घुम्न जाँदैमा खतरै भएँ भन्ने नठान्नुस्

यस संसारमा मानिसहरूले व्यक्त गर्ने सबैभन्दा निष्प्रयोजन भनाइ कुन होला?

मेरो मनोनयनमा त ‘मलाई भ्रमण गर्न मन पर्छ’ भन्ने वाक्य पर्छ। यसले कुनै पनि व्यक्तिको बारेमा केही नयाँ कुरा प्रदर्शन गर्दैन। कारण- प्रायः सबैलाई नै भ्रमण गर्न मन पर्छ। तैपनि मानिसहरू यो कुरा दोहोर्‍याइरहन्छन्। कुनै अज्ञात कारणवश उनीहरू आफूले गरेको भ्रमण र भविष्यमा भ्रमण गर्ने आफ्नो चाहनालाई लिएर निकै गौरव महसुस गर्छन्।

यस विचारको विपक्षमा उभिने समूह सानो छ। तर उनीहरूको तर्क निकै प्रखर र स्पष्ट छ। जी.के. चेस्टरटनले लेखेका छन्, ‘भ्रमणले मस्तिष्कलाई संकुचित बनाउँछ।’

राल्फ वाल्डो इमर्सनले त भ्रमणलाई ‘मूर्खहरूको स्वर्ग’ को संज्ञा दिएका छन्। सम्भवतः सर्वकालीन महान् दार्शनिकहरू सुकरात र इम्यानुएल कान्टले त आफ्नो व्यवहारबाटै यो कुरा प्रमाणित गरे- उनीहरू सायदै कहिल्यै आफ्ना गृहनगर क्रमशः एथेन्स र कोनिग्सबर्गभन्दा बाहिर निस्किए।

तर भ्रमणलाई सबैभन्दा बढी घृणा गर्ने व्यक्ति भने पोर्चुगाली लेखक फर्नान्डो पेसोआ थिए। उनको उत्कृष्ट कृति ‘द बुक अफ डिस्क्वाइट’ मा भ्रमणप्रतिको आक्रोश देखिन्छ।

“मलाई जीवनका नयाँ शैली र अपरिचित ठाउँहरू देख्दा घृणा लाग्छ। … भ्रमण गर्ने विचारले नै मलाई वाकवाकी लाग्छ। … आह, जसको अस्तित्व नै छैन, उनीहरूलाई नै भ्रमण गर्न दिइयोस्! … भ्रमण तिनका लागि हो, जसले केही महसुस नै गर्न सक्दैनन्। … कुनै कुरा महसुस गर्नकै लागि ठाउँ-ठाउँ भौंतारिनु भनेको कल्पनाशीलताको चरम दरिद्रता मात्र हो।”

यदि तपाईं यसलाई केवल चर्चामा आउनका लागि गरिएको विपरीत तर्क मात्र ठानेर खारेज गर्न चाहनुहुन्छ भने, एकपटक आफ्नो सोचको केन्द्रलाई आफ्नै भ्रमणबाट हटाएर अरूको भ्रमणतर्फ मोडेर हेर्नुहोस्। स्वदेशमा होस् वा विदेशमा, मानिसहरू सामान्यतया ‘पर्यटकीय’ गतिविधिहरूबाट टाढै बस्न रुचाउँछन्। जब अरू मानिसहरू भ्रमण गरिरहेका हुन्छन्, उनीहरूको त्यो भ्रमणलाई नै हामी ‘पर्यटन’ भन्ने गर्छौं।

अनि, मानिसहरूलाई आफ्नो भ्रमणका बारेमा कुरा गर्न जति मन पर्छ, हामीमध्ये निकै कमैलाई मात्र उनीहरूका ती कुरा सुन्न मन पर्छ। यस्ता कुराकानीहरू प्राज्ञिक लेखन र सपनाका बेलिविस्तार जस्तै हुन्। जुन सञ्चारका यस्ता रूप हुन्, जो उपभोक्ता (सुन्ने वा पढ्ने व्यक्ति) को भन्दा बढी उत्पादक (भन्ने वा लेख्ने व्यक्ति) को आवश्यकता र सन्तुष्टिद्वारा निर्देशित हुन्छन्।

