डिजिटल युगको राजनीतिमा अल्गोरिदमको जोखिम

सामाजिक सञ्जाल आजको युगमा केवल मनोरञ्जनको माध्यम मात्र रहेनन्, बरु यिनले मानव सभ्यताको सूचना उपभोग गर्ने र शक्ति सञ्चार गर्ने शैलीलाई नै आधारभूत रूपमा बदलिदिएका छन्। फेसबुक, टिकटक, एक्स (ट्विटर) र युट्युब जस्ता प्लेटफर्महरूले सूचनाको पहुँचलाई ‘अभूतपूर्व लोकतन्त्रीकरण’ गरिदिएका छन् ।

अब नेताहरू आफ्ना एजेन्डा लिएर परम्परागत मिडियाको गेटपाले पर्खिनुपर्दैन; तिनीहरू सिधै नागरिकको हात-हातमा रहेका मोबाइल स्क्रिनसम्म पुग्न सक्छन्। यसले सर्वसाधारणलाई आफ्ना प्रतिनिधिसँग प्रश्न गर्ने र राष्ट्रिय बहसहरूमा सहभागी हुने एउटा सशक्त मञ्च त दिएको छ, तर यसको गहिराइमा लुकेको ‘अल्गोरिदम’ को राजनीति भने निकै जटिल र विवादास्पद छ।

सामाजिक सञ्जालका अल्गोरिदमहरू प्रयोगकर्ताको रुचि, डिजिटल व्यवहार र खोज इतिहासको सूक्ष्म विश्लेषण गरेर स्वचालित निर्णय गर्छन्। यो प्रविधिले एकातिर राजनीतिक सचेतना फैलाउन मद्दत गरेको छ भने अर्कोतिर यसले मानिसलाई ‘इको चेम्बर’ अर्थात् आफ्नै विचार मात्र दोहोरिने समूहमा सीमित पारिदिन्छ। यसले समाजमा वैचारिक ध्रुवीकरण गहिरो बनाउँदै लगेको छ, जहाँ मानिसहरू भिन्न मतप्रति असहिष्णु बन्दैछन्। तसर्थ, सामाजिक सञ्जालको यो अपार शक्ति एउटा ‘दुईधारे तरबार’ जस्तै सावित भएको छ। 

निर्वाचन, अल्गोरिदम र जनमतको प्रहसन

निर्वाचनको समयमा यी अल्गोरिदमले मतदाताको निर्णय प्रक्रियामा निर्णायक भूमिका खेल्छन्। प्रयोगकर्ताको ‘डिजिटल पदचाप’ (डिजिटल फुटप्रिन्ट) पछ्याउँदै अल्गोरिदमले उनीहरूको झुकाव भएका सामग्री मात्र देखाउँछ। यसले गर्दा तटस्थ मतदाताहरू पनि विस्तारै सूचनाको एकपक्षीय घेराबन्दीमा परेर कुनै एक विशिष्ट पक्षतिर ढल्किन पुग्छन्। यही बिन्दुमा राजनीतिक दलहरूले ‘माइक्रो-टार्गेटिङ’ मार्फत विशिष्ट भूगोल, उमेर वा समुदायका मानिसहरूलाई उनीहरूकै भावना अनुसारका विज्ञापन पठाएर प्रभावित पार्छन्।

कतिपय अवस्थामा निर्वाचनको नतिजा सोचे जस्तो नआउँदा पराजित पक्षले ‘अल्गोरिदम’ वा ‘सेटिङ’ लाई दोष दिने प्रवृत्ति बढेको छ। तर, यथार्थमा प्रविधि सबैका लागि समान रूपमा उपलब्ध छ। सफलता उसैले पाउँछ जसले जनमनोविज्ञान बुझेर प्रभावकारी सामग्री पस्कन सक्छ। हारको दोष प्रविधिलाई मात्र दिनु नेतृत्वले आफ्नो कमजोरी र जनतासँगको दूरी लुकाउने बहाना मात्र हो।

