीय सन्दर्भमा जहाँ जातिमा आधारित श्रेणीबद्ध सामाजिक व्यवस्था कायम छ र जसलाई धार्मिक ग्रन्थहरूले अनुमोदन गरेका छन्, त्यहाँ मृत्युपछिको मुक्तिको विचार र भुइँतहमा समानताको आन्दोलनबीच खासै सम्बन्ध देखिँदैन । बरु, शूद्रहरूको दासत्वको अवस्थालाई जातिमा आधारित पेसाकै आधारमा जायज ठहर्‍याइन्छ ।

लोहियाले समानताको अवधारणालाई एउटा आध्यात्मिक आयाम पनि प्रदान गरे । उनले ‘आध्यात्मिक’ र ‘भावनात्मक आत्मीयता’ लाई समानताका मुख्य गुण र जीवनको उच्च लक्ष्य भएको दाबी गरे । भावनात्मक आत्मीयताको यही विचारले उनलाई परिवार प्रणालीतर्फ डोर्‍यायो, जहाँ उनले तर्क गरे कि परिवार यस्तो ठाउँ हो जहाँ आत्मीयताको बन्धन बलियो हुन्छ र परिवारका सदस्यहरूको कमाइ जतिसुकै भए तापनि उनीहरूबीच भौतिक समानता कायम हुन्छ । उनले भनेका छन्, ‘एक परिवारभित्र, यस्तो आत्मीयता स्वतः प्राप्त हुन्छ ।’

तर, परिवारभित्र समानता खोज्ने लोहियाको प्रयासलाई नारीवादी विद्वान्हरूले कडा आपत्ति जनाउनेछन्। धेरैले परिवारलाई गौरवान्वित गरे तापनि, यथार्थ यो हो कि परिवार एक समतामूलक स्थान होइन । परिवारका महिला, वृद्धवृद्धा र नकमाउने सदस्यहरू प्रायः चरम भेदभावको सिकार हुन्छन् ।

परिवारभित्रै सङ्कीर्ण र पुरातनवादी विचारहरू जन्मिन्छन्, जसले पछि अन्य संस्थाहरूलाई पनि दूषित बनाउँछन् । धेरै नारीवादी आत्मवृत्तान्तहरूले हृदयविदारक रूपमा वर्णन गरेका छन् कि कसरी महिलाहरूलाई जन्मिनुअघि नै आमाको गर्भमा मारिन्छ । यदि उनीहरू भाग्यवश जन्मिए भने पनि, प्रत्येक चरणमा भेदभावको सामना गर्नुपर्छ र प्रायः उनीहरूलाई उचित खानपानसमेत दिइँदैन । छोराहरूको शिक्षालाई अत्यन्तै महत्त्व दिइँदा छोरीहरूको शिक्षा भने सधैँ दोस्रो प्राथमिकताको विषय बन्दछ ।

यो अनौठो कुरा हो कि मार्क्सवादी साहित्यका गहिरो ज्ञाता लोहियाले परिवारलाई एउटा आदर्शका रूपमा लिए, जबकि फ्रेडरिक एङ्गेल्सले लोहियाको जन्मभन्दा झन्डै २५ वर्षअघि नै ‘द ओरिजिन अफ द फ्यामिली, प्राइभेट प्रोपर्टी, एन्ड द स्टेट’ (१८८४) लेखिसकेका थिए । लोहियाको दृष्टिकोणमा अर्को समस्या यो छ कि उनले समानताको भावनालाई परिवारभित्रको एक स्वाभाविक गुणका रूपमा प्रस्तुत गर्दै मानव स्वभावलाई अति सामान्यीकरण गर्ने प्रयास गरे । परिवार प्रायः द्वन्द्व र हिंसाको स्रोत हुन सक्छ भन्ने कुरालाई उनले स्वीकार गर्न सकेनन् ।

त्यसपछि लोहिया समानताको लक्ष्य अहिलेसम्म किन प्राप्त हुन सकेन भन्ने बृहत्तर प्रश्नतर्फ मोडिए । मानवता किन भ्रातृत्व कायम गर्न असफल भयो? यसरी उनले भौतिक क्षेत्रमा समानताको खोजीले किन ठोस रूप लिन सकेन भन्ने कारणहरूमाथि चिन्तन गर्न थाले ।

लोहियाका अनुसार, यसको व्याख्या अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा रहेको असमान आर्थिक व्यवस्थामा निहित छ । उनले दाबी गरे कि राष्ट्रभित्र समानता हासिल गर्नका लागि राष्ट्रहरूबीचको आयको असमानतालाई पहिले समाप्त गरिनुपर्छ । लोहियाले तर्क गरे- एउटा राष्ट्रभित्र समानता प्राप्त गर्नुभन्दा राष्ट्रहरूबीच भौतिक समानता कायम गर्नु धेरै कठिन कार्य थियो । उनले अझ अगाडि बढेर यो जिकिर गरे कि राष्ट्रभित्र समानता प्राप्त गर्नका लागि कुनै पनि देशले पहिले अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा समानता हासिल गर्नुपर्छ ।

अर्को शब्दमा, राष्ट्रहरूबीचको समानता राष्ट्रभित्रको समानताका लागि लगभग एक अनिवार्य पूर्वसर्त हो । उनले भनेका छन्, ‘राष्ट्रिय सीमाभित्रको भौतिक समानताभन्दा राष्ट्रहरूबीचको भौतिक समानता प्राप्त गर्न बढी कठिन देखिन्छ । यो सत्य हो कि एउटा अर्कोमा निर्भर छ । कुनै पनि राष्ट्र आफ्ना सिमानाभित्र लामो समयसम्म समान रहन सक्दैन यदि यो बाह्य राष्ट्रहरूका विरुद्ध असमान छ भने ।’

