६० वर्षदेखि लोप भएको ठानिएको बिरुवा अस्ट्रेलियामा अचानक भेटियो

४ वैशाख, काठमाडौं । वैज्ञानिकहरूले झन्डै ६० वर्षदेखि संसारबाटै लोप भइसकेको ठानेको एउटा दुर्लभ बिरुवा अस्ट्रेलियाको दुर्गम क्षेत्रमा फेला परेको छ।

एउटा चरा खोजी गर्ने व्यक्तिले मोबाइलबाट खिचेको सर्वसाधारण तस्बिरलाई प्रकृतिसम्बन्धी डिजिटल प्लेटफर्म ‘आईन्याचुरलिस्ट’ मा अपलोड गरेपछि यो ऐतिहासिक पुनरुत्थान सम्भव भएको हो।

यस खोजले आधुनिक जैविक विविधता अनुसन्धान र संरक्षणमा सर्वसाधारण नागरिक र स्मार्टफोनको भूमिका कति शक्तिशाली बन्दै गएको छ भन्ने कुरा प्रमाणित गरेको छ।

एरन बिन नामक एक व्यावसायिक हर्टिकल्चरलिस्ट अस्ट्रेलियाको क्वीन्सल्याण्डस्थित एउटा दुर्गम आउटब्याक क्षेत्रमा चराहरूको खुट्टामा पहिचानको पट्टा बाँध्ने काममा सहयोग गरिरहेका थिए। त्यसै क्रममा उनले त्यहाँ एउटा अनौठो झाडी प्रजातिको बिरुवा देखेर त्यसको तस्बिर खिचे। पछि मोबाइलको नेटवर्क आएपछि उनले उक्त तस्बिर प्रकृतिप्रेमीहरूको खुला वेबसाइट ‘आईन्याचुरलिस्ट’ मा सेयर गरे।

प्लेटफर्ममा करोडौँ तस्बिरहरूका बीच उक्त तस्बिरमा क्वीन्सल्याण्ड हर्बेरियमका वनस्पतिविद् एन्थोनी बिनको नजर पर्यो। उनले तस्बिर हेर्नासाथ त्यो बिरुवा वैज्ञानिक जगत्‌मा ‘टिलोटस सेनारियस’ भनिने दूर्लभ प्रजाति भएको पहिचान गरे।

यो त्यही बिरुवा थियो जुन सन् १९६७ देखि प्रकृतिमा कतै पनि देखिएको थिएन र वैज्ञानिकहरूले यसलाई पूर्ण रूपमा लोप भइसकेको सूचीमा राखेका थिए। रोचक कुरा के छ भने, वनस्पतिविद् एन्थोनी बिन आफैँले एक दशकअघि पुराना पुराना संकलनका आधारमा यस प्रजातिको पहिलो पटक वैज्ञानिक नामकरण र विवरण लेखेका थिए।

‘अस्ट्रेलियन जर्नल अफ बोटनी’ मा यस पुनरुत्थानको विवरण लेख्ने युनिभर्सिटी अफ न्यु साउथ वेल्सका वैज्ञानिक थॉमस मेसाग्लियोका अनुसार यो बिरुवा एउटा सानो र नाजुक झाडी हो, जसमा गुलाफी-बैजनी रङका फूलहरू फुल्छन्। यसका फूलहरू हेर्दा अन्तरिक्षमा सानो फायरवर्क्स पड्किए जस्ता देखिन्छन्। यो बिरुवा अस्ट्रेलियाको उत्तरी क्षेत्रमा पर्ने ‘गल्फ अफ कार्पेन्टेरिया’ को विकट र चट्टानी भूभागमा मात्र उम्रने गर्दछ।

सन् १७५० को दशकदेखि हालसम्म संसारबाट झन्डै ९०० वनस्पति प्रजातिहरू लोप भइसकेका छन् र यो बिरुवा पनि सोही सूचीमा परेको अनुमान गरिएको थियो। तर, एरनको तस्बिर र जग्गाधनीको सहयोगमा संकलन गरिएको नयाँ नमुना परीक्षण गरेपछि वैज्ञानिकहरूले यो प्रजाति अझै जीवितै रहेको पुष्टि गरेका छन्।

अब यस बिरुवालाई ‘लोप भएको’ सूचीबाट हटाएर ‘अति संकटापन्न’ को सूचीमा सारिएको छ, जसले गर्दा यसको संरक्षणका लागि सरकारी र गैरसरकारी निकायहरूले विशेष बजेट र योजना बनाउन बाटो खुलेको छ।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार अस्ट्रेलिया भूगोलका हिसाबले यति विशाल छ कि सरकारी अनुसन्धानकर्ताहरू मात्रै पुगेर हरेक कुनाका वनस्पति र जीवजन्तुको खोजी गर्न असम्भव छ। त्यसमाथि अस्ट्रेलियाको झन्डै एक-तिहाइ जमिन निजी स्वामित्वमा रहेकाले त्यहाँ सर्वसाधारणको प्रवेश हुँदैन। यस्तो अवस्थामा जग्गाधनी वा त्यहाँ पुग्ने सर्वसाधारणले आईन्याचुरलिस्ट जस्ता प्रविधिको प्रयोग गरेर खिचेका तस्बिरहरू वैज्ञानिकहरूका लागि बहुमूल्य साबित भइरहेका छन्।

वैज्ञानिक मेसाग्लियोका अनुसार आईन्याचुरलिस्टको तथ्याङ्क हालसम्म संसारका १२८ देशका हजारौँ वैज्ञानिक अनुसन्धानहरूमा सन्दर्भ सामग्रीका रूपमा प्रयोग भइसकेको छ। यसले सर्वसाधारण मानिसहरूलाई प्रकृति र विज्ञानप्रति थप जिम्मेवार र उत्प्रेरित बनाउनुका साथै जैविक विविधता संरक्षणमा प्रत्यक्ष योगदान पुर्‍याउन मद्दत गरिरहेको छ।