भ्रमणको पक्षमा दिइने एउटा आम तर्क के हो भने यसले हामीलाई एउटा प्रबुद्ध अवस्थामा पुर्‍याउँछ, संसारका बारेमा शिक्षित गराउँछ र यसका बासिन्दाहरूसँग एकाकार गराउँछ। भ्रमणप्रति सन्देहास्पद दृष्टिकोण राख्ने स्यामुएल जनसनले समेत (जसले कुनै समय भनेका थिए, ‘फ्रान्समा बस्दा मैले के उपलब्धि हासिल गरेँ भने, म आफ्नै देशसँग अझ बढी सन्तुष्ट हुन सिकेँ’) भ्रमणको एउटा छुट्टै प्रतिष्ठा हुन्छ भन्ने कुरालाई स्वीकार गरेका थिए।

आफ्ना प्रिय बस्वेललाई सल्लाह दिँदै जनसनले बस्वेलका छोराछोरीको हितका लागि चीनको भ्रमण गर्न सिफारिस गरेका थिए: ‘यसले उनीहरूमा एउटा छुट्टै प्रतिष्ठा छर्नेछ। … उनीहरूलाई सधैं यस्ता व्यक्तिका सन्तानका रूपमा हेरिनेछ, जो चीनको ग्रेट वाल हेर्न गएका थिए।’

भ्रमणलाई एउटा ठूलो उपलब्धिका रूपमा ब्रान्डिङ गरिन्छ। रोचक ठाउँहरू हेर्नुहोस्, रोचक अनुभवहरू बटुल्नुहोस्, र आफैंमा एक रोचक व्यक्ति बन्नुहोस्। तर के वास्तवमै यो त्यस्तै चिज हो त?

पेसोआ, इमर्सन र चेस्टरटनको मान्यता के थियो भने भ्रमणले हामीलाई मानवताको नजिक ल्याउनुको सट्टा, उल्टै त्यसबाट विमुख गराउँछ। भ्रमणले हामीलाई आफ्नो सबैभन्दा खराब रूपमा रूपान्तरण गरिदिन्छ, जबकि हामी आफैं भने यस भ्रममा बाँचिरहेका हुन्छौँ कि हामी आफ्नो सर्वश्रेष्ठ रूपमा छौँ। यसलाई ‘यात्रीको भ्रम’ (द ट्राभलर्स डेल्युजन) भन्न सकिन्छ।

यस भ्रमको गहिराइमा पुग्नका लागि, पहिले हामीले ‘भ्रमण’ भन्नाले के बुझिरहेका छौँ भन्ने कुराबाटै सुरु गरौँ। सुकरात जब पेलोपोनेसियन युद्धमा लड्नका लागि बोलाइए, तब उनी विदेश गएका थिए; तैपनि, उनी कुनै यात्री थिएनन्।

इमर्सनले आफ्नो आलोचनालाई ती व्यक्तिहरूबाट टाढा राख्न खोजेका छन् जसले आफ्ना ‘आवश्यकता’ वा ‘कर्तव्य’ का कारण भ्रमण गर्नुपरेको हुन्छ। कला, अध्ययन र परोपकारका उद्देश्यले लामो दुरी पार गर्ने कुरामा उनको कुनै आपत्ति छैन। कुनै ठाउँमा हुनुको पछाडि तपाईंसँग ठोस कारण छ भन्ने कुराको एउटा सङ्केत यो हो कि तपाईंले त्यहाँ आफूलाई प्रमाणित गरिरहनुपर्दैन, र फलस्वरूप तपाईंमा आफू त्यहाँ पुगेको प्रमाण देखाउनका लागि चिनो (स्मारिका), तस्बिर वा कथाहरू सङ्कलन गर्ने कुनै तीव्र इच्छा हुँदैन।

आउनुहोस्, ‘पर्यटन’ लाई भ्रमणको यस्तो रूपमा परिभाषित गरौँ जसको उद्देश्य केवल ‘रोचक’ कुराहरूको खोजी गर्नु हुन्छ- र यदि इमर्सन र उनका सहधर्मीहरूको तर्क सही हो भने, पर्यटन आफ्नो यसै उद्देश्यमा सधैँ चुक्ने गर्छ।

‘पर्यटक भनेको अस्थायी रूपमा फुर्सदिलो व्यक्ति हो, जसले परिवर्तनको अनुभव गर्ने उद्देश्यले आफ्नो घरभन्दा टाढाको स्थानमा स्वेच्छाले भ्रमण गर्छ।’ पर्यटनको मानवशास्त्रसम्बन्धी एक प्रतिष्ठित प्राज्ञिक पुस्तक ‘होस्ट्स एन्ड गेस्ट्स’ को सुरुवातमै यो परिभाषा दिइएको छ। यस परिभाषाको अन्तिम वाक्यांश निकै महत्त्वपूर्ण छ: पर्यटकीय भ्रमण केवल ‘परिवर्तन’ का लागि अस्तित्वमा रहन्छ।