सन् १९६० र १९७० को दशकमा ‘डिपेन्डेन्सी थ्योरी’ (परनिर्भरताको सिद्धान्त) लोकप्रिय हुनुभन्दा धेरै पहिले नै लोहियाले राष्ट्रहरूबीचको असमानता, राष्ट्रभित्रको असमानता कायम रहनुको प्रमुख कारकहरूमध्ये एक हो भनेर औँल्याएका थिए । उनले तर्क गरे कि समानताको अवधारणा अझै प्राप्त हुन बाँकी छ र यो धेरैमा एउटा नैतिक अपिल मात्र बनेको छ ।

लोहियाका अनुसार, यसको कारण राष्ट्रहरूबीच र राष्ट्रभित्र रहेको डरलाग्दो भौतिक असमानता हो, जुन यति चरम भएको छ कि यो व्यक्तिको क्षमताभन्दा बाहिर गइसकेको छ । उनी ‘पिछडिएका देशहरूको व्यापक गरिबी र कष्ट’ बाट पनि मर्माहत थिए, जसलाई उनले ‘विश्वव्यापी आत्मीयता’ प्राप्त गर्ने मार्गमा एक ठूलो अवरोध ठानेका थिए ।

लोहियाले अमेरिकाका एक व्यक्तिको औसत वार्षिक आम्दानी (रु ५,५००) र भारतका एक व्यक्तिको औसत वार्षिक आम्दानी (रु २००) बीचको विशाल अन्तरलाई स्पष्ट पारेका थिए । यसका साथै, उनले अमेरिकाको प्रतिव्यक्ति पुँजी (रु १५,०००) सँग भारतको प्रतिव्यक्ति पुँजी (रु २०० देखि रु ३००) को तुलना गर्दै आर्थिक विषमतालाई औँल्याएका थिए । उनले श्वेत र अश्वेत जनसङ्ख्याबीचको गहिरो खाडललाई पनि उजागर गरेका थिए, जुन उनले युरोपमा रहँदाको आफ्नै अनुभवहरूबाट साभार गरेको देखिन्छ ।

लोहियाले विकसित औद्योगिक राष्ट्रहरूको समृद्धि र पिछडिएका मुलुकहरूको निरन्तर गरिबीबीचको अन्तरविरोधमाथि ध्यान आकर्षित गरेका थिए । पिछडिएका देशका जनताको कष्ट र गरिबीलाई उपेक्षा गरिएको र विकसित देशका धनीहरू उनीहरूको दुर्दशाप्रति संवेदनहीन बनेको तथ्यले उनलाई मर्माहत तुल्याएको थियो । यद्यपि, धनी र गरिब राष्ट्रहरूबारे लोहियाको यो छलफललाई अझ सूक्ष्म ढङ्गले बुझ्नु आवश्यक छ ।

विकासोन्मुख भनिएका देशका धनीहरू पनि अहिले आफ्ना सिमानाभन्दा बाहिर गएर अन्यत्र लगानी गरिरहेका छन् र असमानताको त्यही चक्रलाई दोहोर्‍याइरहेका छन् । त्यसैगरी, पश्चिमी देशहरूमा पनि आफ्नै गरिबहरू छन्, जसरी पिछडिएका देशहरूमा पनि एक वर्ग ‘सुपर-रिच’ हरूको छ । त्यसैले, मुक्तिगामी राजनीतिले श्रमिक वर्गलाई राष्ट्रियता, जाति र आम्दानीका आधारमा विभाजित गर्नुको सट्टा विश्वका श्रमजीवी वर्गहरूबीच ऐक्यबद्धता कायम गर्न खोज्नुपर्छ ।

लोहियाले आधिकारिक पश्चिमी मार्क्सवादका कतिपय पक्षहरूको आलोचना गरे तापनि, उनले आफ्नो चिन्तन र राजनीतिमा वर्ग-विश्लेषणलाई कहिल्यै त्यागेनन् । लोहियाले आफ्नो जीवनभर समानतालाई ठोस र भौतिक रूपमा प्राप्त गर्नुको महत्त्वमा जोड दिए । त्यसैले, उनी यस कुरामा प्रस्ट थिए कि यदि भौतिक असमानतालाई जरैदेखि उखेलेर फालियो भने मात्र ऐक्यबद्धता र भ्रातृत्व फस्टाउन सक्छ ।

उत्पीडक र उत्पीडितहरूबीच कुनै पनि प्रकारको भाइचारा हुन सक्दैन भन्ने कुरामा उनी निश्चित थिए । उनले औँल्याएझैँ, ‘पिछडिएका देशहरूको व्यापक गरिबी र कष्टका बीच विश्वव्यापी आत्मीयताको तनावलाई कसरी थेग्ने भन्ने कुरा थाहा हुँदैन… त्यसैगरी, श्वेत र अश्वेत जातिहरूबीचको विषमता यति चरम छ कि त्यहाँ मानव भ्रातृत्वको कुरा गर्नु नै हास्यास्पद हुन्छ ।’ यद्यपि लोहियाले यस निबन्धमा श्वेत र अश्वेतजस्ता शब्दहरू प्रयोग गरे पनि यसको सान्दर्भिकतालाई पुँजीपति र सर्वहारा वर्ग, साथै उच्च र तल्लो जातको विश्लेषणमा लागू गर्न इन्कार गरेका थिएनन् ।