राजनीतिक दलको वास्तविक शक्ति उसको स्पष्ट विचारधारा, उच्च नैतिकता र कार्यसम्पादन नै हो। यदि कुनै दल भ्रष्टाचारमा मुछिएको छ वा जनभावना विपरीत छ भने, जतिसुकै महँगो डिजिटल व्यवस्थापनले पनि त्यसलाई जोगाउन सक्दैन। प्रविधिले सन्देशलाई फैलाउने काम मात्र गर्छ, तर सन्देशको गुदीमा ‘दम’ र नेताको व्यक्तिगत ‘आचरण’ सफा हुनु नै लोकतन्त्रको अनिवार्य शर्त हो।

पपुलिज्म र व्यक्तिपूजाको जोखिम

आजको विश्व राजनीतिमा ‘सस्तो पपुलिज्म’ वा लोकप्रियतावादलाई सामाजिक सञ्जालले ठूलो मलजल गरेको छ। यसले कतिपय नेताहरूलाई रातारात ‘भगवान’ वा ‘नायक’ जस्तो बनाएर प्रस्तुत गरिदिन्छ, जसले समर्थकहरूमा अन्धभक्तिको विकास गर्छ। यो व्यक्तिपूजाको संस्कृति लोकतन्त्रका लागि घातक छ, किनकि यसले नागरिकको आलोचनात्मक चेतलाई कमजोर बनाउँछ। यस्तो लोकप्रियता अक्सर ठोस योजनामा भन्दा मानिसको आक्रोश र उत्तेजनामा टिकेको हुन्छ।

जब जनताका आकाशगङ्गा जत्रा अपेक्षा र आश्वासनहरू पूरा हुँदैनन्, त्यही सामाजिक सञ्जालले ती नेताहरूलाई जति छिटो शिखरमा पुर्‍याएको थियो, त्यति नै द्रुत गतिमा भुइँमा पछारिदिन्छ। अत्यधिक ‘हाइप’ र प्रोपोगान्डाको भरमा बनाइएको छवि बालुवाको महल जस्तै अस्थिर हुन्छ। विपक्षीलाई कमजोर देखाउन प्रयोग गरिने ‘मिस-इन्फर्मेसन’ र ‘डिस-इन्फर्मेसन’ ले समाजलाई विभाजित मात्र गर्दैन, अन्ततः देशका लोकतान्त्रिक संस्थाहरू माथिको भरोसा नै समाप्त पारिदिन्छ।

डिजिटल अधिनायकवाद र ‘डेटा’ को राजनीति

आधुनिक राजनीतिमा अब सेना र हतियार भन्दा ‘डेटा’ शक्तिशाली भएको छ। जसको हातमा जनताको डेटा छ, उसैले जनमतलाई आफू अनुकूल मोड्न सक्छ। यसलाई राजनीतिक विश्लेषकहरू ‘डिजिटल अधिनायकवाद’ को संज्ञा दिन्छन्। अल्गोरिदमले नागरिकका संवेगहरू (डर, घृणा र गर्व) सँग खेलबाड गर्छ। जब कुनै राजनीतिक सन्देशले नागरिकको डर वा घृणालाई उक्साउँछ, अल्गोरिदमले त्यस्ता सामग्रीलाई ‘भाइरल’ बनाइदिन्छ। यसले गर्दा स्वस्थ बहस हराउँदै गएको छ र समाज ‘हामी’ विरुद्ध ‘उनीहरू’ को कित्तामा बाँडिएको छ।

अहिलेको राजनीतिमा अर्को डरलाग्दो पक्ष भनेको ‘बट्स’ र ‘नक्कली एकाउन्ट’ को प्रयोग हो। हजारौंको सङ्ख्यामा रहेका नक्कली एकाउन्टहरूले कुनै एउटा विचारलाई कृत्रिम रूपमा ठूलो र लोकप्रिय देखाउन सक्छन्। यसले गर्दा सामान्य नागरिकलाई “सबैले यही भनिरहेका छन्, त्यसैले यो सही होला” भन्ने भ्रम पर्छ। यसलाई ‘एस्ट्रोटर्फिङ’ भनिन्छ, जहाँ कृत्रिम जनमतलाई वास्तविक जनलहर जस्तो बनाएर पेश गरिन्छ। यसले गर्दा वास्तविक धरातलका समस्याहरू ओझेलमा पर्छन् र ‘डिजिटल हल्ला’ ले देशको नीतिनिर्माणमा दक्खल पुर्‍याउँछ।