तर, वास्तवमा परिवर्तन चाहिँ केमा हुन्छ त? सोही पुस्तकको अन्तिम अध्यायमा एउटा निकै मार्मिक टिप्पणी गरिएको छ: ‘पर्यटकहरूले आफ्ना आतिथ्यकर्ता (स्थानीय बासिन्दा) बाट केही सिक्ने वा ग्रहण गर्ने सम्भावना जति कम हुन्छ, त्योभन्दा बढी स्थानीय बासिन्दाहरूले उनीहरूबाट ग्रहण गर्छन्; जसले गर्दा आतिथ्य प्रदान गर्ने समुदायमा परिवर्तनको एउटा शृङ्खला नै सुरु हुन्छ।’ हामी परिवर्तनको अनुभव गर्न जान्छौँ, तर अन्त्यमा अरूमाथि परिवर्तन थोपरिरहेका हुन्छौँ।

उदाहरणका लागि, एक दशकअघि जब म अबुधाबीमा थिएँ, म एउटा फ्याल्कन हस्पिटलको गाइडेड टुरमा गएको थिएँ। मैले आफ्नो पाखुरामा बाजलाई राखेर एउटा तस्बिर पनि खिचेँ। मलाई बाजपालन वा बाजहरूमा कुनै चासो छैन, र मानवबाहेकका अन्य जीवजन्तुहरूसँग नजिकिने कुरामा त म सामान्यतया अरुचि नै राख्छु। तर, ‘अबुधाबीमा मानिसहरू के गर्छन् त?’ भन्ने प्रश्नको एउटा जवाफ त्यो बाज अस्पताल पनि थियो। त्यसैले म त्यहाँ गएँ।

मलाई लाग्छ, त्यस बाज अस्पतालको बनावटदेखि लिएर त्यसको मिसन स्टेटमेन्टसम्मका सबै कुरा म जस्तै मानिसहरूको आगमनले निर्धारण गरेको हो र भविष्यमा पनि भइरहनेछ। हामी अर्थात् ती ‘अपरिवर्तित परिवर्तनकर्ताहरू’, हामी पर्यटकहरू। (त्यस अस्पतालको प्रवेश कक्षको भित्तामा मैले ‘पर्यटनमा उत्कृष्टता’ का पुरस्कारहरूको एउटा शृङ्खला नै झुन्ड्याइएको देखेपछि अचम्म परेको सम्झना छ। ध्यान रहोस्, त्यो एउटा पशुपन्छीको अस्पताल हो।)

कुनै ठाउँ स्वेच्छाले परिवर्तनको अनुभव गर्न आउने पर्यटकहरूद्वारा रूपान्तरित हुनु किन नराम्रो हुन सक्छ? यसको जवाफ के हो भने, यस्ता मानिसहरूलाई आफूले के गरिरहेको छु भन्ने मात्र थाहा नहुने होइन, उनीहरू त्यो सिक्ने प्रयाससमेत गरिरहेका हुँदैनन्।

मेरै उदाहरण हेर्नुहोस्। बाजपालन (फ्याल्कन्री) प्रति कसैको यति गहिरो लगाव हुनु कि त्यसकै लागि ऊ अबुधाबीसम्म उड्न तयार होस्, त्यो एउटा बेग्लै कुरा हुन्थ्यो; अथवा आफ्नो जीवनलाई एउटा नयाँ दिशा दिने अभिलाषा र आशासहित त्यो भ्रमणमा निस्कनु पनि अर्कै कुरा हुन्थ्यो। तर म यी दुवै अवस्थामा थिइनँ। म त्यस अस्पतालभित्र छिर्दा मलाई राम्रोसँग थाहा थियो कि मेरो अबुधाबीपछिको जीवनमा पनि बाजपालनको भूमिका ठीक त्यति नै रहनेछ जति अबुधाबी आउनुअघि थियो- अर्थात्, शून्य।

यदि तपाईं यस्तो चिज हेर्न जाँदै हुनुहुन्छ जसको न त तपाईं सम्मान गर्नुहुन्छ, न त भविष्यमा त्यसको महत्त्व बुझ्ने कुनै इच्छा नै राख्नुहुन्छ भने, तपाईं केवल आफ्नो शरीरलाई एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा भौंतारिने बाहेक अरू केही पनि गरिरहनुभएको हुँदैन।