अघि उल्लेख गरिएझैँ, लोहिया अन्तर्राष्ट्रियस्तरदेखि लिएर साना सामाजिक समूहहरूसम्म समानता हासिल गर्ने पक्षमा थिए । उनले राष्ट्रहरूबीच र राष्ट्रभित्र व्याप्त असमानताप्रति गहिरो चिन्ता व्यक्त गरे पनि उनी कुनै समूहभित्रको असमानतालाई बेवास्ता गर्न चाहँदैनथे । उनको विश्वास थियो कि तल्लो तहदेखि माथिसम्म, प्रत्येकस्तरमा समानता प्राप्त नगरी मानव भ्रातृत्वलाई साकार पार्न सकिँदैन ।

सीमान्तकृत सामाजिक समूहहरूको अधिकारका लागि लड्न उनी कहिल्यै पछि हटेनन्, साथै उनले सङ्कुचित पहिचानहरूबाट जोगिनुपर्ने वकालत पनि गरे । लोहिया मानवतावादको विश्वव्यापी अवधारणाका बलिया पक्षपाती थिए र यसमाथि हुने कुनै पनि प्रकारको बन्देज उनलाई स्वीकार्य थिएन ।

अङ्ग्रेजीको विरोध र हिन्दीको वकालत गरेका कारण धेरैले लोहियालाई एक कट्टर राष्ट्रवादीका रूपमा आलोचना गरे । तापनि, माथि उल्लिखित हरफहरूले उनको विश्वव्यापी वा सर्वदेशीय चिन्तनलाई प्रतिबिम्बित गर्छन् । यद्यपि, वर्ग, जाति र जनजाति पहिचानभन्दा माथि उठ्नुपर्छ भन्ने उनको तर्कलाई सत्ताधारीहरूले समानताको सङ्घर्षलाई कमजोर पार्नका लागि प्रयोग गर्न सक्छन् ।

समाजका धनी र प्रभावशाली वर्गले प्रायः वर्ग, जाति, जनजाति र लैङ्गिक पहिचानहरूलाई ‘सङ्कुचित’ भन्दै दानवीकरण गर्छन् र राष्ट्रिय पहिचान अँगाल्न आह्वान गर्छन्, तर ‘बृहत् पहिचान’ प्रायः विशेषाधिकार प्राप्त वर्गकै हितमा हुनेगरी बनाइएको हुन्छ । विशेषाधिकार प्राप्त वर्गले विश्वव्यापीकरणको नाममा प्रायः उत्पीडितहरूको ऐक्यबद्धतालाई अवैध वा कमजोर बनाउने काम गरेका छन् । त्यसैले, उत्पीडित वर्गहरूको पहिचानलाई पूर्ण रूपमा खारेज नगर्न सचेत हुनुपर्छ ।

आफ्नो ऐतिहासिक विश्लेषणमा लोहियाले अघिल्ला युगहरूले भौतिक समानता प्राप्त गर्ने कुरालाई पर्याप्त महत्त्व नदिएकोमा निराशा व्यक्त गरेका छन् । उनले स्पष्ट रूपमा भनेका छन् कि भौतिक समानताविना मानिसहरूबीच ऐक्यबद्धता वा भ्रातृत्वको कुनै भावना रहन सक्दैन । केवल आत्मीयताको भावना हुनु मात्र पर्याप्त छैन भन्दै उनले भौतिक समानताको महत्त्वलाई विशेष जोड दिएका छन् । उनले तर्क गरेझैँ, ‘जुनसुकै अवस्थामा पनि, आफ्ना सँगी मानिसहरूसँगको भावनात्मक आत्मीयता तबसम्म असम्भव हुन्छ जबसम्म यो भौतिक समानतामा आधारित हुँदैन ।’

लोहियाको समानताको परिकल्पना एक-आयामी छैन। जड सोचभन्दा माथि उठेर लोहियाले राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिकजस्ता सबै क्षेत्रहरूमा समानता हासिल गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन् । यद्यपि, उनको चिन्तनको मुख्य केन्द्रविन्दु समानताको कुरामा केवल ओठेभक्ति प्रकट गर्नु मात्र नभएर, भौतिक क्षेत्रमा समानता हासिल गर्नु हो । अर्को शब्दमा, उनले समानतालाई ठोस रूपमा प्राप्त गर्ने वकालत गरे; अन्यथा, यो केवल ‘एउटा भावना, एउटा इच्छा वा एउटा सपना’ मा मात्र सीमित रहन्छ ।

भारतीय राजनीतिमा लोहियाको महत्त्व यस तथ्यमा निहित छ कि उनले केवल उच्चकोटिका भाषणहरू मात्र दिएनन्, बरु भुइँतहमा सामाजिक परिवर्तन ल्याउनका लागि कडा परिश्रम पनि गरे । भारतीय संसदीय वामपन्थीहरूले प्रायः लोहिया कहाँनिर मार्क्सवादबाट विचलित भए र कुन अवसरमा दक्षिणपन्थी शक्तिहरूसँग मिले भनेर औँल्याउने गर्छन्, तर उनीहरू विरलै आफ्ना कार्यहरूको आत्मसमीक्षा गर्छन् ।