विश्व राजनीतिक घटनाक्रम र दुरुपयोगका पाठ

विश्व राजनीतिमा सामाजिक सञ्जालको गलत प्रयोग र त्यसले निम्त्याएका संकटका केही प्रमुख उदाहरण निम्न छन्:

फिलिपिन्स (मार्कोस जुनियर): सामाजिक सञ्जालमा ठूलो लगानी गरेर आफ्नो परिवारको तानाशाही इतिहासलाई ‘स्वर्ण युग’ भनी भ्रम फैलाए। सत्तामा पुगेपछि जब आर्थिक सुधार भएन, तब उनीहरूले ठूलो जनआक्रोश र विश्वसनीयताको संकट झेलिरहनु परेको छ।

मलेसिया (नाजिब रजाक): रजाकले आफ्नो भ्रष्टाचार लुकाउन महँगा पीआर एजेन्सी र डिजिटल माध्यमको व्यापक प्रयोग गरे। तर, अन्ततः सामाजिक सञ्जालबाटै शुरु भएको नागरिक आन्दोलनले उनको साम्राज्य ढल्यो।

म्यानमार (सैनिक कू): सैनिक सरकारले फेसबुकलाई रोहिंग्या विरुद्ध घृणा फैलाउन प्रयोग गर्‍यो। प्रविधिको यो अनैतिक प्रयोगले गर्दा म्यानमारको सैनिक जुन्टा आज विश्वमै एक्लिएको छ।

इटाली (माटेओ साल्भिनी): आप्रवासी विरोधी कडा भाषण र भ्रामक तथ्याङ्कबाट छोटो समयमा चर्चा कमाए पनि ठोस नीति र डेलिभरी नहुँदा साल्भिनी विस्तारै चर्चाबाट हराउँदै गए।

भारत (आईटी सेल र चरित्रहत्या): संगठित ‘आईटी सेल’ मार्फत विपक्षीको चरित्रहत्या गरियो। तर, जब जनताले यो नियोजित प्रोपोगान्डा हो भन्ने बुझे, तब सोही प्रविधिले प्रोपोगान्डा फैलाउनेहरूलाई नै नैतिक संकटमा पारिदियो।

नेपालको सन्दर्भ र डेलिभरीको चुनौती

नेपाल जस्तो भू-राजनीतिक रूपमा संवेदनशील देशका लागि सामाजिक सञ्जाल केवल आन्तरिक राजनीतिको माध्यम मात्र होइन, यो ‘न्यारेटिभ वार’ को केन्द्र समेत बनेको छ। नेपालका कतिपय आन्तरिक मुद्दाहरू, सीमा विवाद वा ठूला विकास परियोजनाहरूका बारेमा सामाजिक सञ्जालमा सिर्जना गरिने वैदेशिक प्रायोजित ट्रेन्डहरूले राष्ट्रिय जनमतलाई उत्तेजित बनाउने गरेका छन्। यस्ता डिजिटल अभियानहरूले कहिलेकाहीं राज्यका संवेदनशील अङ्गहरूलाई समेत दबाबमा पार्ने र छिमेकी मुलुकहरूसँगको कूटनीतिक सम्बन्धमा दरार ल्याउने जोखिम बढाएका छन्।

नेपालमा सामाजिक सञ्जालको प्रयोग बढ्दै जाँदा यसको नियमन गर्ने कानूनी संयन्त्र भने अझै पनि अस्पष्ट र विवादित छ। एकातिर अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको रक्षा गर्नुपर्ने चुनौती छ भने अर्कोतिर ‘साइबर बुलिङ’ र प्रायोजित प्रोपोगान्डाले सामाजिक सद्भाव बिगारिरहेको छ। नेपालको मौलिक ‘बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक’ पहिचान माथि प्रहार हुने गरी फैलाइने भ्रामक सूचनाहरूले गर्दा अनलाइनको आक्रोश सडकको हिंसामा परिणत हुने जोखिम सधैं जीवितै छ।