पर्यटन यसको चलायमान चरित्रबाट अथवा भौतारिने भोकबाट चिनिन्छ। ‘म फ्रान्स गएँ।’ ठीक छ, तर तपाईंले त्यहाँ के गर्नुभयो? ‘म लुभ्र सङ्ग्रहालय गएँ।’ ठीक छ, तर तपाईंले त्यहाँ के गर्नुभयो? ‘म ‘मोनालिसा’ हेर्न गएँ।’ त्यो पनि, त्यहाँबाट तुरुन्तै अगाडि बढ्नुअघि मात्र: प्रस्ट रूपमा भन्नुपर्दा, धेरैजसो मानिसहरू मोनालिसालाई केवल पन्ध्र सेकेन्ड जति मात्र नियालेर हेर्ने गर्छन्। त्यसैले, यो सुरुदेखि अन्त्यसम्म केवल एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा स्थानान्तरण हुने या भौंतारिने प्रक्रिया मात्र हो।

पर्यटकहरूको एउटा अनौठो तर्क हुन्छ, जसले गर्दा उनीहरू कुनै निश्चित ठाउँमा पुगेपछि आफूले ‘गर्नुपर्ने भनिएका’ कामहरू गर्ने तीव्र चाहना र ठीक त्यसै समयमा त्यस्ता कामहरूबाट पर भाग्ने अर्को चाहनाबाट एकैसाथ निर्देशित भइरहेका हुन्छन्।

यही कारणले गर्दा नै होला, मेरो पहिलो पेरिस भ्रमणका क्रममा मैले ‘मोनालिसा’ र ‘लुभ्र सङ्ग्रहालय’ दुवैलाई हेर्न छोडिदिएँ। यद्यपि, मैले एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा भौंतारिने काम भने रोकिनँ। म सहरको एउटा कुनाबाट अर्को कुनासम्म सीधा रेखामा बारम्बार हिँडिरहेँ; यदि तपाईंले मेरो त्यस हिँडाइलाई नक्सामा कोर्नुभयो भने, त्यसले एउटा विशाल ताराचिन्हको आकार बनाउने थियो। जुन ठूला र प्रख्यात सहरहरूमा म वास्तविक रूपमै बसेको छु र काम गरेको छु, त्यहाँ मैले पूरै दिन हिँडेरै बिताउने कुरा कहिल्यै सोच्न पनि सक्दिनथेँ।

जब तपाईं भ्रमण गर्नुहुन्छ, तब समयको सदुपयोग कसरी गर्ने भन्ने आफ्ना सामान्य मापदण्डहरूलाई तपाईंले थाती राख्नुहुन्छ। तपाईं आफ्ना अन्य मापदण्डहरूलाई पनि त्यसैगरी थाती राख्नुहुन्छ; किनकि तपाईं खाना, कला वा मनोरञ्जनात्मक गतिविधिहरूमा आफ्नो रुचि र स्वादको सीमाभित्र बाँधिन चाहनुहुन्न। आखिर, तपाईं आफ्नो मनलाई सम्झाउनुहुन्छ- भ्रमण गर्नुको मुख्य उद्देश्य नै दैनिक जीवनको सीमा र घेराबाट बाहिर निस्कनु हो।

तर, यदि तपाईं सामान्य अवस्थामा सङ्ग्रहालयहरू जानबाट जोगिनुहुन्छ र केवल ‘परिवर्तन’ महसुस गर्ने उद्देश्यले अचानक त्यहाँ पुग्नुहुन्छ भने, तपाईंले त्यहाँका चित्रकलाहरूबाट के नै बुझ्नुहोला र? त्यो त तपाईंका लागि बाजहरूले भरिएको कोठामा उभिनु जस्तै मात्र हुनेछ।

पर्यटकहरूको यो भ्रमण-परियोजना कसरी भित्रभित्रै आफैँमा आत्मघाती (सेल्फ-अन्डरमाइनिङ) बन्न पुग्छ भन्ने कुरालाई लेखक वाल्कर पर्सीको निबन्ध ‘द लस अफ द क्रिचर’ का यी दुई उदाहरणमध्ये पहिलोले निकै मार्मिक ढङ्गले उजागर गर्छ।