लोहियाले विपक्षी शक्तिहरूलाई बलियो समर्थन दिए र सीमान्तकृत सामाजिक समूहहरूबाट सयौँ नेताहरू तयार गरे, जबकि संसदीय वामपन्थको नेतृत्व ठूलो मात्रामा उच्च जातिका हातमा रहिरह्यो । उनीहरूका कार्यकर्ता र मतदाताहरू मुख्यतया निम्नवर्गीय समुदायका भए तापनि, पोलिटब्युरो र केन्द्रीय समितिहरूमा रहेका विशेषाधिकार प्राप्त सदस्यहरू भने धेरैजसो ब्राह्मण र अन्य द्विज जातिहरू नै थिए ।

प्राज्ञिक क्षेत्रमा उत्तर-औपनिवेशिक अध्ययन लोकप्रिय हुनुभन्दा धेरै पहिले नै लोहियाले युरोपेली इतिहासको युरोप-केन्द्रितताको आलोचना गरेका थिए र इतिहास लेखनको ‘लक्ष्यपरक अवधारणा’ को समीक्षा गरेका थिए । उनले के महसुस गरे भने अन्य संस्कृतिहरूमाथि इतिहास लेखनको पश्चिमी शैली लाद्नु वा अन्यत्र त्यसको नक्कल गरिनु पछिल्लो ४०० वर्षदेखि कायम रहेको युरोपको प्रभुत्वको परिणाम थियो । अर्को शब्दमा, लोहियाले प्रभुत्वशाली विचारधारा र आर्थिक तथा राजनीतिक क्षेत्रको प्रभुत्वबीचको सम्बन्धलाई उजागर गरे ।

लोहियाले समानतालाई सतही स्तरबाट मात्र हेर्ने कुरामा पनि चेतावनी दिएका थिए । उनले रिभल्भर, बाफ इन्जिन र विद्युतीय इन्जिनजस्ता वैज्ञानिक आविष्कारहरूको उदाहरण दिँदै तिनीहरूसँग जोडिएको प्रशस्तता र समृद्धिको प्रभुत्वशाली भाष्यको आलोचना गरेका थिए । यी आविष्कारहरू चाँडै नै सामाजिक असमानतालाई अझ गहिरो बनाउन प्रयोग गरिए भन्ने उनको तर्क थियो । लोहियाले के कुरामा जोड दिए भने असमानता कायम रहनुको कारण यो हो कि सीप र दक्षताहरूको विकास अझै पनि असमान ढङ्गले भइरहेको छ ।

यहाँ, लोहियाले अस्थायी रूपमा प्राप्त भएको देखिने समानता र दीर्घकालीन वा स्थायी समानताबीच सावधानीपूर्वक भिन्नता छुट्याएका छन् । उनले यो पनि उल्लेख गरेका छन् कि रूपमा आउने सामान्य परिवर्तन मात्र वास्तविक समानताको सङ्केत होइन ।

वैज्ञानिक आविष्कारहरूको एकाधिकार र सीपको विकास, जसलाई व्यापक प्रचारप्रसारसँग जोडिएको हुन्छ, त्यसको उदाहरण दिँदै लोहियाले मानिसहरूलाई समानतालाई ठोस र सारभूत रूपमा हेर्न आग्रह गरेका छन् । यही तर्कले लोहियालाई अर्को ठाउँमा यो निष्कर्षमा पुर्‍याउँछ कि शिक्षाको विस्तार हुँदैमा समाज समतामूलक भएको छ वा जातिवाद कम भएको छ भन्ने कुनै ग्यारेन्टी हुँदैन । उनले देखाए कि शिक्षित भनिएका उच्च जातिका मानिसहरूले पनि जातिवादलाई निरन्तरता दिइरहेका छन् र सामाजिक असमानतालाई कायम राखेका छन् ।

लोहियाको यो अवधारणा आज पनि सान्दर्भिक छ किनभने, धेरै वैज्ञानिक आविष्कार र यान्त्रिकीकरणमा भएको प्रगति हुँदाहुँदै पनि, मानिसहरू अझै पनि जनावरको भन्दा खराब अवस्थामा काम गर्न बाध्य छन् । लोहियाका लागि समानता केवल एउटा समपना वा खोक्रो कुरा मात्र होइन्; उनका लागि यो एउटा ठोस यथार्थ हो । उनी भन्छन् कि ठोस यथार्थविना समानताका कुरा गर्नु पाखण्डबाहेक अरू केही होइन । लोहिया समानता हासिल गर्नका लागि बहुआयामिक सङ्घर्षहरू छेड्नुपर्ने पक्षमा थिए । उनीसँग यसलाई प्राप्त गर्ने कुनै एउटा सजिलो सूत्र थिएन, किनकि उनको विश्वास थियो कि समानताका लागि एउटै मात्र सूत्रको कुरा गर्नु भनेको यथास्थितिवादलाई कायम राख्नु मात्र हो ।

उनले तर्क गरेझैँ, ‘कुनै ठोस अर्थविना एक सामान्य अवधारणाका रूपमा समानताका बारेमा गरिने सबै कुराहरू कि त पाखण्ड हुन् वा दिमागको सुस्तता हुन् । त्यसैगरी, आफूलाई समानताको केवल एउटै सूत्रमा मात्र सीमित राख्ने सबै कुराहरू यथास्थितिको स्थापना हुन् ।’

लोहियाले समानता हासिल गर्नका लागि आफ्ना बहुविध सूत्रहरू अघि सारे । उनले सुझाव दिए कि न्यूनतम र अधिकतम आयको दायरा १ देखि १० (१:१०) को अनुपातभन्दा बढी हुनु हुँदैन । यद्यपि, लोहियाका लागि समानता एक गतिशील अवधारणा हो। उनले १ देखि १० को यो खाडल सधैँका लागि स्थिर रहनुपर्छ भन्ने कुरामा विश्वास गरेनन् र भविष्यमा यो आयको अन्तरलाई अझ कम गर्दै लैजानुपर्ने वकालत गरे । उनले समानताको सङ्घर्षमा आउन सक्ने जडता वा गतिहीनताप्रति सधैँ सतर्क रहनुपर्नेमा जोड दिए ।