नेपालको वर्तमान राजनीतिमा पनि केवल टिकटक र फेसबुकमा ‘भाइरल’ भएकै भरमा नेता भइन्छ भन्ने गलत भाष्य निर्माण हुन थालेको छ। एउटा सच्चा नेतृत्वका लागि गहन ज्ञान, दूरदर्शी चिन्तन र जनताप्रतिको इमानदार समर्पण अनिवार्य हुन्छ। चिन्ताको विषय के छ भने, सरकारी निर्णय र आधिकारिक सूचनाहरू संस्थागत प्रणाली भन्दा फेसबुक स्ट्याटसबाट सार्वजनिक गर्ने प्रतिस्पर्धा चलिरहेको छ। राज्यका संयन्त्रलाई भन्दा ‘लाइक र सेयर’ लाई बढी प्राथमिकता दिने यो प्रवृत्तिले प्रशासनिक गम्भीरतालाई कमजोर बनाउँछ।

लोकप्रियताका लागि गरिने यस्ता होडबाजीले दीर्घकालमा संस्थागत पद्धतिलाई नै क्षति पुर्‍याउँछ। सरकारी कामकारबाहीमा सामाजिक सञ्जालको अत्यधिक मोह भन्दा आधिकारिकता र परिणाममुखी काममा बढी सजग हुन जरूरी छ। त्यसैले, नेपाली राजनीति र समाजलाई प्रविधिको नकारात्मक असरबाट बचाउन राज्यले नियमनकारी निकायलाई मात्र होइन, नागरिकको विवेकलाई पनि उत्तिकै सुदृढ बनाउनुपर्ने देखिन्छ।

निष्कर्ष: विवेक र नैतिकताको शर्त

सामाजिक सञ्जाल र आधुनिक प्रविधि आफैंमा नकारात्मक होइनन्। यसको उपयोग गर्ने व्यक्तिको नियत र विधिको आधारमा परिणाम तय हुन्छ। राजनीतिमा यसले ल्याएको पारदर्शिता र आम पहुँच प्रशंसनीय छ, तर यसलाई झुट र चरित्रहत्याको हतियार बनाइनु लोकतन्त्रको उपहास हो।

यस समस्याको समाधानका लागि समुदायस्तरमै ‘सामाजिक सञ्जाल साक्षरता’ अभियान चलाउनु अनिवार्य छ। विद्यालयको पाठ्यक्रममा डिजिटल नागरिकता र सूचनाको सत्यता जाँच्ने विधिबारे शिक्षा दिनु आजको युगको माग हो। राजनीतिक दलहरूले पनि क्षणिक चुनावी लाभका लागि सस्तो लोकप्रियताको सहारा लिनु सट्टा आफ्नो दीर्घकालीन दृष्टिकोण र जनसेवामा आधारित भएर प्रविधिको सही उपयोग गर्न सिक्नुपर्छ।

प्रविधिले मानिसलाई क्षणिक रूपमा भ्रमित पार्न सक्ला, तर दीर्घकालीन राजनीतिमा केवल सत्य, निष्ठा र जनताप्रतिको सेवा नै टिक्छ। अन्ततः लोकतन्त्रलाई जीवन्त राख्न प्रविधिको सस्तो लोकप्रियता भन्दा माथि मानिसको विवेक र मानवीय नैतिकता नै सर्वोपरि हुनुपर्छ। प्रविधिको चमकधमकमा हाम्रा मौलिक लोकतान्त्रिक मूल्यहरू कतै हराउन नपाउन् भन्नेमा हामी सबै सचेत रहनुपर्छ।

(अम्गाईं, नेपाली सेनाका रिटायर्ड मेजर हुन्।)