यहाँ मुख्य समस्या के देखिन्छ भने, पर्यटकले वास्तविक गन्तव्यको अनुभव गर्नुअघि नै उसको मस्तिष्कमा त्यस ठाउँको एउटा कृत्रिम बिम्ब अर्थात् ‘प्रतीकात्मक जटिलता’ (सिम्बोलिक कम्प्लेक्सिटी) निर्माण भइसकेको हुन्छ। जब ऊ ग्रान्ड क्यान्यन पुग्छ, उसले आफ्नो अगाडि फैलिएको विशाल प्राकृतिक स्वरूपलाई सिधै र जीवन्त रूपमा नियाल्न सक्दैन। बरु, उसको मस्तिष्कले त्यस वास्तविक दृश्यलाई आफूले पहिले नै देखेका तस्बिर र पोस्टकार्डहरूसँग तुलना गर्न थाल्छ। यदि दृश्य पोस्टकार्डसँग हुबहु मिल्यो भने मात्र ऊ रमाउँछ, नत्र आफू ठगिएको महसुस गर्छ।

यसले के देखाउँछ भने, पर्यटनको मूल उद्देश्य ‘नयाँ र वास्तविक’ को खोजी गर्नु भए तापनि, पर्यटक आफ्नै मस्तिष्कमा कैद भएको पूर्वनिर्मित बिम्बको दास बन्न पुग्छ। ऊ वास्तविक संसारलाई नभई संसारको फोटोकपिलाई हेर्न र प्रमाणित गर्न मात्र त्यहाँ पुगेको हुन्छ। फलस्वरूप, त्यो अनन्त गहिराइ र सौन्दर्य उसको अगाडि हुँदाहुँदै पनि उसले त्यसको वास्तविक रस पाउन सक्दैन र अन्त्यमा केवल बोरियत वा एउटा अव्यक्त छटपटी मात्र उसको भागमा पर्छ।

वाल्कर पर्सीको यसै अवधारणालाई अझ स्पष्ट पार्न दोस्रो उदाहरण कस्तो छ, त्यसतर्फ लागौँ कि?

दोस्रो उदाहरणमा, अमेरिकाको आयोवाबाट मेक्सिको भ्रमणमा निस्किएको एउटा दम्पतीको कथा छ। उनीहरू आफ्नो भ्रमणको आनन्द त लिइरहेका छन्, तर सामान्य पर्यटकीय दृश्यहरूबाट भने अलि असन्तुष्ट छन्। भ्रमणकै क्रममा उनीहरू बाटो बिराउँछन्, घण्टौंसम्म ढुङ्गेनी पहाडी बाटोमा गाडी गुडाउँछन् र अन्ततः, ‘नक्सामा समेत नपरेको एउटा सानो उपत्यकामा’ एउटा धार्मिक उत्सव मनाइरहेको गाउँ फेला पार्छन्। गाउँलेहरूको नाच हेर्दै गर्दा ती पर्यटकहरूले अन्ततः एउटा ‘वास्तविक दृश्य फेला पार्छन्- यस्तो दृश्य जो मनमोहक, मौलिक, रमणीय र अक्षुण्ण छ।’

तैपनि उनीहरूमा कताकता केही असन्तुष्टि बाँकी नै रहन्छ। आफ्नो घर फर्किएपछि, उनीहरू एक मानवशास्त्री साथीसँग आफ्नो त्यस अनुभवको निकै उत्साहका साथ बखान गर्छन् र भन्छन्, ‘तिमी पनि त्यहाँ हुनुपर्ने थियो! तिमी हामीसँग फेरि त्यहाँ जानैपर्छ!’ जब ती मानवशास्त्री वास्तवमै उनीहरूसँगै त्यहाँ जान्छन्, तब त्यो दम्पतीले त्यहाँ भइरहेका गतिविधि वा नाचगानलाई हेर्दैनन्; बरु उनीहरू ती मानवशास्त्री साथीको अनुहारको भाव नियाल्न थाल्छन्।

उनीहरूको सबैभन्दा ठूलो चाहना नै आफ्ना ती विद्वान साथीले त्यस नाचलाई रोचक मानोस् भन्ने हुन्छ। वास्तवमा, उनीहरूलाई आफ्नो त्यो अनुभव साँच्चै जेन्युन (वास्तविक) थियो भनेर ती विशेषज्ञ साथीबाट ‘प्रमाणित गराउनु’ पर्ने हुन्छ।

पर्यटक स्वभावैले एक आज्ञाकारी पात्र हो। उसले आफ्ना अनुभवहरूको औचित्य पुष्टि गर्ने काम मानवशास्त्री, पोस्टकार्ड वा कुनै ठाउँमा ‘के गर्नुपर्छ र के गर्नुहुँदैन’ भन्ने स्थापित सामाजिक मान्यताहरूलाई सुम्पिदिएको हुन्छ। यही आज्ञाकारिता, र यही ‘अनुभवप्रतिको खुलापन’ नै वास्तवमा यस्तो तत्त्व हो जसले पर्यटकलाई वास्तविक अनुभव लिनबाट पूर्ण रूपमा वञ्चित गराइदिन्छ। इमर्सनले स्वीकार गरेका छन्, ‘म भ्याटिकन र त्यहाँका दरबारहरू घुम्छु। म ती दृश्य र अनुभवहरूबाट मन्त्रमुग्ध भएको नाटक गर्छु, तर म भित्रैदेखि मन्त्रमुग्ध भएको हुँदिनँ।’