लोहियाले धर्महरूको उदाहरण दिँदै भने कि धर्महरू प्रायः समानताका महान् विचारहरूका साथ सुरु हुन्छन्, तर समयसँगै ती रीतिरिवाज र आचरणहरूमा बाँधिएर जड बन्न पुग्छन्, जसले गर्दा तिनीहरूका समतामूलक सिद्धान्तहरू ओझेलमा पर्छन् । उनले समानतालाई एक स्थिर विचारका रूपमा नलिन चेतावनी दिँदै संसारलाई अझ बढी समतामूलक बनाउन हामीले निरन्तर सङ्घर्ष गरिरहनुपर्छ भन्ने कुरामा जोड दिए।

लोहिया समानताको अमूर्त धारणालाई यसको ठोस प्रकटीकरणसँग जोड्नमा विश्वास गर्थे । उनी अमूर्त आदर्शहरूलाई बिर्सेर ठोस यथार्थको जालमा फस्ने वा ठोस यथार्थलाई बिर्सेर केवल आदर्शमा मात्र हराउने दुवै कुराको विरुद्धमा थिए । उनले तर्क गरेक कि ‘ठोस’ पक्ष ‘अमूर्त’ बाट यति टाढा हुनु हुँदैन कि यसले आफ्नो अर्थ नै गुमाओस् । त्यसैगरी, ‘अमूर्त’ आदर्श पनि यति उच्च हुनु हुँदैन कि यसले आफ्नो सान्दर्भिकता नै गुमाओस् । त्यसैले, लोहियाले आदर्शका साथै ‘अधिकतम र तत्काल प्राप्त गर्न सकिने’ पक्षबीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्ने वकालत गरे ।

उनले चेतावनी दिए कि आफूलाई केवल तत्कालीन सरोकारहरूमा मात्र सीमित राख्दा मानिस रूढीवादतर्फ धकेलिन्छ, जबकि आदर्श र अमूर्त कुराहरूमा मात्र हराउँदा मानिस सान्दर्भिक रहन सक्दैन । यसरी हेर्दा, धेरै व्यवहारिकताले मानिसलाई प्रतिक्रियावादी बनाउँछ भने अत्यधिक आदर्शवादले ‘पागलपन’ तर्फ लैजान सक्छ । यहाँ लोहियाले दक्षिणपन्थी र वामपन्थी दुवै शक्तिहरूको आलोचना गरेको देखिन्छ । उनको विश्वास थियो कि समानताको सङ्घर्ष ठोस यथार्थ र आदर्श दुवैलाई ध्यानमा राखेर लडिनुपर्छ । उनले आदर्शवादको भेषमा हुने पालगपन र व्यावहारिकताको नाममा हुने प्रतिक्रियावादी राजनीति दुवैको विरोध गरे ।

लोहिया युरोपका साम्यवादी र उदार-पुँजीवादी दुवै मोडलहरूप्रति आलोचक थिए । उनले यी दुवै प्रणालीहरूलाई ‘अमूर्त’ र ‘ठोस’ लाई एउटै मान्ने गरेको आरोप लगाए । उनले तर्क गरे कि अमूर्त आदर्शलाई ठोस यथार्थसँग हुबहु पहिचान गर्दा एउटा यस्तो खतरा निम्तिन्छ जहाँ मानिसहरू ‘दासतापूर्ण रूपमा वफादार बन्छन् र मस्तिष्कले बुझ्न इन्कार गर्छ । यसले कि त न्यायोचित ठहराउन सक्छ वा आरोप लगाउन सक्छ, तर बुझ्न सक्दैन ।’

लोहिया भारतीय यथार्थप्रति पनि आलोचक थिए किनभने भारतमा समानताका अमूर्त र ठोस स्वरूपहरू एकअर्काबाट अलगिएका छन् । उनले यस अलगावमा मलजल पुर्‍याएकोमा विशेषगरी धर्मको आलोचना गरे, जहाँ उनले सम्भवतः जाति व्यवस्थालाई अनुमति दिने र असमानतालाई समर्थन गर्ने धर्महरूतर्फ सङ्केत गरेका थिए । लोहियाले राजनीतिक दलहरूको उदाहरण दिँदै भने कि त्यहाँ सिद्धान्त र विचारधाराहरूलाई भविष्यमा प्राप्त गर्ने भनेर पन्छाउने गरिन्छ, जबकि वर्तमानका नीति र कार्यक्रमहरूलाई नै ‘तत्कालका सिद्धान्त’ का रुपमा प्रस्तुत गरिन्छ । उनले भारतमा अमूर्त आदर्श र ठोस व्यवहारबीचको यो विच्छेद लगभग सर्वव्यापी रहेको पाए । लोहिया सम्भवतः स्वतन्त्रता सङ्ग्रामका बेला गरिएका वाचाहरूलाई त्यागेकोमा कांग्रेस पार्टीप्रति निकै आलोचक थिए । उनी समाजवादी खेमाभित्र विचारधारामा आएको विचलनबाट पनि निराश थिए ।