उनी ती प्रत्येक पर्यटकको तर्फबाट बोलिरहेका छन्, जो कुनै ऐतिहासिक स्मारक, चित्रकला वा बाजको अगाडि उभिएर आफूभित्र जबर्जस्ती कुनै भावना पैदा होस् भन्ने माग गरिरहेका हुन्छन्।

इमर्सन र पर्सीले हामीलाई यो माग किन नाजायज छ भन्ने कुरा बुझ्न मद्दत गर्छन्: पर्यटक हुनु भनेको आफ्ना व्यक्तिगत भावनाहरूको कुनै महत्त्व छैन भनेर पहिले नै निर्णय गरिसक्नु हो। कुनै अनुभव वास्तवमै कत्तिको ‘मौलिक’ छ भन्ने कुराको मूल्याङ्कन, त्यस संस्कृति वा परिवेशभन्दा बाहिरको व्यक्तिका रूपमा तपाईं आफैँले कहिल्यै गर्न सक्नुहुन्न।

यस्तै तर्क पर्यटकको त्यो भावनामा पनि लागु हुन्छ, जहाँ उसले संसारका मानव समुदायप्रति सम्मान दर्शाउने दाबी गर्छ। पर्सी र इमर्सनले सौन्दर्यशास्त्रीय पक्षमा ध्यान केन्द्रित गर्दै यात्रीहरूका लागि आफूले खोजेको संवेगात्मक अनुभव प्राप्त गर्न कति गाह्रो हुन्छ भन्ने कुरा देखाएका छन्; तर पेसोआ र चेस्टरटन भने यसको नैतिक पक्षमा बढी चासो राख्छन्।

यात्रीहरू किन अन्य मानिसहरूसँग वास्तविक रूपमा जोडिन सक्दैनन् भन्ने कुराको अध्ययन उनीहरूले गरेका छन्। पेरिसमा भौंतारिने क्रममा म त्यहाँका मानिसहरूलाई एकोहोरो हेरिरहन्थेँ- उनीहरूको पहिरन, व्यवहार र आपसी कुराकानीलाई निकै सूक्ष्म ढङ्गले नियाल्थेँ। म आफ्ना वरिपरिका फ्रान्सेली मानिसहरूमा ‘फ्रान्सेलीपन’ खोज्ने प्रयास गरिरहेको थिएँ। स्पष्ट छ, यो अरूसँग मित्रता गाँस्ने वा सम्बन्ध बनाउने तरिका भने पटक्कै होइन।

पेसोआले आफ्नो जीवनमा केवल एक जना मात्र ‘आत्मा भएको वास्तविक यात्री’ भेटेको कुरा उल्लेख गरेका छन्: तिनी एक कार्यालय सहयोगी थिए, जो मन्त्रमुग्ध भएझैँ विभिन्न ठाउँका भ्रमण पुस्तिकाहरू (ब्रोसर) सङ्कलन गर्थे, पत्रपत्रिकाबाट नक्साहरू च्यातेर राख्थे र टाढा-टाढाका गन्तव्यहरूबीच चल्ने रेलको समयतालिका कण्ठ गर्थे। ती ठिटोले संसारभरिका जलभ्रमणका मार्गहरू हुबहु बताउन सक्थे, जबकि उनी कहिल्यै लिस्बन सहरभन्दा बाहिर पाइला टेक्न पाएका थिएनन्।

चेस्टरटनले पनि यसरी एकै ठाउँमा स्थिर रहेर भ्रमण गर्ने ‘अचल यात्रीहरू’ को धारणालाई दृढ समर्थन गरेका छन्। उनले लेखेका छन्, ‘त्यो विवेकहीन पर्यटक, जो यदि आफ्नो अन्धो र आत्मघाती सनकका कारण विदेशीहरू कस्ता देखिन्छन् भनेर हेर्न नगएको भए, आफ्नै घर ह्याम्पस्टेड वा सर्बिटनमा बसीबसी ल्यापल्यान्डका मानिसहरूलाई प्रेम गर्न, चिनियाँहरूलाई अङ्गालो हाल्न र पाटागोनियाका बासिन्दाहरूलाई हृदयमा टाँस्न सक्थ्यो- उसको त्यो व्यवहार र सोचमा एउटा निकै मार्मिक र दुःखद पक्ष लुकेको हुन्छ।’