लोहियाले युरोपको उदाहरण दिँदै औँल्याए कि त्यहाँ ‘अमूर्त आदर्श’ र ‘ठोस यथार्थ’ बीच कुनै पृथकीकरण छैन, किनकि युरोपले यी दुईबीचको पर्खाललाई भत्काइदिएको छ । यसको विपरीत, भारतले यी दुईबीच एउटा ठूलो विभाजन खडा गरेको छ । लोहियाका अनुसार, अमूर्त आदर्श र ठोस यथार्थबीच मुटुको धड्कन वा रक्तसञ्चारजस्तै निरन्तर ओहोरदोहोर भइरहनुपर्छ ।

समानतालाई बुझ्न् सन्दर्भमा, लोहियाले तर्क गरे कि यस अवधारणालाई बुझ्ने तरिकामा नै एउटा मौलिक त्रुटि छ । उनले स्पष्ट पारे कि समानताको अर्थ खाद्य वितरणजस्ता सबै पक्षहरूमा हुबहु एकैनास हुनु होइन । उदाहरणका लागि, सबैलाई खानाको बराबर हिस्सा बाँड्नु एउटा जेलजस्तै देखिनेछ, जहाँ व्यक्तिको आवश्यकतालाई ध्यान नदिई एउटा निश्चित रासन प्रदान गरिन्छ । लोहियाले के दाबी गरे भने समानता हासिल गर्नका लागि कुनै एउटै मात्र बाटो हुनु हुँदैन, बरु यो धेरै तरिकाहरूको संयोजन हुनुपर्छ, किनकि समानताका विभिन्न पक्षहरू हुन्छन् ।

लोहियाले विभिन्न देशहरूले कसरी विशिष्ट क्षेत्रहरूमा उत्कृष्ट प्रदर्शन गरेका छन् भनेर देखाउन विभिन्न उदाहरणहरू पनि दिए । उदाहरणका लागि, रुसले प्राथमिक शिक्षा र आमसञ्चारमा सफलता हासिल गर्‍यो, जर्मनी र अमेरिकाले विशेष निर्देशन र चिकित्सा क्षेत्रमा, र पश्चिमी युरोप तथा अमेरिकाले खाद्य र कपडाको क्षेत्रमा प्रगति गरे । उनले विश्वका विभिन्न भागहरूका विविध अनुभवहरूबाट सिक्नुपर्ने वकालत गरे ।

लोहिया जन्म र सम्पत्तिमा आधारित असमानताको विरुद्धमा त थिए नै, तर उनी वाक्पटुता र प्रतिभामा आधारित असमानताको प्रणालीको पनि विरोधी थिए । उनले उदाहरण दिँदै भने कि भारतका समाजवादी वृत्तहरूमा एक असल नेता हुनका लागि अक्सर वाक्पटु भाषण दिन सक्ने क्षमता हुनुपर्ने अपेक्षा गरिन्छ ।

यहाँ, लोहियाले मेरिटोक्रेसी (योग्यतावाद) को आलोचना गर्छन् । उनले गान्धीको उदाहरण दिए, जसको लोहियाका अनुसार कुनै अद्भुत वाक्पटुता थिएन, तरै पनि उनको प्रभाव व्यापक थियो । राजनीतिमा प्रायः कमजोरीहरूका बाबजुद पनि राम्रो बोल्नेहरूलाई मात्र उच्च स्थानमा पुर्‍याइएको देख्दा लोहिया निराश थिए । उनका लागि, एक नेताको साँचो गुण प्रभावशाली भाषण दिने क्षमता होइन, बरु सरकारका अन्यायपूर्ण नीतिहरूविरुद्ध लड्ने र कठिन परिस्थितिहरू सामना गर्ने क्षमता हो ।

लोहियाको यो आलोचना आज झन् सान्दर्भिक छ, किनकि भारतीय राजनीति बढ्दो रूपमा त्यस्ता ‘कल्ट व्यक्तित्व’हरूको वरिपरि घुमिरहेको छ, जसले जनताको जीवनमा अर्थपूर्ण परिवर्तन ल्याउन त खासै केही गर्दैनन्, तर मन्त्रमुग्ध पार्ने भाषण दिने हरेक अवसरको फाइदा उठाउँछन् । यस्ता नेताहरूले आफूभन्दा बढी जनताको कल्याणमा कोही पनि समर्पित छैन भन्ने भान पार्छन् । समकालीन राजनीतिमा ‘लोकरिझ्याइँवादी’ नेताहरूको उदयलाई लोहियाका यी अन्तर्दृष्टिहरूबाट अझ राम्ररी बुझ्न सकिन्छ ।

लोहियाले यो पनि चेतावनी दिएका छन् कि समानता हासिल गर्नुको अर्थ अरूको नक्कल गर्नु वा उनीहरूजस्तै बन्ने प्रयास गर्नु होइन । लोहियाका अनुसार, समान हुनुको अर्थ अरूको हुबहु प्रतिलिपि उतार्नु वा उनीहरूजस्तै देखिने इच्छा राख्नु होइन । हरेक व्यक्तिले यो बुझ्नुपर्छ कि उसको क्षमता र गुणहरू अर्को व्यक्तिभन्दा पूर्णतया भिन्न हुन्छन् । त्यसैले, किन अरूको नक्कल गर्ने? यदि कसैसँग कार छ भने, समानता प्राप्त गर्नुको अर्थ आफूसँग पनि कार हुनु नै हो भनेर सोच्नु हुँदैन ।