समस्या अन्य ठाउँहरू वा ती ठाउँहरूलाई हेर्न चाहने मानिसमा थिएन। बरू भ्रमणको त्यो अमानवीकरण गर्ने प्रभावमा थियो, जसले मानिसलाई यस्ता व्यक्तिहरूका बीचमा पुर्‍याएर उभ्याइदिन्छ जहाँ ऊ केवल एक ‘दर्शक’ का रूपमा मात्र सम्बन्ध स्थापित गर्न बाध्य हुन्छ।

चेस्टरटनको मान्यता के थियो भने, टाढा रहेका चिजहरूलाई सही तरिकाले- अर्थात् टाढैबाट- प्रेम गर्नाले मात्र एउटा अझ बढी विश्वव्यापी सम्बन्ध सम्भव हुन्थ्यो। जब ह्याम्पस्टेडमा बस्ने व्यक्तिले विदेशीहरूका बारेमा ‘एक अमूर्त रूपमा… जसले श्रम गर्छन्, आफ्ना छोराछोरीलाई माया गर्छन् र एक दिन मर्दछन् भनी सोच्थ्यो, तब उसले उनीहरूका बारेमा सबैभन्दा आधारभूत सत्य सोचिरहेको हुन्थ्यो।’ चेस्टरटनले लेखेका छन्, ‘उसले आफ्नो घरमा बसेर महसुस गर्ने त्यो मानवीय बन्धन कुनै भ्रम होइन। बरु यो त एउटा आन्तरिक यथार्थ हो।’ भ्रमणले हामीलाई ती मानिसहरूको सामीप्य र अस्तित्व महसुस गर्नबाट रोकिदिन्छ, जसको नजिक हुनका लागि हामीले त्यति लामो दुरी पार गरेर आएका हुन्छौँ।

पर्यटनको बारेमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र अकाट्य सत्य यही हो: हामी फर्किएपछि कस्ता हुनेछौँ भन्ने कुरा हामीलाई पहिले नै राम्रोसँग थाहा हुन्छ। भ्रमण भनेको कुनै विदेशी मुलुकमा बसाइँ सर्नु, विश्वविद्यालयमा भर्ना हुनु, नयाँ जागिर सुरु गर्नु वा कसैको प्रेममा पर्नु जस्तो बिल्कुलै होइन। हामी ती कामहरूमा त एउटा यस्तो व्यक्तिको डर र आशङ्काका साथ प्रवेश गर्छौँ, जो एउटा सुरुङभित्र छिर्दै गर्दा आफू त्यहाँबाट बाहिर निस्कँदा कस्तो रूपमा बदलिनेछु भन्ने कुरामा अनभिज्ञ हुन्छ।

तर, यात्री भने आफू उही पुराना आधारभूत रुचिहरू, राजनीतिक विश्वासहरू र जीवनशैलीका साथ सुरक्षित रूपमा फिर्ता हुनेछु भन्ने कुरामा पूर्ण रूपमा विश्वस्त भएर प्रस्थान गर्छ। त्यसैले भ्रमण एउटा ‘बुमर्‍याङ’ जस्तै हो, जसले तपाईंलाई घुमाएर ठीक त्यहीँ ल्याएर खसालिदिन्छ जहाँबाट तपाईंले भ्रमण सुरु गर्नुभएको थियो।

यदि तपाईंलाई यो कुरा आफ्ना हकमा लागु हुँदैन जस्तो लाग्छ- अर्थात् तपाईंका आफ्ना भ्रमणहरू निकै जादुमयी एवं गहिरा छन्, जसले तपाईंका मूल्यमान्यतालाई अझ प्रगाढ बनाएका छन्, सोचको क्षितिज फराकिलो पारेका छन् र तपाईंलाई विश्वकै एक सच्चा नागरिक बनाएका छन्- भने के कुरामा ध्यान दिनुहोस् भने, यस प्रकृतिको घटनालाई प्रथम-पुरुषका रूपमा (आफैँले आफैँलाई) मूल्याङ्कन गर्न सकिँदैन। पेसोआ, चेस्टरटन, पर्सी र इमर्सन सबै यस तथ्यप्रति सचेत थिए कि यात्रीहरूले आफू बदलिएको कुरा आफैँलाई सुनाउने गर्छन्, तर आफ्नै भ्रम पत्ता लगाउनका लागि तपाईं आफ्नै अन्तर्निरीक्षणमा भर पर्न सक्नुहुन्न।