वैज्ञानिक आविष्कारहरूले मात्र विश्वभर समृद्धि ल्याउनेछन् भन्ने कुरामा विश्वास गर्नु तर्कहीन हुने लोहियाको तर्क थियो । केवल वैज्ञानिक नवप्रवर्तनमा भर पर्नु वा पश्चिमका औद्योगिक र पुँजीवादी मोडलहरूको नक्कल गर्नुको सट्टा, लोहियाले गैरपश्चिमी देशहरूको राजनीतिक र आर्थिक संरचनालाई रूपान्तरण गर्नुपर्ने वकालत गरे । उनले औँल्याए कि पश्चिममा उपलब्ध भएका परिस्थितिहरू जस्तै: प्रचुर पुँजी, विशाल भूमि र पश्चिमी उत्पादनका लागि विश्वव्यापी बजार गैरपश्चिमी समाजहरूमा उपलब्ध छैनन् ।

यही कारणले गर्दा लोहियाले पश्चिमी औद्योगिक वा पुँजीवादी मोडलको हुबहु नक्कल गर्ने कुराको विरोध गरे र समानता हासिल गर्नका लागि राजनीतिक र आर्थिक प्रणालीहरूलाई नयाँ ढङ्गले पुनर्संरचना गर्नुपर्नेमा जोड दिए । प्रभुत्वशाली राजनीतिक अर्थतन्त्रप्रतिको उनको यो आलोचनाले उनलाई भारतको पुँजीपति वर्गबाट टाढा बनायो, जो देशको भौतिक यथार्थ र आवश्यकताहरूलाई विचार नगरी पश्चिमी औद्योगिक मोडलको नक्कल गर्न आतुर थिए ।

भारतमा समानताको खोजीका क्रममा लोहियाले धेरै चुनौतीहरू पहिचान गरे । उदाहरणका लागि, व्यक्तिहरूका लागि आफूभन्दा माथिल्लो स्थानमा रहेकाहरूसँग समानताको अभ्यास गर्नु सजिलो हुन्छ, तर सामाजिक सोपानमा आफूभन्दा मुनि रहेकाहरूसँग समानताको व्यवहार गर्नु धेरै कठिन हुन्छ । यहाँ, लोहियाले भारतीय समाजभित्रको श्रेणीबद्ध असमानतातर्फ सङ्केत गरेका छन्, जसले शोषणविरुद्ध एउटा बृहत् मोर्चा निर्माण गर्न चुनौतीपूर्ण बनाउँछ ।

लोहियाका यी विद्वत्तापूर्ण विचारहरूलाई व्यापक रूपमा उपेक्षा गरियो, जसका कारण आज हामी दक्षिणपन्थी शक्तिहरूको उदय देखिरहेका छौँ, जसले सीमान्तकृत जातिहरूका विभिन्न तप्काहरूलाई एकअर्काका विरुद्ध सफलतापूर्वक भिडाउन सकेका छन् । हिन्दुत्व शक्तिहरूले ‘सामाजिक इन्जिनियरिङ’ मार्फत दलित र पिछडिएका जातिहरूका आन्दोलनलाई कमजोर बनाएको पाइएको छ । उनीहरूले आफ्नै समूहभित्रका प्रभावशाली जातिहरूका विरुद्धमा कम प्रभावशाली दलित र पिछडिएका जातिहरूलाई गोलबन्द गरेका छन् । उदाहरणका लागि, उत्तर प्रदेशमा हिन्दु दक्षिणपन्थीहरूले बहुजन समाज पार्टी र समाजवादी पार्टीका विरुद्धमा गैर-जाटव र गैर-यादव जातिहरूलाई प्रभावकारी रूपमा परिचालन गरेका छन् ।

सामाजिक न्यायका पक्षधर दलहरूले उत्पीडितहरूको एकता कायम राख्न नसक्नुको मुख्य कारण यो हो कि दलित-बहुजन समूहभित्रका प्रभावशाली जातिहरूको एउटा ठूलो हिस्साले आफूभन्दा मुनि रहेकाहरूलाई समान व्यवहार गर्न हिचकिचाहट देखाएका छन् ।

लोहिया यस तथ्यप्रति निकै आलोचक थिए कि उत्पीडित जातिहरूले प्रायः यस्तो नेतृत्व जन्माउँछन् जसले शक्ति र सम्पत्तिवाला वर्गसँग समानता कायम गर्न केवल ‘ईर्ष्याको वाक्पटुता’ मा विशेषज्ञता हासिल गर्दछ । उनको विश्वास थियो कि यस्तो दृष्टिकोण समाजका लागि हानिकारक छ ।

लोहियाका अनुसार, समानताका लागि लड्नेहरूले उत्पीडकहरूलाई चुनौती त दिनुपर्छ, तर उनीहरूले उत्पीडितहरूभित्र सकारात्मक मूल्य र प्रतिभाहरू पनि विकास गर्नुपर्छ । उनले यो स्वीकार गरे कि असमानता सिर्जना गर्ने उत्पीडकहरूसँग पनि प्रायः केही निश्चित सद्गुणहरू हुन्छन्, विशेषगरी दक्षता र शिष्टाचार; र उनको मान्यता थियो कि समानताका संवाहकहरूले आफ्नै पङ्क्तिभित्र ती सद्गुणहरू निरन्तर हुर्काउनुपर्छ ।

यद्यपि, लोहियाले यस तथ्यलाई नजरअन्दाज गरेको देखिन्छ कि उत्पीडित वर्गहरूको आक्रोश उनीहरूको आफ्नै जीवनका भोगाइहरूमा जरा गाडिएर रहेको हुन्छ, र उनले उत्पीडकहरूमा जुन ‘सद्गुण’ को प्रशंसा गरे, ती केवल छद्मभेषी वा हेरफेर गर्ने चालबाजीबाहेक अरू केही नहुन पनि सक्छन् । यो कुरा निराशाजनक छ कि लोहियाले उत्पीडितहरूसँग ऐक्यबद्धता जनाउनुको सट्टा उनीहरूलाई प्रशिक्षित गर्ने सुझाव दिए । लोहियाले उत्पीडकहरूका सद्गुणहरूको प्रशंसा कसरी गर्न सके होलान् ?

लोहियाले तर्क गरे कि समानता हिंसाको माध्यमबाट प्राप्त गर्न सकिँदैन । उनले यस कुरामा जोड दिए कि रगत बगाएर समानता कहिल्यै हासिल हुन सक्दैन । लोहियाले हिंसाको सहारा नलिई शोषकहरूको विरोध गर्नुपर्ने वकालत गरे । अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, उनको पद्धति अहिंसात्मक थियो, जसमा स्पष्ट रूपमा गान्धीको प्रभाव देखिन्थ्यो । उनले जोड दिए कि अन्यायको विरोध गर्नेहरू हतियार उठाउनुभन्दा बरु आफैँ कष्ट भोग्न तयार हुनुपर्छ । समानताको खोजीमा लोहिया ‘व्यक्तिगत उदाहरण’ प्रस्तुत गर्नमा विश्वास गर्थे, किनकि उनको मान्यता थियो कि उनको व्यक्तिगत उदाहरण सङ्क्रामक हुनेछ, जसले धेरैभन्दा धेरै मानिसहरूलाई कार्यमा उत्रन प्रोत्साहित गर्नेछ ।

लोहियाले यो पनि दाबी गरे कि समानताको विचारबाट प्रेरित भएर जब मानवताले सामूहिक रूपमा कार्य गर्दछ, तब मात्र विश्वव्यापी स्तरमा समानता प्राप्त गर्न सकिन्छ । उनको मान्यता थियो कि समानताका लागि विश्वव्यापी ऐक्यबद्धताविना प्रगति अवरुद्ध हुनेछ । लोहियाको विश्वास थियो कि समानता हासिल गर्नका लागि प्रह्लाद, सुकरात र गान्धीजस्ता असाधारण नैतिक र चारित्रिक गुण भएका व्यक्तिहरू आवश्यक पर्छन् ।

यद्यपि, यो कुरा ध्यान दिनु महत्त्वपूर्ण छ कि प्रह्लाद र गान्धीजस्ता पात्रहरूलाई दलित-बहुजन समुदायहरूले फरक ढङ्गले व्याख्या गर्ने गरेका छन् र गान्धीले अम्बेडकरवादीहरूबाट कडा आलोचनाको सामना पनि गर्नुपरेको छ । हिन्दु धार्मिक ग्रन्थका एक पौराणिक पात्र प्रह्लाद र गान्धीलाई सन्दर्भको रूपमा प्रयोग गरेर लोहियाले आफूलाई दलित-बहुजन दृष्टिकोणबाट टाढा बनाउने जोखिम उठाएका छन् ।

लोहियाले अगाडि के तर्क गरे भने आधुनिक मानवताले समानताको आन्तरिक अर्थवत्तालाई बिर्सिसकेको छ । उनले दाबी गरे कि भारतका प्राचीनहरूले आन्तरिक समभाव र बाह्य समानता एउटै सिक्काका दुई पाटा हुन् भन्ने कुरा महसुस गरेको देखिन्छ, किनकि भारतका भाषाहरूमा मात्र एउटै शब्दले यी दुवै अर्थलाई बुझाउँछ: त्यो शब्द ‘समता’ वा ‘समत्वम्’ हो। तर, यो दाबी गर्ने क्रममा लोहियाले कुनै ऐतिहासिक प्रमाण प्रस्तुत गरेनन् र प्राचीन भारतमा जातिमा आधारित असमानता व्याप्त थियो भन्ने सुस्थापित ऐतिहासिक तथ्यलाई नजरअन्दाज गरे, जसले गर्दा उनी यस यथार्थप्रति आँखा चिम्लेको जस्तो देखिन्छन् ।

भारतको विगतलाई महिमामण्डन गरेर र आधुनिक तथा प्राचीन समाजहरूबीच द्वैधता सिर्जना गरेर, उनले आधुनिकको आलोचना गर्दै प्राचीनको प्रशंसा गर्ने प्रवृत्ति देखाए । उनको यो अडानलाई समस्याग्रस्त मान्न सकिन्छ किनभने यसले ऐतिहासिक यथार्थहरू, विशेषगरी जातीय उत्पीडनलाई उपेक्षा गर्दछ ।

लोहियाले समानतालाई आन्तरिक र बाह्य, तथा आध्यात्मिक र भौतिक दुवै रूपमा परिभाषित गरे । उनको विश्वास थियो कि समानतालाई यसका सबै आयामहरूमा बुझ्नुपर्दछ । लोहियाले समानतालाई यी सबै पक्षहरूलाई समेट्ने एक एकीकृत अवधारणाका रूपमा हेरेका थिए । उनी आशावादी थिए कि एउटा यस्तो समय आउनेछ जब मानवताले विगतका असमानताहरूका लागि पश्चात्ताप महसुस गर्नेछ र भौतिक समानता हासिल हुनेछ; जसले गर्दा व्यक्तिगत परिवारभन्दा बाहिर फैलिएर सम्पूर्ण मानवतालाई समेट्ने एक बृहत्तर विश्वबन्धुत्वको भावना विकसित हुनेछ ।