त्यसैले, यसको साटो आफ्ना ती साथीहरूलाई सम्झनुहोस् जो चाँडै नै ग्रीष्मकालीन भ्रमणका लागि निस्कँदै छन्। जब उनीहरू आफ्नो भ्रमणबाट फर्किनेछन्, उनीहरूलाई कस्तो अवस्थामा भेट्ने अपेक्षा तपाईं गर्नुहुन्छ? उनीहरूले आफ्नो भ्रमणका बारेमा कुरा गर्दा त्यो निकै रूपान्तरणकारी र ‘जीवनमै एक पटक मात्र हुने’ विशेष अनुभव थियो भनेझैँ गरी बताउन सक्छन्, तर के तपाईं उनीहरूको व्यवहार, उनीहरूको विश्वास वा नैतिक दृष्टिकोणमा कुनै परिवर्तन महसुस गर्न सक्नुहोला? के त्यहाँ वास्तवमै कुनै भिन्नता देखिनेछ त?

भ्रमण रमाइलो हुन्छ, त्यसैले हामी यसलाई मन पराउँछौँ भन्ने कुरामा कुनै रहस्य छैन। रहस्य त यस कुरामा छ कि हामी किन यसलाई एउटा बृहत् महत्त्व र सद्गुणको आवरण भिराउन खोज्छौँ? यदि एउटा बिदा वा भ्रमण भनेको अपरिवर्तित परिवर्तनको खोजी मात्र हो र वास्तवमा शून्यतालाई अङ्गाल्नु मात्र हो भने, यसको अर्थ र सान्दर्भिकतामाथि किन यति धेरै जोड दिने त?

यसबाट मानिस एउटा निष्कर्षमा पुग्न बाध्य हुन्छ कि सायद केही पनि नगर्नु (शून्य हुनु) त्यति सजिलो कुरा होइन- र यसैले यो अलमलको एउटा समाधान पनि सुझाउँछ। कल्पना गर्नुहोस्, यदि तपाईंलाई आफ्नो जीवनमा अब कहिल्यै भ्रमण गर्न पाइने छैन भन्ने कुरा थाहा भयो भने तपाईंको जीवन कस्तो देखिनेछ? यदि तपाईं आफ्नो जीवनमा कुनै ठूलो परिवर्तनको योजना बनाइरहनुभएको छैन भने, यो सम्भावना एउटा भयानक रूपमा तपाईंको अगाडि उभिनेछ: ‘बस, सधैँ यस्तै-यस्तै चलिरहनेछ, अनि एक दिन म मर्नेछु।’

भ्रमणले समयको यो विशाल र पट्यारलाग्दो फैलावटलाई दुईवटा खण्डमा विभाजन गरिदिन्छ- एउटा खण्ड जुन भ्रमणभन्दा अघि घटित हुन्छ, र अर्को खण्ड जुन भ्रमणपछि घटित हुन्छ। यसरी भ्रमणले मृत्युको त्यो अकाट्य निश्चिततालाई हाम्रो नजरबाट ओझेल पारिदिन्छ। अनि यसले यो काम सबैभन्दा चलाखीपूर्ण तरिकाले गर्छ: तपाईंलाई शून्यताको स्वाद पहिले नै चखाएर।

तपाईं यो तथ्यका बारेमा सोच्न समेत चाहनुहुन्न कि कुनै दिन तपाईं केही पनि गर्नुहुने छैन र तपाईंको कुनै अस्तित्व रहने छैन। तपाईं आफैँलाई यस अनुभवको प्रि-भ्यू हेर्न तब मात्र अनुमति दिनुहुन्छ, जब तपाईं यसलाई एउटा यस्तो न्यारेटिभभित्र लुकाउन सक्नुहुन्छ कि तपाईं कति धेरै रोमाञ्चक र ज्ञानवर्धक कामहरू गरिरहनुभएको छ: तपाईं अनुभव बटुलिरहनुभएको छ, संसारसँग जोडिनुभएको छ, रूपान्तरित भइरहनुभएको छ, र तपाईंसँग यो कुरा प्रमाणित गर्नका लागि ती स-साना चिनो र तस्बिरहरू पनि सुरक्षित छन्।

सुकरातले दर्शनलाई मृत्युको पूर्वतयारी (प्रिपरेसन फर डेथ) भनेका थिए। बाँकी सबैका लागि भने भ्रमण नै त्यसको विकल्प हो।